Chapter 255

दिलीप उवाच- कथितं भवता ब्रह्मन्सर्वधर्ममशेषतः । सामान्यं च विशिष्टं च स्वरूपं परजीवयोः १। स्वर्गापवर्गौ कथितौ साधनं च तयोरपि । धन्योऽस्म्यहं द्विजश्रेष्ठ त्वत्प्रसादात्सदागुरो २। एकमन्यं द्विजश्रेष्ठ पृच्छामि त्वां कुतूहलात् । कथयस्व यथातथ्यमपि वात्सल्यगौरवात् ३। महाभागवतश्रेष्ठो रुद्रस्त्रिपुरहंतकः । कस्माद्विगर्हितं रूपं प्राप्तवान्सह भार्य्यया ४। योनिलिंगस्वरूपं च कथं स्यात्सुमहात्मनः । पंचवक्त्रश्चतुर्बाहुः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ५। कथं विगर्हितं रूपं प्राप्तवान्द्विजपुंगव । एवं सर्वं समाचक्ष्व मित्रावरुणनंदन ६। वसिष्ठ उवाच- शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि गौरवात् । विशुद्धहृदये पुंसां बुद्धिः श्रेयसि जायते ७। स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मंदरे पर्वतोत्तमे । जगाम मुनिभिः सार्द्धं दीर्घसत्रमनुत्तमम् ८। तस्मिन्समागताः सर्वे मुनयः शंसितव्रताः । नानाशास्त्रविदः श्रेष्ठा बालसूर्य्यानलप्रभाः ९। सर्ववेदविदो विप्राः सर्वधर्मपरायणाः । वर्तमाने महासत्रे मुनयः क्षीणकल्मषाः १०। अन्वेष्टुंदेवतातत्वंमिथः प्रोचुस्तपोधनाः । विप्राणां वेदविदुषां कः पूज्यो देवता वरः ११। ब्रह्मविष्णुमहेशानां कः स्तुतो मुक्तिदो नृणाम् । कस्यपादोदकं सेव्यं भुक्तोच्छिष्टं च पावनम् १२। कोऽव्ययः परमं धाम परमात्मा सनातनः । कस्य प्रसादं तीर्थं च पितॄणां तृप्तिदं भवेत् १३। तेषां समुपविष्टानां इति वादो महानभूत् । रुद्रमेकमिति प्रोचुः केचिदत्र महर्षयः १४। ब्रह्मैव पूज्य इत्यन्ये वदंति मुनिसत्तमाः । सूर्य एवात्मनां पूज्य इत्यन्ये प्राहुरुत्तमाः १५। योऽसो सर्वगतः श्रीमाञ्छ्रीपतिः पुरुषोत्तमः । अव्ययः पुंडरीकाक्षो वासुदेवः परात्परः १६। अनादिनिधनो विष्णुः स एव परमेश्वरः । संपूज्यो देवताश्रेष्ठ इत्यन्ये चोचिरे द्विजाः १७। तेषां विवदतां तत्र मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । शुद्धसत्वमयो योऽसौ कल्याणगुणवान्प्रभुः १८। पुंडरीकेक्षणः श्रीमाञ्छ्रीपतिः पुरुषोत्तमः । विप्राणां वेदविदुषां एक एवार्चितः प्रभुः १९। विप्राणां नेतरे पूज्या रजस्तमविमिश्रिताः । इति तस्य वचः श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः । भृगुं तपोनिधिं विप्रं प्रोचुः प्रांजलयस्तथा २०। ऋषय ऊचुः- अस्माकं संशयं छेत्तुं त्वं समर्थोऽसि सुव्रत । ब्रह्मविष्णुमहेशानामंतिकं व्रज सुव्रत २१। गत्वा तेषां समीपं तु तथा दृष्ट्वा तु विग्रहान् । शुद्धसत्वगुणं तेषां यस्मिन्संविद्यते मुने २२। स एव पूज्यो विप्राणां नेतरस्तु कदाचन । शुद्धसत्वमयः साक्षाद्ब्रह्मण्यः स भविष्यति २३। तीर्थप्रसादवाँल्लोके विप्राणां स भविष्यति । देवतानां पितॄणां च तस्योच्छिष्टं सुपावनम् २४। तस्माद्याहि मुनिश्रेष्ठ विबुधानां निवासनम् । क्षिप्रं कुरु मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकहितं प्रभो २५। एवमुक्तस्ततस्तूर्णं कैलासं मुनिसत्तमः । जगाम वामदेवेन यत्रास्ते वृषभध्वजः २६। गृहद्वारमुपागम्य शंकरस्य महात्मनः । शूलहस्तं महारौद्रं नंदिं द्दष्ट्वाब्रवीद्दिवजः २७। संप्राप्तोऽहं भृगुर्विप्रो हरं द्रष्टुं सुरोत्तमम् । निवेदयस्व मां शीघ्रं शंकराय महात्मने २८। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नंदी सर्वगणेश्वरः । उवाच परुषं वाक्यं महर्षिममितौजसम् २९। असांनिध्यं प्रभोस्तस्य देव्या क्रीडति शंकरः । निवर्त्तस्व मुनिश्रेष्ठ यदि जीवितुमिच्छसि ३०। एवं निराकृतस्तेन तत्रातिष्ठन्महातपाः । बहूनि दिवसान्यस्मिन्गृहद्वारि महेशितुः ३१। नारीसंगममत्तोऽसौ यस्मान्मामवमन्यते । योनिलिंगस्वरूपं वै तस्मात्तस्य भविष्यति ३२। ब्राह्मणं मावजानाति तमसा समुपागतः । अब्रह्मण्यत्वमापन्नो ह्यपूज्योऽसौ द्विजन्मनाम् ३३। तस्मादन्नं जलं पुष्पं तस्मै दत्तं हविस्तथा । निर्माल्यमस्य तत्सर्वं भविष्यति न संशयः ३४। एवं शप्त्वा महातेजाः शंकरं लोकपूजितम् । उवाच गणमत्युग्रं नंदिं शूलधरं नृप ३५। रुद्र भक्ताश्च ये लोके भस्मलिंगास्थिधारिणः । ते पाखंडत्वमापन्ना वेदबाह्या भवंतु वै ३६। एवं शप्त्वा मुनिस्तत्र रुद्रं त्रिपुरहंतकम् । जगाम ब्रह्मलोकं वै सर्वलोकनमस्कृतम् ३७। तत्र दैवैः सहासीनं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । दृष्ट्वा प्रांजलिना देवं प्रणनाम महामतिः ३८। प्रणम्य पुरतस्तस्य तूष्णीमास महातपाः । तं दृष्ट्वा मुनिशार्दूलं रजोगुण समावृतः ३९। नार्चयामास धाताऽसौ महर्षिं समुपागतम् । प्रत्युत्थानं प्रियं वाक्यं न कृतं तस्य वेधसा ४०। ऐश्वर्येणैव महता तस्थौ तत्रांबुजासनः । तं दृष्ट्वा रजसोद्रिक्तं महर्षिः पंकजासनम् ४१। व्याजहार महातेजा वाक्यं लोकपितामहः । रजसा महतोद्रिक्तो यस्मान्मामवमन्यसे ४२। तस्मात्त्वं सर्वलोकानामपूज्यत्वं समाप्नुहि । एवं शप्त्वा महात्मानं ब्रह्माणं लोकपूजितम् ४३। जगाम सहसा विप्रो भगवन्मंदिरं भृगुः । प्रविश्य वैष्णवं लोकं क्षीराब्धेरुत्तरे तटे ४४। तत्रस्थितैर्महाभागैः पूज्यमानो यथार्हतः । तत्रानिवार्य्यमाणस्तु प्रविष्टोंतःपुरं द्विजः ४५। प्रविश्य तस्मिन्विमले विमाने रविसन्निभे । शयानं नागपर्यंके ददर्श कमलापतिम् ४६। लक्ष्मीकरसरोजाभ्यां मृज्यमानपदद्वयम् । तं दृष्ट्वा मुनिशार्दूलो भृगुः कोपसमन्वितः ४७। सव्यं पादं प्रचिक्षेप विष्णोर्वक्षसि शोभने । तूर्णमुत्थाय भगवान्धन्योस्मीति वदन्मुदा ४८। हस्ताभ्यां चरणं तस्य पीडयामास हर्षितः । शनैर्मृदित्वा तत्पादं मधुरं वाक्यमब्रवीत् ४९। धन्योस्म्यद्यैव विप्रर्षे कृतकृत्योस्मि सर्वदा । त्वत्पादस्पर्शनाद्देहे मंगलं मे भविष्यति ५० 6.255.50। समस्तसंपत्समवाप्तिहेतवः समुत्थितापत्कुलधूमकेतवः । अपारसंसारसमुद्र सेतवः पुनंतु मां ब्राह्मणपादपांसवः ५१। विप्रपादरजो यस्य देहे तिष्ठति सर्वदा । गंगादिसर्वतीर्थानि तस्य तिष्ठंत्यसंशयम् ५२। इत्युक्त्वा सहसोत्थाय देव्या सार्द्धं जनार्दनः । भक्त्या समर्चयामास दिव्यस्रक्चंदनादिभिः ५३। तं दृष्ट्वा मुनिशार्दूलो हर्षपूर्णोऽश्रुलोचनः । उत्थायासनमुख्यात्तं प्रणनाम दयानिधिम् । कृतांजलिपुटोभूत्वा हर्षात्प्राह महातपाः ५४। श्रीभृगुरुवाच- अहोरूपमहोशांतिरहोज्ञानमहो दया । अहो सुनिर्मला क्षांतिरहो सत्वगुणं हरेः ५५। नैसर्गिकं शुभं सत्वं तथैव गुणवारिधेः । नान्येषां विद्यते किंचित्सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ५६। ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च त्वमेव पुरुषोत्तमः । ब्राह्मणानां त्वमेवेशो नान्यः पूज्यः सुरः क्वचित् ५७। येऽर्चयंति सुरानन्यांस्त्वां विना पुरुषोत्तम । ते पाखंडत्वमापन्नाः सर्वलोकविगर्हिताः ५८। विप्राणां वेदविदुषां त्वमेवेज्यो जनार्दनः । नान्यः कश्चित्सुराणां तु पूजनीयः कदाचन ५९। अनर्च्याब्रह्मरुद्राद्या रजस्तमोविमिश्रिताः । त्वं शुद्धसत्वगुणवान्पूजनीयोऽग्रजन्मनाम् ६०। त्वत्पादसलिलं सेव्यं पितॄणां च दिवौकसाम् । सर्वेषां भूसुराणां च मुक्तिदं कल्मषापहम् ६१। त्वद्भुक्तोच्छिष्टशेषं वै पितॄणां च दिवौकसाम् । भूसुराणां च सेव्यं स्यान्नान्येषां तु कदाचन ६२। इतरेषां तु देवानामन्नं पुष्पं जलं तथा । अस्पृश्यं तु भवेत्सर्वं निर्माल्यं सुरयासमम् ६३। तस्माद्वै ब्राह्मणो नित्यं पूजयित्वा सनातनम् । त्वत्तीर्थं भुक्तमन्नं च भजेतैवानिशं बुधः ६४। नान्यं देवं तु वीक्षेत ब्राह्मणो न च पूजयेत् । नान्यप्रसादं भुंजीत नान्यदायतनं विशेत् ६५। न ददातीह यो विप्रः पितॄणां श्राद्धकर्मणि । त्वद्भुक्तमन्नं तीर्थं च तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ६६। कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । पतंति पितरस्तस्य नरके पूयशोणिते ६७। निवेदितं तव विभो यो जुहोति ददाति वा । देवतानां पितॄणां च तृप्तिरानंत्यमश्नुते ६८। तस्मात्त्वमेव विप्राणां पूज्यो नान्योस्ति कश्चन । मोहाद्यः पूजयेदन्यान्स पाखंडी भविष्यति ६९। त्वं हि नारायणः श्रीमान्वासुदेवः सनातनः । विष्णुः सर्वगतो नित्यः परमात्मा महेश्वरः ७०। त्वमेव सेव्यो विप्राणां ब्रह्मण्यः शुद्धसत्ववान् । पूज्यत्वाद्ब्राह्मणानां वै शुद्धसत्वगुणादपि ७१। सर्वेषामेव देवानां ब्राह्मणत्वमवाप्नुहि । त्वामेव हि सदा विप्रा भजंति पुरुषोत्तमम् ७२। ब्राह्मणास्ते बभूवुस्तु नान्यास्तत्र न संशयः । ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूदनः ७३। ब्रह्मण्यः पुंडरीकाक्षो ब्रह्मण्यो विष्णुरच्युतः । ब्रह्मण्यो भगवान्कृष्णो वासुदेवोऽच्युतो हरिः ७४। ब्रह्मण्यो नारसिंहः स्यात्तथा नारायणोऽव्ययः । ब्रह्मण्यः श्रीधरः श्रीशो गोविंदो वामनस्तथा ७५। ब्रह्मण्यो यज्ञवाराहः केशवः पुरुषोत्तमः । ब्रह्मण्यो राघवः श्रीमान्रामो राजीवलोचनः ७६। ब्रह्मण्यः पद्मनाभः स्यात्तथा दामोदरः प्रभुः । ब्रह्मण्यो माधवो यज्ञस्तथा त्रिविक्रमः प्रभुः ७७। ब्रह्मण्यश्च हृषीकेशः पीतवासा जनार्दनः । नमो ब्रह्मण्यदेवाय वासुदेवाय शार्ङ्गिणे ७८। नारायणाय श्रीशाय पुंडरीकेक्षणाय च । नमो ब्रह्मण्यदेवाय वासुदेवाय विष्णवे ७९। कल्याणगुणपूर्णाय नमस्ते परमात्मने । नमो ब्रह्मण्यदेवाय सर्वदेवस्वरूपिणे ८०। वाराहवपुषे नित्यं त्रयीनाथाय ते नमः । नमो ब्रह्मण्यदेवाय नागपर्य्यंकशायिने ८१। राजीवदलनेत्राय राघवाय नमो नमः । मायया मोहिताः सर्वे देवाश्च ऋषयस्तव ८२। न जानंति महात्मानं सर्वलोकेश्वरं प्रभो । त्वां न जानंति भगवन्सर्ववेदविदोऽपि हि ८३। नामरूपगुणैः श्रीश चारित्रैरपि दुष्कृतैः । परत्वसूचकं सत्वं तव वेदितुमीश्वरः ८४। महर्षिभिः प्रेषितोऽहमागतोस्मि तवांतिकम् । तव शीलगुणाञ्ज्ञातुं चरणं मम केशव ८५। दत्तं वक्षसि गोविंद तत्क्षंतव्यं कृपानिधे । एवमुक्त्वा भृगुर्देवं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ८६। दिव्यैर्महर्षिभिस्तत्र पूज्यमानो महात्मभिः । पुनर्जगाम हृष्टात्मा यज्ञभूमिं शुभाह्वयाम् ८७। समागतं महात्मानं तत्र दृष्ट्वा महर्षयः । प्रत्युत्थाय नमस्कृत्वा पूजां चक्रुर्विधानतः ८८। तेषां विज्ञापयामास तत्सर्वं मुनिपुंगवः । रजस्तमगुणोद्रिक्तो विधीशानौ सुरोत्तमौ ८९। शप्तौ मया न पूज्यौ तौ विप्राणामृषिसत्तमाः । अब्रह्मण्यत्वमापन्नो गर्हितं रूपमास्थितः ९०। शप्तः कैलासशिखरे शंकरस्तमसावृतः । शुद्धसत्वमयो विष्णुः कल्याणगुणसागरः ९१। नारायणः परं ब्रह्म विप्राणां दैवतं हरिः । ब्रह्मण्यः श्रीपतिर्विष्णुर्वासुदेवो जनार्दनः ९२। ब्रह्मण्यः पुंडरीकाक्षो गोविंदो हरिरच्युतः । स एव पूज्यो विप्राणां नेतरः पुरुषर्षभाः ९३। मोहाद्यः पूजयेदन्यं स पाखंडी भविष्यति । स्मरणादेव कृष्णस्य विमुक्तिः पापिनामपि ९४। तस्य पादोदकं सेव्यं भुक्तोच्छिष्टं च पावनम् । स्वर्गापवर्गदं नॄणां ब्राह्मणानां विशेषतः ९५। विष्णोर्निवेदितं नित्यं देवेभ्यो जुहुयाद्धविः । पितृभ्यश्चैव तद्दद्यात्सर्वमानंत्यमश्नुते ९६। यो न दद्याद्धरेर्भुक्तं पितॄणां श्राद्धकर्मणि । अश्नंति पितरस्तस्य विण्मूत्रं सततं द्विजाः ९७। तस्माद्विष्णोः प्रसादो वै सेवितव्यो द्विजन्मनाम् । इतरेषां तु देवानां निर्माल्यं गर्हितं भवेत् ९८। सकृदेव हि योश्नाति ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । निर्माल्यं शंकरादीनां स चांडालो भवेद्ध्रुवम् ९९। कल्पकोटिसहस्राणि पच्यते नरकाग्निना । निर्माल्यं भो द्विजश्रेष्ठा रुद्रादीनां दिवौकसाम् १०० 6.255.100। रक्षोयक्षपिशाचान्नं मद्यमांससमं स्मृतम् । तद्ब्राह्मणैर्न भोक्तव्यं देवानां भुंजितं हविः १०१। तस्मादन्यं परित्यज्य विष्णुमेव सनातनम् । पूजयध्वं द्विजश्रेष्ठा यावज्जीवमतंद्रिताः १०२। तद्विष्णोः परमं धाममन्यंतो गतसंशयाः । तापादिपंचसंस्कारैरन्विष्टाः शुभचेतसः १०३। अप्राकृतं हरिं सम्यगर्चयध्वं द्विजर्षभाः । चक्रांकितभुजा विप्रा भवंत्यप्राकृताः शुभाः १०४। चक्रलांछनहीनास्तु प्राकृतास्तामसा स्मृताः । तस्मात्प्राकृतसंसर्ग पापौघ दहनं हरेः १०५। प्रतप्तं बिभृयाच्चक्रं शंखं च भुजमूलयोः । उर्द्ध्वपुंड्राणि चांगेषु धृत्वा शास्त्रोक्तमार्गतः १०६। अर्चयेन्मंत्ररत्नेन विधिना पुरुषोत्तमम् । तस्य प्रसादसेवां च कुर्य्यान्नित्यमतंद्रितः १०७। तस्यावरणपूजायां त्रिदशानर्चयेत्सदा । तमेव सर्वयज्ञानां भोक्तारं परमेश्वरम् १०८। ज्ञात्वा वै जुहुयाद्दद्याज्जपेद्वै सततं द्विजाः १०९। वसिष्ठ उवाच- एवमुक्तास्तु ते सर्वे ऋषयः क्षीणकल्मषाः । नमस्कृत्य भृगुं सम्यगूचुः प्रांजलयस्तदा ११०। ऋषय ऊचुः । भगवन्संशयछेत्ता त्वमेव द्विजसत्तम । त्वं वै लोकगतिर्ब्रह्मंस्त्वमेव परमा गतिः १११। त्वमेव परमोधर्मस्त्वमेव परमं तपः । त्वत्प्रसादाद्वयं विप्र भविष्यामो हि नान्यथा ११२। वसिष्ठ उवाच- एवं स्तुत्वा भृगुं विप्रं सर्व एव महर्षयः । तस्मात्संप्राप्तमंत्रा वै पूजयामासुरच्युतम् ११३। एतत्ते सर्वमाख्यातं प्रसंगात्पार्थिवोत्तम । रामस्य हस्तकमलस्पर्शनाद्वै नृपोत्तम ११४। भविष्यत्यमलं तच्च रूपं लोकविगर्हितम् । राघवः सर्वदेवानां पावनः पुरुषोत्तमः ११५। स्पृष्टा दृष्टाश्च तेनैव विमलाः शंकरादयः । सर्वेषामपि देवानां पिता माता जनार्दनः ११६। त्राता च सर्वलोकानां वात्सल्यगुणसागरः । तमेव शरणं गच्छ यदीच्छेत्परमं पदम् ११७। एतत्ते सर्वमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् । ब्रह्मणा कथितं राजन्मनु स्वायंभुवोंतरे ११८। विष्णुभक्तिविनीतस्य शुद्धसत्वस्य नान्यथा । तस्य संश्रावयेन्नित्यं विमुक्ता सा हरेः कथा ११९। शंखचक्रोर्द्ध्वपुंड्रादि विहितो वाचकः पुमान् । तन्मुखाच्छ्रूयतां नित्यं पुत्री भवसि नान्यथा १२०। यस्त्विदं श्रावयेन्नित्यं पठेद्वा सुसमाहितः । अनन्यभक्तिः श्रीशस्य जायते तस्य सर्वदा १२१। विद्यार्थी लभते विद्यां धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात् । मोक्षार्थी लभते मोक्षं कामार्थी लभते सुखम् १२२। द्वादश्यां श्रवणार्के च संक्रांतौ ग्रहणे तथा । अमावस्यां पौर्णमास्यां पठेद्भक्तिसमन्वितः १२३। श्लोकार्द्धं श्लोकपादं वा पठेद्यस्तु समाहितः । अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयः १२४। इत्येतत्कथितं गुह्यं पुराणं संहितात्मकम् । अर्चयस्व हृषीकेशं यदीच्छसि परमं पदम् १२५। सूत उवाच- एवमुक्तो वसिष्ठेन गुरुणा नृपसत्तमः । प्रणम्य च गुरुं राजा पूजयित्वा यथार्हतः १२६। तस्मात्संप्राप्तमंत्रोऽसौ विधिना द्विजसत्तमात् । अर्चयित्वा हृषीकेशं यावज्जीवमतंद्रितः । काले हरिपदं प्राप योगिगम्यं सनातनम् १२७। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां वैयासिक्यामुत्तरखंडे भृगुपरीक्षाकथनंनाम पंचपंचाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः २५५। इति श्रीपाद्मे महापुराणे षष्ठमुत्तरखण्डं समाप्तम् ।

dilīpa uvāca- kathitaṃ bhavatā brahmansarvadharmamaśeṣataḥ | sāmānyaṃ ca viśiṣṭaṃ ca svarūpaṃ parajīvayoḥ 1| svargāpavargau kathitau sādhanaṃ ca tayorapi | dhanyo'smyahaṃ dvijaśreṣṭha tvatprasādātsadāguro 2| ekamanyaṃ dvijaśreṣṭha pṛcchāmi tvāṃ kutūhalāt | kathayasva yathātathyamapi vātsalyagauravāt 3| mahābhāgavataśreṣṭho rudrastripurahaṃtakaḥ | kasmādvigarhitaṃ rūpaṃ prāptavānsaha bhāryyayā 4| yoniliṃgasvarūpaṃ ca kathaṃ syātsumahātmanaḥ | paṃcavaktraścaturbāhuḥ śūlapāṇistrilocanaḥ 5| kathaṃ vigarhitaṃ rūpaṃ prāptavāndvijapuṃgava | evaṃ sarvaṃ samācakṣva mitrāvaruṇanaṃdana 6| vasiṣṭha uvāca- śṛṇu rājanpravakṣyāmi yanmāṃ pṛcchasi gauravāt | viśuddhahṛdaye puṃsāṃ buddhiḥ śreyasi jāyate 7| svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ maṃdare parvatottame | jagāma munibhiḥ sārddhaṃ dīrghasatramanuttamam 8| tasminsamāgatāḥ sarve munayaḥ śaṃsitavratāḥ | nānāśāstravidaḥ śreṣṭhā bālasūryyānalaprabhāḥ 9| sarvavedavido viprāḥ sarvadharmaparāyaṇāḥ | vartamāne mahāsatre munayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ 10| anveṣṭuṃdevatātatvaṃmithaḥ procustapodhanāḥ | viprāṇāṃ vedaviduṣāṃ kaḥ pūjyo devatā varaḥ 11| brahmaviṣṇumaheśānāṃ kaḥ stuto muktido nṛṇām | kasyapādodakaṃ sevyaṃ bhuktocchiṣṭaṃ ca pāvanam 12| ko'vyayaḥ paramaṃ dhāma paramātmā sanātanaḥ | kasya prasādaṃ tīrthaṃ ca pitṝṇāṃ tṛptidaṃ bhavet 13| teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ iti vādo mahānabhūt | rudramekamiti procuḥ kecidatra maharṣayaḥ 14| brahmaiva pūjya ityanye vadaṃti munisattamāḥ | sūrya evātmanāṃ pūjya ityanye prāhuruttamāḥ 15| yo'so sarvagataḥ śrīmāñchrīpatiḥ puruṣottamaḥ | avyayaḥ puṃḍarīkākṣo vāsudevaḥ parātparaḥ 16| anādinidhano viṣṇuḥ sa eva parameśvaraḥ | saṃpūjyo devatāśreṣṭha ityanye cocire dvijāḥ 17| teṣāṃ vivadatāṃ tatra manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt | śuddhasatvamayo yo'sau kalyāṇaguṇavānprabhuḥ 18| puṃḍarīkekṣaṇaḥ śrīmāñchrīpatiḥ puruṣottamaḥ | viprāṇāṃ vedaviduṣāṃ eka evārcitaḥ prabhuḥ 19| viprāṇāṃ netare pūjyā rajastamavimiśritāḥ | iti tasya vacaḥ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ | bhṛguṃ taponidhiṃ vipraṃ procuḥ prāṃjalayastathā 20| ṛṣaya ūcuḥ- asmākaṃ saṃśayaṃ chettuṃ tvaṃ samartho'si suvrata | brahmaviṣṇumaheśānāmaṃtikaṃ vraja suvrata 21| gatvā teṣāṃ samīpaṃ tu tathā dṛṣṭvā tu vigrahān | śuddhasatvaguṇaṃ teṣāṃ yasminsaṃvidyate mune 22| sa eva pūjyo viprāṇāṃ netarastu kadācana | śuddhasatvamayaḥ sākṣādbrahmaṇyaḥ sa bhaviṣyati 23| tīrthaprasādavā~lloke viprāṇāṃ sa bhaviṣyati | devatānāṃ pitṝṇāṃ ca tasyocchiṣṭaṃ supāvanam 24| tasmādyāhi muniśreṣṭha vibudhānāṃ nivāsanam | kṣipraṃ kuru muniśreṣṭha sarvalokahitaṃ prabho 25| evamuktastatastūrṇaṃ kailāsaṃ munisattamaḥ | jagāma vāmadevena yatrāste vṛṣabhadhvajaḥ 26| gṛhadvāramupāgamya śaṃkarasya mahātmanaḥ | śūlahastaṃ mahāraudraṃ naṃdiṃ ddaṣṭvābravīddivajaḥ 27| saṃprāpto'haṃ bhṛgurvipro haraṃ draṣṭuṃ surottamam | nivedayasva māṃ śīghraṃ śaṃkarāya mahātmane 28| tasya tadvacanaṃ śrutvā naṃdī sarvagaṇeśvaraḥ | uvāca paruṣaṃ vākyaṃ maharṣimamitaujasam 29| asāṃnidhyaṃ prabhostasya devyā krīḍati śaṃkaraḥ | nivarttasva muniśreṣṭha yadi jīvitumicchasi 30| evaṃ nirākṛtastena tatrātiṣṭhanmahātapāḥ | bahūni divasānyasmingṛhadvāri maheśituḥ 31| nārīsaṃgamamatto'sau yasmānmāmavamanyate | yoniliṃgasvarūpaṃ vai tasmāttasya bhaviṣyati 32| brāhmaṇaṃ māvajānāti tamasā samupāgataḥ | abrahmaṇyatvamāpanno hyapūjyo'sau dvijanmanām 33| tasmādannaṃ jalaṃ puṣpaṃ tasmai dattaṃ havistathā | nirmālyamasya tatsarvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ 34| evaṃ śaptvā mahātejāḥ śaṃkaraṃ lokapūjitam | uvāca gaṇamatyugraṃ naṃdiṃ śūladharaṃ nṛpa 35| rudra bhaktāśca ye loke bhasmaliṃgāsthidhāriṇaḥ | te pākhaṃḍatvamāpannā vedabāhyā bhavaṃtu vai 36| evaṃ śaptvā munistatra rudraṃ tripurahaṃtakam | jagāma brahmalokaṃ vai sarvalokanamaskṛtam 37| tatra daivaiḥ sahāsīnaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam | dṛṣṭvā prāṃjalinā devaṃ praṇanāma mahāmatiḥ 38| praṇamya puratastasya tūṣṇīmāsa mahātapāḥ | taṃ dṛṣṭvā muniśārdūlaṃ rajoguṇa samāvṛtaḥ 39| nārcayāmāsa dhātā'sau maharṣiṃ samupāgatam | pratyutthānaṃ priyaṃ vākyaṃ na kṛtaṃ tasya vedhasā 40| aiśvaryeṇaiva mahatā tasthau tatrāṃbujāsanaḥ | taṃ dṛṣṭvā rajasodriktaṃ maharṣiḥ paṃkajāsanam 41| vyājahāra mahātejā vākyaṃ lokapitāmahaḥ | rajasā mahatodrikto yasmānmāmavamanyase 42| tasmāttvaṃ sarvalokānāmapūjyatvaṃ samāpnuhi | evaṃ śaptvā mahātmānaṃ brahmāṇaṃ lokapūjitam 43| jagāma sahasā vipro bhagavanmaṃdiraṃ bhṛguḥ | praviśya vaiṣṇavaṃ lokaṃ kṣīrābdheruttare taṭe 44| tatrasthitairmahābhāgaiḥ pūjyamāno yathārhataḥ | tatrānivāryyamāṇastu praviṣṭoṃtaḥpuraṃ dvijaḥ 45| praviśya tasminvimale vimāne ravisannibhe | śayānaṃ nāgaparyaṃke dadarśa kamalāpatim 46| lakṣmīkarasarojābhyāṃ mṛjyamānapadadvayam | taṃ dṛṣṭvā muniśārdūlo bhṛguḥ kopasamanvitaḥ 47| savyaṃ pādaṃ pracikṣepa viṣṇorvakṣasi śobhane | tūrṇamutthāya bhagavāndhanyosmīti vadanmudā 48| hastābhyāṃ caraṇaṃ tasya pīḍayāmāsa harṣitaḥ | śanairmṛditvā tatpādaṃ madhuraṃ vākyamabravīt 49| dhanyosmyadyaiva viprarṣe kṛtakṛtyosmi sarvadā | tvatpādasparśanāddehe maṃgalaṃ me bhaviṣyati 50 6.255.50| samastasaṃpatsamavāptihetavaḥ samutthitāpatkuladhūmaketavaḥ | apārasaṃsārasamudra setavaḥ punaṃtu māṃ brāhmaṇapādapāṃsavaḥ 51| viprapādarajo yasya dehe tiṣṭhati sarvadā | gaṃgādisarvatīrthāni tasya tiṣṭhaṃtyasaṃśayam 52| ityuktvā sahasotthāya devyā sārddhaṃ janārdanaḥ | bhaktyā samarcayāmāsa divyasrakcaṃdanādibhiḥ 53| taṃ dṛṣṭvā muniśārdūlo harṣapūrṇo'śrulocanaḥ | utthāyāsanamukhyāttaṃ praṇanāma dayānidhim | kṛtāṃjalipuṭobhūtvā harṣātprāha mahātapāḥ 54| śrībhṛguruvāca- ahorūpamahośāṃtirahojñānamaho dayā | aho sunirmalā kṣāṃtiraho satvaguṇaṃ hareḥ 55| naisargikaṃ śubhaṃ satvaṃ tathaiva guṇavāridheḥ | nānyeṣāṃ vidyate kiṃcitsarveṣāṃ tridivaukasām 56| brahmaṇyaśca śaraṇyaśca tvameva puruṣottamaḥ | brāhmaṇānāṃ tvameveśo nānyaḥ pūjyaḥ suraḥ kvacit 57| ye'rcayaṃti surānanyāṃstvāṃ vinā puruṣottama | te pākhaṃḍatvamāpannāḥ sarvalokavigarhitāḥ 58| viprāṇāṃ vedaviduṣāṃ tvamevejyo janārdanaḥ | nānyaḥ kaścitsurāṇāṃ tu pūjanīyaḥ kadācana 59| anarcyābrahmarudrādyā rajastamovimiśritāḥ | tvaṃ śuddhasatvaguṇavānpūjanīyo'grajanmanām 60| tvatpādasalilaṃ sevyaṃ pitṝṇāṃ ca divaukasām | sarveṣāṃ bhūsurāṇāṃ ca muktidaṃ kalmaṣāpaham 61| tvadbhuktocchiṣṭaśeṣaṃ vai pitṝṇāṃ ca divaukasām | bhūsurāṇāṃ ca sevyaṃ syānnānyeṣāṃ tu kadācana 62| itareṣāṃ tu devānāmannaṃ puṣpaṃ jalaṃ tathā | aspṛśyaṃ tu bhavetsarvaṃ nirmālyaṃ surayāsamam 63| tasmādvai brāhmaṇo nityaṃ pūjayitvā sanātanam | tvattīrthaṃ bhuktamannaṃ ca bhajetaivāniśaṃ budhaḥ 64| nānyaṃ devaṃ tu vīkṣeta brāhmaṇo na ca pūjayet | nānyaprasādaṃ bhuṃjīta nānyadāyatanaṃ viśet 65| na dadātīha yo vipraḥ pitṝṇāṃ śrāddhakarmaṇi | tvadbhuktamannaṃ tīrthaṃ ca tatsarvaṃ niṣphalaṃ bhavet 66| kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca | pataṃti pitarastasya narake pūyaśoṇite 67| niveditaṃ tava vibho yo juhoti dadāti vā | devatānāṃ pitṝṇāṃ ca tṛptirānaṃtyamaśnute 68| tasmāttvameva viprāṇāṃ pūjyo nānyosti kaścana | mohādyaḥ pūjayedanyānsa pākhaṃḍī bhaviṣyati 69| tvaṃ hi nārāyaṇaḥ śrīmānvāsudevaḥ sanātanaḥ | viṣṇuḥ sarvagato nityaḥ paramātmā maheśvaraḥ 70| tvameva sevyo viprāṇāṃ brahmaṇyaḥ śuddhasatvavān | pūjyatvādbrāhmaṇānāṃ vai śuddhasatvaguṇādapi 71| sarveṣāmeva devānāṃ brāhmaṇatvamavāpnuhi | tvāmeva hi sadā viprā bhajaṃti puruṣottamam 72| brāhmaṇāste babhūvustu nānyāstatra na saṃśayaḥ | brahmaṇyo devakīputro brahmaṇyo madhusūdanaḥ 73| brahmaṇyaḥ puṃḍarīkākṣo brahmaṇyo viṣṇuracyutaḥ | brahmaṇyo bhagavānkṛṣṇo vāsudevo'cyuto hariḥ 74| brahmaṇyo nārasiṃhaḥ syāttathā nārāyaṇo'vyayaḥ | brahmaṇyaḥ śrīdharaḥ śrīśo goviṃdo vāmanastathā 75| brahmaṇyo yajñavārāhaḥ keśavaḥ puruṣottamaḥ | brahmaṇyo rāghavaḥ śrīmānrāmo rājīvalocanaḥ 76| brahmaṇyaḥ padmanābhaḥ syāttathā dāmodaraḥ prabhuḥ | brahmaṇyo mādhavo yajñastathā trivikramaḥ prabhuḥ 77| brahmaṇyaśca hṛṣīkeśaḥ pītavāsā janārdanaḥ | namo brahmaṇyadevāya vāsudevāya śārṅgiṇe 78| nārāyaṇāya śrīśāya puṃḍarīkekṣaṇāya ca | namo brahmaṇyadevāya vāsudevāya viṣṇave 79| kalyāṇaguṇapūrṇāya namaste paramātmane | namo brahmaṇyadevāya sarvadevasvarūpiṇe 80| vārāhavapuṣe nityaṃ trayīnāthāya te namaḥ | namo brahmaṇyadevāya nāgaparyyaṃkaśāyine 81| rājīvadalanetrāya rāghavāya namo namaḥ | māyayā mohitāḥ sarve devāśca ṛṣayastava 82| na jānaṃti mahātmānaṃ sarvalokeśvaraṃ prabho | tvāṃ na jānaṃti bhagavansarvavedavido'pi hi 83| nāmarūpaguṇaiḥ śrīśa cāritrairapi duṣkṛtaiḥ | paratvasūcakaṃ satvaṃ tava veditumīśvaraḥ 84| maharṣibhiḥ preṣito'hamāgatosmi tavāṃtikam | tava śīlaguṇāñjñātuṃ caraṇaṃ mama keśava 85| dattaṃ vakṣasi goviṃda tatkṣaṃtavyaṃ kṛpānidhe | evamuktvā bhṛgurdevaṃ praṇamya ca muhurmuhuḥ 86| divyairmaharṣibhistatra pūjyamāno mahātmabhiḥ | punarjagāma hṛṣṭātmā yajñabhūmiṃ śubhāhvayām 87| samāgataṃ mahātmānaṃ tatra dṛṣṭvā maharṣayaḥ | pratyutthāya namaskṛtvā pūjāṃ cakrurvidhānataḥ 88| teṣāṃ vijñāpayāmāsa tatsarvaṃ munipuṃgavaḥ | rajastamaguṇodrikto vidhīśānau surottamau 89| śaptau mayā na pūjyau tau viprāṇāmṛṣisattamāḥ | abrahmaṇyatvamāpanno garhitaṃ rūpamāsthitaḥ 90| śaptaḥ kailāsaśikhare śaṃkarastamasāvṛtaḥ | śuddhasatvamayo viṣṇuḥ kalyāṇaguṇasāgaraḥ 91| nārāyaṇaḥ paraṃ brahma viprāṇāṃ daivataṃ hariḥ | brahmaṇyaḥ śrīpatirviṣṇurvāsudevo janārdanaḥ 92| brahmaṇyaḥ puṃḍarīkākṣo goviṃdo hariracyutaḥ | sa eva pūjyo viprāṇāṃ netaraḥ puruṣarṣabhāḥ 93| mohādyaḥ pūjayedanyaṃ sa pākhaṃḍī bhaviṣyati | smaraṇādeva kṛṣṇasya vimuktiḥ pāpināmapi 94| tasya pādodakaṃ sevyaṃ bhuktocchiṣṭaṃ ca pāvanam | svargāpavargadaṃ nṝṇāṃ brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ 95| viṣṇorniveditaṃ nityaṃ devebhyo juhuyāddhaviḥ | pitṛbhyaścaiva taddadyātsarvamānaṃtyamaśnute 96| yo na dadyāddharerbhuktaṃ pitṝṇāṃ śrāddhakarmaṇi | aśnaṃti pitarastasya viṇmūtraṃ satataṃ dvijāḥ 97| tasmādviṣṇoḥ prasādo vai sevitavyo dvijanmanām | itareṣāṃ tu devānāṃ nirmālyaṃ garhitaṃ bhavet 98| sakṛdeva hi yośnāti brāhmaṇo jñānadurbalaḥ | nirmālyaṃ śaṃkarādīnāṃ sa cāṃḍālo bhaveddhruvam 99| kalpakoṭisahasrāṇi pacyate narakāgninā | nirmālyaṃ bho dvijaśreṣṭhā rudrādīnāṃ divaukasām 100 6.255.100| rakṣoyakṣapiśācānnaṃ madyamāṃsasamaṃ smṛtam | tadbrāhmaṇairna bhoktavyaṃ devānāṃ bhuṃjitaṃ haviḥ 101| tasmādanyaṃ parityajya viṣṇumeva sanātanam | pūjayadhvaṃ dvijaśreṣṭhā yāvajjīvamataṃdritāḥ 102| tadviṣṇoḥ paramaṃ dhāmamanyaṃto gatasaṃśayāḥ | tāpādipaṃcasaṃskārairanviṣṭāḥ śubhacetasaḥ 103| aprākṛtaṃ hariṃ samyagarcayadhvaṃ dvijarṣabhāḥ | cakrāṃkitabhujā viprā bhavaṃtyaprākṛtāḥ śubhāḥ 104| cakralāṃchanahīnāstu prākṛtāstāmasā smṛtāḥ | tasmātprākṛtasaṃsarga pāpaugha dahanaṃ hareḥ 105| prataptaṃ bibhṛyāccakraṃ śaṃkhaṃ ca bhujamūlayoḥ | urddhvapuṃḍrāṇi cāṃgeṣu dhṛtvā śāstroktamārgataḥ 106| arcayenmaṃtraratnena vidhinā puruṣottamam | tasya prasādasevāṃ ca kuryyānnityamataṃdritaḥ 107| tasyāvaraṇapūjāyāṃ tridaśānarcayetsadā | tameva sarvayajñānāṃ bhoktāraṃ parameśvaram 108| jñātvā vai juhuyāddadyājjapedvai satataṃ dvijāḥ 109| vasiṣṭha uvāca- evamuktāstu te sarve ṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ | namaskṛtya bhṛguṃ samyagūcuḥ prāṃjalayastadā 110| ṛṣaya ūcuḥ | bhagavansaṃśayachettā tvameva dvijasattama | tvaṃ vai lokagatirbrahmaṃstvameva paramā gatiḥ 111| tvameva paramodharmastvameva paramaṃ tapaḥ | tvatprasādādvayaṃ vipra bhaviṣyāmo hi nānyathā 112| vasiṣṭha uvāca- evaṃ stutvā bhṛguṃ vipraṃ sarva eva maharṣayaḥ | tasmātsaṃprāptamaṃtrā vai pūjayāmāsuracyutam 113| etatte sarvamākhyātaṃ prasaṃgātpārthivottama | rāmasya hastakamalasparśanādvai nṛpottama 114| bhaviṣyatyamalaṃ tacca rūpaṃ lokavigarhitam | rāghavaḥ sarvadevānāṃ pāvanaḥ puruṣottamaḥ 115| spṛṣṭā dṛṣṭāśca tenaiva vimalāḥ śaṃkarādayaḥ | sarveṣāmapi devānāṃ pitā mātā janārdanaḥ 116| trātā ca sarvalokānāṃ vātsalyaguṇasāgaraḥ | tameva śaraṇaṃ gaccha yadīcchetparamaṃ padam 117| etatte sarvamākhyātaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam | brahmaṇā kathitaṃ rājanmanu svāyaṃbhuvoṃtare 118| viṣṇubhaktivinītasya śuddhasatvasya nānyathā | tasya saṃśrāvayennityaṃ vimuktā sā hareḥ kathā 119| śaṃkhacakrorddhvapuṃḍrādi vihito vācakaḥ pumān | tanmukhācchrūyatāṃ nityaṃ putrī bhavasi nānyathā 120| yastvidaṃ śrāvayennityaṃ paṭhedvā susamāhitaḥ | ananyabhaktiḥ śrīśasya jāyate tasya sarvadā 121| vidyārthī labhate vidyāṃ dharmārthī dharmamāpnuyāt | mokṣārthī labhate mokṣaṃ kāmārthī labhate sukham 122| dvādaśyāṃ śravaṇārke ca saṃkrāṃtau grahaṇe tathā | amāvasyāṃ paurṇamāsyāṃ paṭhedbhaktisamanvitaḥ 123| ślokārddhaṃ ślokapādaṃ vā paṭhedyastu samāhitaḥ | aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayaḥ 124| ityetatkathitaṃ guhyaṃ purāṇaṃ saṃhitātmakam | arcayasva hṛṣīkeśaṃ yadīcchasi paramaṃ padam 125| sūta uvāca- evamukto vasiṣṭhena guruṇā nṛpasattamaḥ | praṇamya ca guruṃ rājā pūjayitvā yathārhataḥ 126| tasmātsaṃprāptamaṃtro'sau vidhinā dvijasattamāt | arcayitvā hṛṣīkeśaṃ yāvajjīvamataṃdritaḥ | kāle haripadaṃ prāpa yogigamyaṃ sanātanam 127| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāmuttarakhaṃḍe bhṛguparīkṣākathanaṃnāma paṃcapaṃcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 255| iti śrīpādme mahāpurāṇe ṣaṣṭhamuttarakhaṇḍaṃ samāptam |