Chapter 38

सूत उवाच। एतदाख्यानकं श्रुत्वा वात्स्यायन उदारधीः । परमं हर्षमापेदे जगाद च फणीश्वरम् १। वात्स्यायन उवाच। कथां संशृण्वते मह्यं तृप्तिर्नास्ति फणीश्वर । रघुनाथस्य भक्तार्तिहारिकीर्तिकरस्य वै २। धन्य आरण्यको नाम मुनिर्वेदधरः परः । रघुनाथं समालोक्य देहं तत्याज नश्वरम् ३। ततो राज्ञो हयः कुत्र गतः केन नियंत्रितः । कथं तत्र रमानाथ कीर्तिर्जाता फणीश्वर ४। सर्वं कथय मे तथ्यं सर्वज्ञोऽस्ति यतो भवान् । धराधरवपुर्धारी साक्षात्तस्य स्वरूपधृक् ५। व्यास उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य प्रहृष्टेनांतरात्मना । उवाच रामचारित्रं तत्तद्गुणकथोदयम् ६। शेष उवाच। साधु पृच्छसि विप्रर्षे रघुनाथगुणान्मुहुः । श्रुता न श्रुतवत्कृत्वा तेषु लोलुपतां दधत् ७। ततो निरगमद्वाहः सैनिकैर्बहुभिवृतः । रेवातीरे मनोज्ञे तु मुनिवृंदनिषेविते ८। सेनाचरास्ततः सर्वे यत्र वाहस्ततस्ततः । प्रसर्पंति निरीक्षंतस्तन्मार्गं रणकोविदाः ९। वाजी गतोऽथ रेवाया ह्रदेऽगाधजलान्विते । भाले स्वर्णभवं पत्रं धारयन्पूजितांगकः १०। ततो जले ममज्जासौ रामचंद्र हयो वरः । तदा सर्वे महाशूरास्तत्र विस्मयमागताः ११। तैः परस्परमेवोचे कथं हयसमागमः । कोऽत्र गंता जले वाहमानेतुं तं महोदयम् १२। इति यावत्समुद्विग्ना मंत्रयंते परस्परम् । तावद्वीरशतैः सार्धमाजगाम रघोः पतिः १३। तान्सर्वान्विमनस्कान्स दृष्ट्वा शत्रुघ्नसंज्ञितः । पप्रच्छ मेघगंभीरवाचा वीरशिरोमणिः १४। किं स्थितं निखिलैरद्य युष्माभिः संघशो जले । कुत्राश्वो रघुनाथस्य स्वर्णपत्रेण शोभितः १५। जले किं विनिमग्नोऽसौ हृतो वा केन मानिना । तन्मे कथयत क्षिप्रं कथं यूयं विमोहिताः १६। शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य राज्ञो रघुवरस्य हि । कथयामासुस्ते सर्वं वीराः शूरशिरोमणिम् १७। जना ऊचुः। स्वामिन्वयं न जानीमो मुहूर्तमभवज्जले । निममज्ज ततो नायाद्धयस्तव मनोहरः १८। त्वमेव तत्र गत्वेमं वाहमानय वेगतः । अस्माभिस्तत्र गंतव्यं त्वया सार्द्धं महामते १९। इति श्रुत्वा वचस्तेषां सैनिकानां रघूद्वहः । खेदं प्राप जनान्पश्यञ्जलसंतरणोद्यतान् २०। उवाच मंत्रिमुख्यं स किं कर्तव्यमतः परम् । कथं वाहस्य संप्राप्तिर्भविष्यति वदस्व तत् २१। के तत्र शूराः संयोज्या जलेऽन्वेषयितुं हयम् । को वा नयिष्यते वाहं केनोपायेन तद्वद २२। इति राज्ञोवचः श्रुत्वा सुमतिर्मंत्रिसत्तमः । उवाच समये योग्यं शत्रुघ्नं हर्षयन्निव २३। स्वामिन्नस्ति तव श्रीमञ्छक्तिरद्भुतकर्मणः । पातालगमने शक्तिर्जलमध्यादिह स्फुटम् २४। अन्यच्च पुष्कलस्यापि शक्तिरस्ति महात्मनः । हनूमतोऽपि रामस्य पादसेवापरस्य च २५। तस्माद्यूयं त्रयो गत्वा हयमानयत ध्रुवम् । यतो भवेद्वाहमेधो रघुनाथस्य धीमतः २६। शेष उवाच। इति वाक्यं समाश्रुत्य शत्रुघ्नः परवीरहा । स्वयं विवेश तोयांतर्हनुमत्पुष्कलान्वितः २७। यावज्जलं विवेशासौ तावत्पुरमदृश्यत । अनेकोद्यानशोभाढ्यममेयं पुटभेदनम् २८। तत्र माणिक्यरचिते स्तंभे स्वर्णमये हयम् । बद्धं ददर्श रामस्य स्वर्णपत्रसुशोभितम् २९। स्त्रियस्तत्र मनोहारि रूपधारिण्य उत्तमाः । सेवंते सुंदरीमेकां पर्यंके सुखमास्थिताम् ३०। तान्दृष्ट्वा ताः स्त्रियः सर्वाः प्रावोचन्स्वामिनीं प्रति । एतेऽल्पवर्ष्मवयसो मांसपुष्टकलेवराः ३१। भविष्यंति तव श्रेष्ठमाहारस्य फलं महत् । एतेषां शोणितं स्वादु पुरुषाणां गतायुषाम् ३२। एतद्वचः समाकर्ण्य सेवकीनां वरांगना । जहास किंचिद्वदनं नर्तयंती भ्रुवानघा ३३। तावत्त्रयस्ते संप्राप्ताः सन्नाहश्री विशोभिताः । शिरस्त्राणानि दधतः शौर्यवीर्यसमन्विताः ३४। ता दृष्ट्वा महिलास्तत्र सौंदर्यश्रीसमन्विताः । प्रोचुस्ते विस्मयं विप्र किमिदं दृश्यते महत् ३५। नमश्चक्रुर्महात्मानः सर्वे देववरांगनाः । किरीटमणिविद्योतद्योतितांघ्रियुगास्ततः ३६। सा तान्पप्रच्छ पुरुषान्सर्वश्रेष्ठा तु भामिनी । के यूयमत्र संप्राप्ताः कथं चापधरा नराः ३७। मत्स्थलं सर्वदेवानामगम्यं मोहनं महत् । अत्र प्राप्तस्य तु क्वापि निवृत्तिर्न भवत्युत ३८। अश्वोऽयं कस्य राज्ञो वै कथं चामरवीजितः । स्वर्णपत्रेण शोभाढ्यः कथयंतु ममाग्रतः ३९। शेष उवाच। इति तस्या वचः श्रुत्वा मोहनाचारसंयुतम् । हनूमांस्तां प्रत्युवाच गतभीः प्रहसन्निव ४०। वयं वै किंकरा राज्ञस्त्रैलोक्यस्य शिखामणेः । त्रिलोकीयं प्रणमते सर्वदेवशिरोमणिम् ४१। रामभद्रस्य जानीहि हयमेधप्रवर्तितुः । प्रमुंच वाहमस्माकं कथं बद्धो वराङ्गने ४२। वयं सर्वास्त्रकुशलाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः । नयिष्यामो बलाद्वाहं हत्वा तत्प्रतिरोधकान् ४३। इति वाक्यं समाकर्ण्य प्लवङ्गस्य वराङ्गना । विवरस्था प्रत्युवाच हसंती वाक्यकोविदा ४४। मयानीतमिमं वाहं न कोमोचयितुं क्षमः । वर्षायुतेन निशितैर्बाणकोटिभिरुच्छिखैः ४५। परं रामस्य पादाब्जसैवकी कर्मकारिणी । न ग्रहीष्यामि तद्वाहं राजराजस्य धीमतः ४६। महान विनयो जातो मम नेत्र्याः सुवाजिनः । क्षमताद्रामचंद्रस्तच्छरण्यो भक्तवत्सलः ४७। यूयं क्लिष्टास्तत्पुरुषा हयार्थं तस्य रक्षितुः । याचध्वं वरमप्राप्यं देवानामपि सत्तमाः ४८। यथा मेमीवमत्युग्रं क्षमेत पुरुषोत्तमः । व्रीडां त्यक्त्वाखिलां यूयं वृणुध्वं वरमुत्तमम् ४९। तस्या वचः परं श्रुत्वा हनूमान्नि जगाद ताम् । रघुनाथप्रसादेन सर्वमस्माकमूर्जितम् ५०। तथापि याचे वरमेकमुत्तमं । विधेहि तन्मे मनसः समीहितम् । भवे भवे नो रघुनायकः पति -। र्वयं च तत्कर्मकराश्च किंकराः ५१। एतद्वचनमाकर्ण्य प्लवगस्य तदांगना । उवाच वाक्यं मधुरं प्रहस्य गुणपूजितम् ५२। भवद्भिः प्रार्थितं यद्वै दुर्ल्लभं सर्वदैवतैः । तद्भविष्यत्यसंदेहः सेवकास्तद्रघोः पतेः ५३। अथापि वरमेकं वै दास्यामि कृतहेलना । रघुनाथस्य तुष्ट्यर्थं तदृतं मे भवेद्वचः ५४। अग्रे वीरमणिर्भूपो महावीरसमन्वितः । ग्रहीष्यति भवद्वाहं शिवेन परिरक्षितः ५५। तज्जयार्थे महास्त्रं मे गृह्णीत सुमहाबलाः । द्वैरथे स तु योद्धव्यः शत्रुघ्नेन त्वया महान् ५६। इदमस्त्रं यदा त्वं तु क्षेपयिष्यसि संगरे । अनेन पूतो रामस्य स्वरूपं ज्ञास्यते पुनः ५७। ज्ञात्वा तं वाजिनं दत्वा चरणे प्रपतिष्यति । तस्माद्गृह्णीध्वमस्त्रं तन्मम वैरिविदारणम् ५८। तच्छ्रुत्वा रघुनाथस्य भ्राता जग्राह चास्त्रकम् । उदङ्मुखः पवित्रांगो योगिन्या दत्तमद्भुतम् ५९। तत्प्राप्यास्त्रं महातेजा बभूव रिपुकर्शनः । दुष्प्रधर्ष्यो दुराराध्यो वैरिवारणसत्सृणिः ६०। तां नत्वा राघवश्रेष्ठः शत्रुघ्नो हयसत्तमम् । गृहीत्वागाज्जलात्तस्माद्रेवातीरे सुखोचिते ६१। तं दृष्ट्वा सैनिकाः सर्वे प्रहृष्टांगा मुदान्विताः । साधुसाधु प्रशंसंतः पप्रच्छुर्हयनिर्गमम् ६२। हनूमान्कथयामास हयस्यागमनं महत् । वरप्राप्तिं च ताभ्यो वै तेऽपि श्रुत्वा मुदं गताः ६३। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे शत्रुघ्नस्य योगिनीदर्शनजलमध्याद्वाहप्राप्तिर्नाम अष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः ३८ ।

sūta uvāca| etadākhyānakaṃ śrutvā vātsyāyana udāradhīḥ | paramaṃ harṣamāpede jagāda ca phaṇīśvaram 1| vātsyāyana uvāca| kathāṃ saṃśṛṇvate mahyaṃ tṛptirnāsti phaṇīśvara | raghunāthasya bhaktārtihārikīrtikarasya vai 2| dhanya āraṇyako nāma munirvedadharaḥ paraḥ | raghunāthaṃ samālokya dehaṃ tatyāja naśvaram 3| tato rājño hayaḥ kutra gataḥ kena niyaṃtritaḥ | kathaṃ tatra ramānātha kīrtirjātā phaṇīśvara 4| sarvaṃ kathaya me tathyaṃ sarvajño'sti yato bhavān | dharādharavapurdhārī sākṣāttasya svarūpadhṛk 5| vyāsa uvāca| iti vākyaṃ samākarṇya prahṛṣṭenāṃtarātmanā | uvāca rāmacāritraṃ tattadguṇakathodayam 6| śeṣa uvāca| sādhu pṛcchasi viprarṣe raghunāthaguṇānmuhuḥ | śrutā na śrutavatkṛtvā teṣu lolupatāṃ dadhat 7| tato niragamadvāhaḥ sainikairbahubhivṛtaḥ | revātīre manojñe tu munivṛṃdaniṣevite 8| senācarāstataḥ sarve yatra vāhastatastataḥ | prasarpaṃti nirīkṣaṃtastanmārgaṃ raṇakovidāḥ 9| vājī gato'tha revāyā hrade'gādhajalānvite | bhāle svarṇabhavaṃ patraṃ dhārayanpūjitāṃgakaḥ 10| tato jale mamajjāsau rāmacaṃdra hayo varaḥ | tadā sarve mahāśūrāstatra vismayamāgatāḥ 11| taiḥ parasparamevoce kathaṃ hayasamāgamaḥ | ko'tra gaṃtā jale vāhamānetuṃ taṃ mahodayam 12| iti yāvatsamudvignā maṃtrayaṃte parasparam | tāvadvīraśataiḥ sārdhamājagāma raghoḥ patiḥ 13| tānsarvānvimanaskānsa dṛṣṭvā śatrughnasaṃjñitaḥ | papraccha meghagaṃbhīravācā vīraśiromaṇiḥ 14| kiṃ sthitaṃ nikhilairadya yuṣmābhiḥ saṃghaśo jale | kutrāśvo raghunāthasya svarṇapatreṇa śobhitaḥ 15| jale kiṃ vinimagno'sau hṛto vā kena māninā | tanme kathayata kṣipraṃ kathaṃ yūyaṃ vimohitāḥ 16| śeṣa uvāca| iti vākyaṃ samākarṇya rājño raghuvarasya hi | kathayāmāsuste sarvaṃ vīrāḥ śūraśiromaṇim 17| janā ūcuḥ| svāminvayaṃ na jānīmo muhūrtamabhavajjale | nimamajja tato nāyāddhayastava manoharaḥ 18| tvameva tatra gatvemaṃ vāhamānaya vegataḥ | asmābhistatra gaṃtavyaṃ tvayā sārddhaṃ mahāmate 19| iti śrutvā vacasteṣāṃ sainikānāṃ raghūdvahaḥ | khedaṃ prāpa janānpaśyañjalasaṃtaraṇodyatān 20| uvāca maṃtrimukhyaṃ sa kiṃ kartavyamataḥ param | kathaṃ vāhasya saṃprāptirbhaviṣyati vadasva tat 21| ke tatra śūrāḥ saṃyojyā jale'nveṣayituṃ hayam | ko vā nayiṣyate vāhaṃ kenopāyena tadvada 22| iti rājñovacaḥ śrutvā sumatirmaṃtrisattamaḥ | uvāca samaye yogyaṃ śatrughnaṃ harṣayanniva 23| svāminnasti tava śrīmañchaktiradbhutakarmaṇaḥ | pātālagamane śaktirjalamadhyādiha sphuṭam 24| anyacca puṣkalasyāpi śaktirasti mahātmanaḥ | hanūmato'pi rāmasya pādasevāparasya ca 25| tasmādyūyaṃ trayo gatvā hayamānayata dhruvam | yato bhavedvāhamedho raghunāthasya dhīmataḥ 26| śeṣa uvāca| iti vākyaṃ samāśrutya śatrughnaḥ paravīrahā | svayaṃ viveśa toyāṃtarhanumatpuṣkalānvitaḥ 27| yāvajjalaṃ viveśāsau tāvatpuramadṛśyata | anekodyānaśobhāḍhyamameyaṃ puṭabhedanam 28| tatra māṇikyaracite staṃbhe svarṇamaye hayam | baddhaṃ dadarśa rāmasya svarṇapatrasuśobhitam 29| striyastatra manohāri rūpadhāriṇya uttamāḥ | sevaṃte suṃdarīmekāṃ paryaṃke sukhamāsthitām 30| tāndṛṣṭvā tāḥ striyaḥ sarvāḥ prāvocansvāminīṃ prati | ete'lpavarṣmavayaso māṃsapuṣṭakalevarāḥ 31| bhaviṣyaṃti tava śreṣṭhamāhārasya phalaṃ mahat | eteṣāṃ śoṇitaṃ svādu puruṣāṇāṃ gatāyuṣām 32| etadvacaḥ samākarṇya sevakīnāṃ varāṃganā | jahāsa kiṃcidvadanaṃ nartayaṃtī bhruvānaghā 33| tāvattrayaste saṃprāptāḥ sannāhaśrī viśobhitāḥ | śirastrāṇāni dadhataḥ śauryavīryasamanvitāḥ 34| tā dṛṣṭvā mahilāstatra sauṃdaryaśrīsamanvitāḥ | procuste vismayaṃ vipra kimidaṃ dṛśyate mahat 35| namaścakrurmahātmānaḥ sarve devavarāṃganāḥ | kirīṭamaṇividyotadyotitāṃghriyugāstataḥ 36| sā tānpapraccha puruṣānsarvaśreṣṭhā tu bhāminī | ke yūyamatra saṃprāptāḥ kathaṃ cāpadharā narāḥ 37| matsthalaṃ sarvadevānāmagamyaṃ mohanaṃ mahat | atra prāptasya tu kvāpi nivṛttirna bhavatyuta 38| aśvo'yaṃ kasya rājño vai kathaṃ cāmaravījitaḥ | svarṇapatreṇa śobhāḍhyaḥ kathayaṃtu mamāgrataḥ 39| śeṣa uvāca| iti tasyā vacaḥ śrutvā mohanācārasaṃyutam | hanūmāṃstāṃ pratyuvāca gatabhīḥ prahasanniva 40| vayaṃ vai kiṃkarā rājñastrailokyasya śikhāmaṇeḥ | trilokīyaṃ praṇamate sarvadevaśiromaṇim 41| rāmabhadrasya jānīhi hayamedhapravartituḥ | pramuṃca vāhamasmākaṃ kathaṃ baddho varāṅgane 42| vayaṃ sarvāstrakuśalāḥ sarvaśastrāstrakovidāḥ | nayiṣyāmo balādvāhaṃ hatvā tatpratirodhakān 43| iti vākyaṃ samākarṇya plavaṅgasya varāṅganā | vivarasthā pratyuvāca hasaṃtī vākyakovidā 44| mayānītamimaṃ vāhaṃ na komocayituṃ kṣamaḥ | varṣāyutena niśitairbāṇakoṭibhirucchikhaiḥ 45| paraṃ rāmasya pādābjasaivakī karmakāriṇī | na grahīṣyāmi tadvāhaṃ rājarājasya dhīmataḥ 46| mahāna vinayo jāto mama netryāḥ suvājinaḥ | kṣamatādrāmacaṃdrastaccharaṇyo bhaktavatsalaḥ 47| yūyaṃ kliṣṭāstatpuruṣā hayārthaṃ tasya rakṣituḥ | yācadhvaṃ varamaprāpyaṃ devānāmapi sattamāḥ 48| yathā memīvamatyugraṃ kṣameta puruṣottamaḥ | vrīḍāṃ tyaktvākhilāṃ yūyaṃ vṛṇudhvaṃ varamuttamam 49| tasyā vacaḥ paraṃ śrutvā hanūmānni jagāda tām | raghunāthaprasādena sarvamasmākamūrjitam 50| tathāpi yāce varamekamuttamaṃ | vidhehi tanme manasaḥ samīhitam | bhave bhave no raghunāyakaḥ pati -| rvayaṃ ca tatkarmakarāśca kiṃkarāḥ 51| etadvacanamākarṇya plavagasya tadāṃganā | uvāca vākyaṃ madhuraṃ prahasya guṇapūjitam 52| bhavadbhiḥ prārthitaṃ yadvai durllabhaṃ sarvadaivataiḥ | tadbhaviṣyatyasaṃdehaḥ sevakāstadraghoḥ pateḥ 53| athāpi varamekaṃ vai dāsyāmi kṛtahelanā | raghunāthasya tuṣṭyarthaṃ tadṛtaṃ me bhavedvacaḥ 54| agre vīramaṇirbhūpo mahāvīrasamanvitaḥ | grahīṣyati bhavadvāhaṃ śivena parirakṣitaḥ 55| tajjayārthe mahāstraṃ me gṛhṇīta sumahābalāḥ | dvairathe sa tu yoddhavyaḥ śatrughnena tvayā mahān 56| idamastraṃ yadā tvaṃ tu kṣepayiṣyasi saṃgare | anena pūto rāmasya svarūpaṃ jñāsyate punaḥ 57| jñātvā taṃ vājinaṃ datvā caraṇe prapatiṣyati | tasmādgṛhṇīdhvamastraṃ tanmama vairividāraṇam 58| tacchrutvā raghunāthasya bhrātā jagrāha cāstrakam | udaṅmukhaḥ pavitrāṃgo yoginyā dattamadbhutam 59| tatprāpyāstraṃ mahātejā babhūva ripukarśanaḥ | duṣpradharṣyo durārādhyo vairivāraṇasatsṛṇiḥ 60| tāṃ natvā rāghavaśreṣṭhaḥ śatrughno hayasattamam | gṛhītvāgājjalāttasmādrevātīre sukhocite 61| taṃ dṛṣṭvā sainikāḥ sarve prahṛṣṭāṃgā mudānvitāḥ | sādhusādhu praśaṃsaṃtaḥ papracchurhayanirgamam 62| hanūmānkathayāmāsa hayasyāgamanaṃ mahat | varaprāptiṃ ca tābhyo vai te'pi śrutvā mudaṃ gatāḥ 63| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe śatrughnasya yoginīdarśanajalamadhyādvāhaprāptirnāma aṣṭatriṃśattamo'dhyāyaḥ 38 |