Chapter 9

जैमिनिरुवाच- भूय एव गुरो ब्रूहि गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् । गङ्गाकथामृतं पातुं माधुर्यात्पुनरिष्यते १। व्यास उवाच- तदप्यहं ब्रवीमि त्वां गङ्गाभक्तो यतो भवान् । तौ पादौ सफलौ नॄणां जाह्नवीतटगामिनौ २। गङ्गाकल्लोलनिनदश्राविणौ श्रवणौ च तौ । सा जिह्वा या च जानाति स्वादुभेदं तदंभसः ३। ते नेत्रे जाह्नवी चारुतरंगदर्शने च ते । तल्ललाटमिति प्रोक्तं गङ्गामृत्पुण्ड्रधारि यत् ४। तौ हस्तौ जाह्नवी तीरे हरि पूजापरायणौ । शरीरं सफलं तच्च विमले जाह्नवी जले ५। पतितं तद्द्विजश्रेष्ठ चतुर्वर्गफलप्रदम् । स्वर्गस्थाः पितरः सर्वे गच्छंतो जाह्नवीतटे ६। संदृश्य हृष्टाः शंसंति वदंत इति जैमिने । तत्पुण्यं कृतमस्माभिः सद्गतिप्राप्तये पुरा ७। भविष्यत्यक्षयं तच्च यतः पुत्रोऽयमीदृशः । अनेन गाङ्गैः सलिलैर्वयं संप्रति तर्पिताः ८। यास्यामः परमं धाम दुर्ल्लभं यत्सुरैरपि । गङ्गायां यानि द्रव्याणि दास्यत्यस्माकमात्मजः ९। अस्मभ्यं तानि सर्वाणि भविष्यंत्यक्षयाणि वै । नरकस्थाश्च पितरः सर्वदुःखसमन्विताः १०। वदंतीति सुतं दृष्ट्वा गच्छंतं जाह्नवीतटम् । कृतानि यानि पापानि नरकक्लेशदानि वै ११। यास्यंति संक्षयं तानि पुत्रस्यापि प्रसादतः । विमुक्ता नरकक्लेशैर्वयं सर्वे सुदुःसहैः १२। अथ पुत्रप्रसादेन यास्यामः परमां गतिम् । यात्रां विधाय यो मर्त्यो गृहं मोहान्निवर्तते १३। निराशाः पितरस्तस्य यांति सर्वे यथा गताः । आमिषं मैथुनं चैव दोलामश्वं गजं तथा १४। उपानहं चातपत्रं गंगायात्रासु वर्जयेत् । अध्वश्रमोद्भवं दुःखं दुष्करं न हि मन्यते १५। गृहे पद्मसुखं तत्र गङ्गास्नाने स्मरेन्न च । असत्यभाषणं चैव पाखंडसंगमेव च १६। द्विर्भोजनं च कलहं गंगायात्रासु वर्जयेत् । परनिंदां च लोभं च गर्वं च क्रोधमत्सरौ १७। अत्यंतहास्यशोकं च गंगायात्रासु वर्जयेत् । मंचसुप्तमिवात्मानं चिंतयेद्भूमिशायिनम् १८। गंगानाम सुनामानि वदेद्गच्छञ्जनः पथि । माहात्म्यं जाह्नवी देव्याः सर्वपापप्रणाशनम् १९। सुखदं मोक्षदं चैव कथयन्पथि गच्छति । गङ्गे देवि जगन्मातर्देहि संदर्शनं मम २०। वचोभिः कोमलैरेभिः कुर्याच्छ्रमनिवारणम् । हा कथं सदनं त्यक्तमागतं वा कथं मया २१। श्रमैरिति वदेद्यस्तु संपूर्णं तत्फलं नहि । क्व पर्यंङ्कः क्व मे पत्नी क्व च मे च सुहृद्गृहम् २२। स्वपामि प्रांतरे भूमौ कथं वाहं समागतः । धनधान्यादिवस्तूनां का गतिर्वा गृहे मम २३। कियद्भिर्दिवसैर्भूयो गमिष्याम्यहमालयम् । इति चिंताकुला ये च पथि गच्छंति मानवाः २४। गंगास्नानफलं तेषां संपूर्णं न भवेद्द्विज । गङ्गे गंतुं प्रतीतीरे यात्रेयं विहिता तव २५। निर्विघ्नां सिद्धिमाप्नोमि त्वत्प्रसादात्सरिद्वरे । इमं मंत्रं समुच्चार्य यात्राकाले विशेषतः २६। हर्षितो निलयाद्गच्छेद्वैष्णवैः सह जैमिने । नातिवेगेन गंतव्यं न तथा च शनैः शनैः २७। गङ्गायात्रासु कर्त्तव्यं नान्यत्कर्म विचक्षणैः । गंगातीरे प्रयागे तु वाणिज्यप्रमुखानि च २८। कार्याणि कुरुते यस्तु तत्पुण्यार्द्धं विनश्यति । जन्मजन्मार्जितं पापं स्वल्पं वा यदि वा बहु २९। गंगादेवीप्रसादेन सर्वं मे यास्यति क्षयम् । इत्युक्त्वा परमप्रीतः प्राज्ञो गङ्गातटं व्रजेत् ३०। दृष्ट्वा च मातरं गङ्गामिमं मंत्रमुदीरयेत् । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ३१। साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपां त्वामपश्यमिति चक्षुषा । देवि त्वद्दर्शनादेव महापातकिनो मम ३२। विनष्टमभवत्पापं जन्मकोटिसमुद्भवम् । इत्युक्त्वा सकलं देहं निपात्य पृथिवीतले ३३। प्रणमेज्जाह्नवीं देवीं भक्तिभावसमन्वितः । ततः स्रोतःसमीपे च बद्धाञ्जलिरिमं पुनः ३४। पठेन्मंत्रं भक्तिभावैः सुप्रीतो द्विजसत्तम । गंगे देवि जगद्धात्रि पादाभ्यां सलिलं तव ३५। स्पृशामीत्यपराधं मे प्रसन्ना क्षंतुमर्हसि । स्वर्गारोहणसोपानं त्वदीयमुदकं शुभे ३६। अतः स्पृशामि पादाभ्यां गंगे देवि नमो नमः । ततस्तु मस्तके धृत्वा गांगेयं वारि भक्तितः ३७। स्नानार्थं प्रविशेत्स्रोतः प्राज्ञो गंगेति कीर्तयन् । त्वत्कर्दमैरतिस्निग्धैः सर्वपापप्रणाशनैः ३८। मया संलिप्यते गात्रं मातर्मे हर पातकम् । गङ्गाकर्दमलिप्ताङ्गो गङ्गागङ्गेति कीर्तयन् ३९। सर्वकल्मषनाशिन्यां गङ्गायां स्नानमाचरेत् । भूयः पूर्वोक्तमन्त्रेण गृहीत्वा मृत्तिकां ततः ४०। वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण गृहीत्वा मृत्तिकां पुनः । वक्ष्यमाणेन मंत्रेण भक्तितः स्नानमाचरेत् ४१। ब्रह्मस्वरूपे हे गङ्गे स्नानमाचर्यते मया । त्वदीये निर्मले तोये यथोक्तफलदा भव ४२। ततो निजेच्छया विप्र गङ्गायां लोकमातरि । स्नानं समाचरेत्प्राज्ञो गङ्गानारायणं स्मरन् ४३। एवं स्नात्वा तु गङ्गायां गात्रं वस्त्रेण मार्जयेत् । परिधेयांबरांबूनि गङ्गास्रोतसि न त्यजेत् ४४। न दंतधावनं कुर्याद्गङ्गागर्भे विचक्षणः । कुर्याच्चेन्मोहतः पुण्यं न गङ्गास्नानजं लभेत् ४५। प्रभातेऽन्यत्र तां कृत्वा दंतकाष्ठादिकक्रियाम् । रात्रिवासं परित्यज्य गङ्गायां स्नानमाचरेत् ४६। बाह्यभूमिमगत्वा यो गङ्गायां स्नानमाचरेत् । गङ्गास्नानफलं सोऽपि संपूर्णं च लभेन्नहि ४७। स्नात्वा च गङ्गामृत्पुंड्रं स्थाने स्थाने नयेद्बुधः । ततः स्थिरमनाः कुर्याद्विधिना तर्पणादिकम् ४८। गाङ्गेयैरुदकैर्यस्तु कुरुते पितृतर्पणम् । पितरस्तस्य तृप्यंति वर्षकोटिशतावधि ४९। गङ्गायां कुरुते यस्तु पितृश्राद्धं द्विजोत्तम । पितरस्तस्य तिष्ठंति संतुष्टास्त्रिदशालयम् ५० 7.9.50। समाप्य स्नानकर्माणि गङ्गायां समुपोषितः । दानं देवार्चनं चैव जयोऽन्याश्च क्रियास्तथा । कृतास्तु यास्तु गङ्गायां क्षयस्तासां न विद्यते ५१। समाप्य स्नानकर्माणि गंगायां समुपोषितः । कृतपंचमहायज्ञो गंगापूजां समाचरेत् ५२। गंगायाः प्रतिमां देव्याः श्रीविष्णोः प्रतिमां तथा । नालिकेरोदकैर्दिव्यैः स्नापयेद्भक्तितो बुधः ५३। जाह्नवीप्रतिमाभावान्नालिकेरोदकानि वै । निक्षिपेज्जाह्नवीतोये जाह्नवीं हृदि संस्मरन् ५४। दिव्यैर्गंधैश्च दीपैश्च घृतपूर्णसमुज्ज्वलैः । धूपैः सुवासितैश्चैव नानापुष्पमनोहरैः ५५। नानाफलैः सुपक्वैश्च नैवेद्यैरुत्तमास्तथा । पाद्यार्घाचमनीयैश्च तांबूलैः खादिरान्वितैः ५६। अन्यैरप्युपहारैश्च विशिष्टैर्निजभक्तितः । स्तवैर्नाना च नैवेद्यैर्गङ्गां विष्णुं च पूजयेत् ५७। ततः संपूजितां देवीं विष्णुं च परमेश्वरम् । अंगप्रदक्षिणां कुर्याद्भक्त्या वारत्रयं बुधः ५८। अथ स्थित्वा निराहारोऽपरेहनि सरिद्वरे । भोक्ष्यामि जह्नुतनये शरणं मे भवानघे ५९। एवं संकल्प्य मतिमान्कर्मणा मनसा गिरा । रात्रौ जागरणं कुर्याज्जितनिद्रो ऽतिहर्षितः ६०। अशक्त्या च द्विजश्रेष्ठ फलाहारो भवेदधः । अन्नमात्रं न भुंजीत न च कुर्याद्धि भोजनम् ६१। प्रातर्गङ्गां च विष्णुं च पुनरभ्यर्च्य जैमिने । विप्राय दक्षिणां दद्याद्विभवस्यानुरूपतः ६२। अर्चनं जागरं चैव यत्कृतं पुरतस्तव । अच्छिद्रमस्तु तत्सर्वं त्वत्प्रसादात्सरिद्वरे ६३। इत्युक्त्वा तां नमस्कृत्य कृतनित्यक्रियो द्विजः । ततः सबंधुभिः सार्द्धं पारणं स्वयमाचरेत् ६४। तीर्थोपवासमेवं यः कुरुते जाह्नवीतटे । तस्य पुण्यफलं वत्स वदतो मे निशामय ६५। जन्मांतरार्जितैः पापैर्विमुक्तो विष्णुरूपधृक् । विष्णोः पुरं समासाद्य विष्णुना सह मोदते ६६। कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । स्थित्वा विष्णुपुरं सर्वं सुखं भुंक्ते सुदुर्ल्लभम् ६७। ततो नारायणादेशाद्ब्रह्मलोकं स गच्छति । ब्रह्मलोके सुखं भुंक्ते दुर्ल्लभं यत्सुरैरपि ६८। तावत्कालं ब्रह्मलोके स्थित्वा ब्रह्मक्षयात्ततः । महादेवं ततो गच्छेद्रथमारुह्य शोभनम् ६९। सुखं नानाविधं तत्र भुङ्क्तेऽत्यन्तसुदुर्ल्लभम् । गाणपत्यमवाप्नोति किमन्यैर्बहुभाषितैः ७०। तावत्कालं शिवपुरे स्थित्वा वै पुण्यवान्नरः । इन्द्रलोकं ततो गच्छेद्द्वितीय इव वासवः ७१। तेन पुण्यात्मना सार्द्धं वसेदेकासने ततः । तत्र भुक्त्वाखिलान्कामान्कल्पकोटिशतावधि ७२। सूर्यलोकं ततो गच्छेद्द्वितीय इव चन्द्रमाः । तत्रामृतानि भुक्त्वा वै चिरं चन्द्रस्य सन्निधौ ७३। पुनरागत्य पृथिवीं चक्रवर्ती नृपो भवेत् । पालयित्वा चिरं पृथ्वीं जित्वा वै सकलान्रिपून् ७४। आयुषोंऽते च गङ्गायां सुखं मृत्युमवाप्नुयात् । भूयः स एवमारुह्य विमानं सुमहायशाः ७५। पुरं भगवतो याति दैवतैरपि दुर्ल्लभम् । तत्र भुक्त्वाखिलान्भोगान्मन्वंतरचतुष्टयम् ७६। परमं ज्ञानमासाद्य दुर्ल्लभं मोक्षमाप्नुयात् । जाह्नवीतीरयात्रायां दैवाद्यस्य भवेत्पथि ७७। पंचता सोऽपि परमं धाम गच्छेन्न संशयः । सत्यधर्मो नाम राजा धार्मिकश्च प्रियंवदः ७८। त्रेताद्वापरसंधौ च बभूव क्षितिमण्डले । विजया नाम महिषी तस्य भूमिपतेरभूत् ७९। सुंदरी शीलयुक्ता सा पतिसेवापरायणा । सप्तवर्षसहस्राणि भुक्त्वा वसुमतीमिमाम् ८०। कदाचित्प्राप्तकालोऽसौ सदारः पंचतां गतः । ततो यमभटैर्बद्धौ दंपती तौ भयंकरौ ८१। दुःखप्रदेन मार्गेण जग्मतुर्यममंदिरम् । तौ दृष्ट्वा धर्मराजोऽपि चित्रगुप्तमुवाच ह ८२। एतयोः सर्वकर्माणि चित्रगुप्त विचारय । तेनाज्ञप्तश्चित्रगुप्तस्तयोः कर्माणि जैमिने ८३। मूलाद्विचारयामास प्राह चेति कृताञ्जलि । चित्रगुप्त उवाच- एतयोः सकलं कर्म शृणु राजन्वदाम्यहम् ८४। शुभं वाप्यशुभं कर्म यदेताभ्यां कृतं भुवि । किंचिदस्या नयोपायं वदामि तदहं शृणु ८५। एकादा त्रासितो व्याघ्रैः कश्चिदेको मृगः प्रभो । वनाज्जीवनरक्षार्थमागतोऽस्य सभां प्रति ८६। तमायांतं समालोक्य भूयोऽयं प्राप्तकौतुकः । जघने स्वयमुत्थाय खड्गेन तरसा मृगम् ८७। जघान ह मृगं राजा शरणागतमप्यमुम् । तस्मात्सदारोभूपोऽयं दंडनीयस्त्वया प्रभो ८८। यावंति तस्य रोमाणि संस्थितानि कलेवरे । मन्वंतरसहस्राणि मन्वंतरशतानि च ८९। कोटिकोटिकुलैर्युक्ता नारकी स्यान्न संशयः । शरणागतरक्षां यः प्राणैरपि धनैरपि ९०। कुरुते यो नरो ज्ञानी तस्य पुण्यं निशामय । सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो ब्रह्महत्यामुखैरपि ९१। आयुषोऽन्ते व्रजेन्मोक्षं योगिनामपि दुर्ल्लभम् । यमाज्ञया ततो दूतैः सदारोऽसौ महीपतिः ९२। असिपत्रवने घोरे स्थापितोऽत्यंतदुःखदे । असितुल्यानि पत्राणि यतस्तेषां च शाखिनाम् ९३। असिपत्रवनं प्राहुरतस्तद्वै मनीषिणः । स्थित्वासिपत्रविपिने युगकोटिशतानि च ९४। सदारो नरकं भेजे व्याघ्रभक्ष्याह्वयं ततः । निरयं तं प्रविशति सर्वोपद्रवसंयुतम् ९५। भवेच्च भक्ष्यो व्याघ्रेण व्याघ्रभक्ष्यस्ततः स्मृतः । युगकोटिसहस्राणि स्थित्वा तत्र स भूपतिः ९६। सदारोऽजनि पापांते भेकयोनिं गतः क्षितौ । जातिस्मरौ ततस्तौ तु भेकीभेकौ सुदुःखितौ ९७। तीरे तस्थतुरेकस्मिन्सततं कीटभोजिनौ । अथैकदा तेन पथा पुण्याहं प्राप्य मानवाः ९८। गच्छंति जाह्नवीतीरं तांस्तौ ददृशतुर्द्विज । भेक उवाच- वर्षाभ्वि मोहाद्यत्सर्वं पापं कर्म कृतं मया ९९। अद्यापि कर्मणा तेन दुःखमावां न मुंचति । त्यक्त्वा शरीरं गंगायां मुक्ताः स्युः पापिनोऽपि च १०० 7.9.100। तथाप्येवं विधं दुःखमनुभूयावहे कथम् । गंगायां त्यक्तुमिच्छामि संप्रत्येतत्कलेवरम् १०१। का युक्तिर्ब्रूहि तां कांते तितीर्षुर्दुःखसागरम् । वर्षाभ्वी तद्वचः श्रुत्वा प्राहेति विनयान्विता १०२। वर्षाभ्व्युवाच- दुःखं न शक्यते सोढुं स्वामिन्नेतद् द्रुतं कुरु । ततस्तौ दंपती विप्र स्मृत्वा गंगां शुभप्रदाम् १०३। सहसा चक्रतुर्यात्रां मरणायोपहर्षितौ । अथैतौ पथि गच्छंतौ चिरकालं बुभुक्षितौ १०४। अपश्यत्पापकृत्क्ष्वेडः कालसर्पो भयंकरः । कालसर्प्प उवाच- दर्दुरौ पापिनौ येथाः प्राप्तकालौ युवां ततः १०५। अथ नूनं भक्षितव्यौ क्षुधितेन मया युवाम् । ततस्तावतिसंत्रस्तौ दंपती दुःखभागिनौ १०६। इत्यूचतुर्वचो भक्त्या कालसर्पं पुरोगतम् । नास्ति मृत्युभयं सर्प स्वल्पमप्यावयोर्हृदि १०७। अहमासं पुरा राजा सत्यधर्माह्वयः क्षितौ । इयं च विजया नाम महिषी संस्थिता मम १०८। मया दुरात्मना मोहान्नितः शरणं गतः ?। तेनैव कर्मणा भुक्तं चिरं दुःखं यमालये १०९। भोक्तुं स्वकर्मणः शेषं भेकयोनौ स्त्रिया सह । सोऽहं यातोऽस्मि पापेन कृतं कर्म न मुंचति ११०। सत्यमावां जिगमिषू परमं धाम पन्नग । व्रजावो जाह्नवीतीरं शरीरत्यागहेतवे १११। त्यजाविवेकतां सर्प नरकक्लेशदायिनीम् । आवां संखाद्य भवतो भविष्यति सुखं कियत् ११२। आवयोर्हृदये विष्णुस्तवापि हृदये हरिः । अतएव त्वया सार्द्धं शत्रुता का भुजंगम ११३। प्राणिहिंसा न कर्तव्या कदापि च विचक्षणैः । क्रियतेऽपि च तद्धिंसां विदधाति स्वयं विधिः ११४। आयुः पुत्राश्च दाराश्च संपदश्च यशांसि च । हिंसां दत्वा मनुष्याणां हरेद्दुष्टो विधिः स्वयम् ११५। किं जपैः किं तपोभिर्वा किं दानैः किमु चाध्वरैः । हिंसेति वर्णद्वितयं यस्यास्ति हृदये सदा ११६। यः प्राणिहिंसको मर्त्यः स एव हरिहिंसकः । सर्वप्राणिशरीरस्थो भगवान्कमलापतिः ११७। आत्मानं बहुधा सृष्ट्वा भगवान्भूतभावनः । संसारकौतुकागारे क्रीडेच्छिशुरिव स्वयम् ११८। शरीरिणः शरीरं हि निलयः परमात्मनः । परमात्मा स्वयं विष्णुरतो हिंसां विवर्जयेत् ११९। परप्राणविनाशेन चात्मतुष्टिर्विधीयते १२०। क्षणं स्यादात्मनस्तुष्टिरन्यस्य प्राणसंक्षयः । चरित्रमेतल्लोकानामत्यद्भुतमिव क्षितौ १२१। आत्मतृप्तिं प्रकुर्वंति परं हत्वातियत्नतः । धीमान्नात्मपरिज्ञानं कदाचित्कुरुते नहि १२२। अहं विष्णुरसौविष्णुरिति चेतसि भावयेत् । परदुःखेन यो दुःखी सुखी यश्च परश्रिया १२३। संसारेऽस्मिन्स विज्ञेयः साक्षादेव हरिः स्वयम् । धिगस्तु तत्सुखं नॄणां मोहवंचितचेतसाम् १२४। परहिंसाविधानेन सुखं यत्स्याद्भुजंगम । सुखानि वापि दुःखानि दीयंते यानि जंतवे १२५। अचिरेणैव तानि स्म लभंते भुवि मानवाः । तस्माद्धिंसां परित्यज्य भुजंगम सुखी भव १२६। त्वयि प्रसन्ने गच्छावः पारं दुःखमहोदधेः । सर्प उवाच- यदा स्यात्परहिंसायां नूनं मे नातिपातकम् १२७। तदा कथमहो सृष्टै वेधसा भक्ष्यभक्षकौ । परहिंसा न कर्तव्या सत्यमेतत्त्वयोदितम् १२८। किंतु सर्वेषु भक्ष्येषु हिंसा संभाव्यते नहि । नारायणो विश्वरूपः सत्यमेतन्न संशयः १२९। भक्ष्यभक्षकसंयुक्तं स्वयमेव ससर्ज ह । सृजति स्वयमात्मानमात्मानं रक्षति स्वयम् १३०। आत्मानं स्वयमेवात्ति सृष्टिरेवंविधा हरेः । शक्तोऽहं किं युवां हंतुं कालरूपी स्वयं विधिः १३१। संप्रति प्रेषयामास कार्येस्मिन्मां स्वयं हरिः । युवां ससर्ज यो देवो यश्च रक्षति वां सदा १३२। कालरूपी स एवाद्य हंति हेतुं विधाय माम् । व्यास उवाच-। ततस्तेन भुजंगेन भक्षितौ तौ च दंपती १३३। गङ्गा गंगेति जल्पंतौ महत्या क्षुधया पथि । जाह्नवीतीरयात्रायां पादेपादे जनाविमौ १३४। अश्वमेधाख्य यज्ञानां प्राप्तवंतौ महाफलम् । तस्मादेनौ महात्मानौ बह्वश्वमेधधारिणौ १३५। एतयोः सदृशो नास्ति शतक्रतुरहं यतः । निजाधिकारेणैवान्यमवलंब्य पुरंदरः १३६। अर्घ्यहस्तः पादचारी वृतो देवैः समाययौ । अथ रम्भोर्वशी चैव सुंदर्योऽन्याश्च हर्षिताः १३७। अन्योन्यं कथयामासुर्निजयौवनगर्विताः । अयं पुण्यात्मनां श्रेष्ठो रसज्ञोऽत्यंतसुन्दरः १३८। आयातोऽमुं करिष्यामि स्ववशं सेवितैः स्वकैः । काचित्कांचिद्वदत्येतज्जानामि सकलां कलाम् १३९। अतएव भविष्यामि कांताहमस्य भूपतेः । काचित्कांचिदिति ब्रूयात्ते शक्रोपि वशो मम १४०। किमत्र चित्रं वशगो भूपालोऽयं भविष्यति १४१। भर्त्ता ममायं च पतिर्ममायं स्वामी ममायं मम नाथ एषः । इतीव सर्वाः परमप्रमोदैर्वदंति नार्योखिलसद्गुणज्ञाः १४२। उच्चावचं विप्र निशम्य तासां जगाद काचिद्गुणिनी रसज्ञा । सौदास्यकांतां नृपतिः स्वयं यां भजत्ययं किं कलहेन नार्यः १४३। सुन्दर्य्यस्तास्ततः सर्वाः संत्यज्य कलहं द्विज । आजग्मुर्हृदयोत्साहैः सर्वाभरणभूषिताः १४४। अथ तं नृपतिश्रेष्ठ सदारं गतकल्मषम् । पाद्याद्यैः पूजयामासुः प्राहेति च पुरंदरः १४५। रथे निवेशयामास पुष्पके स्त्रीसमन्वितम् । भेरीमृदंगमधुरी डिंडिमानकनिःस्वनैः १४६। करकं कणनादैश्च करतालस्वनैस्तथा । जयशब्दैश्च देवानां नाकः शब्दमयोऽभवत् १४७। देवाङ्गना चारुहस्त श्वेतचामरमारुतैः । वीजितः सरथारूढः सदारस्त्रिदिवं ययौ १४८। ततः शक्रः स्वयं तस्मै सत्यधर्माय भूभुजे । दत्तवान्निजासनार्द्धं शुभो वै क्षयशंकया १४९। शक्रेण सह भूपोऽसौ वसन्नेकासने सदा । शक्रत्वमकरोत्स्वर्गे केशवस्यानुकंपया १५० 7.9.150। युगकोटिसहस्राणि दिवि भुक्त्वाखिलं सुखम् । रथमारुह्यवैकुंठं ययौ भगवदाज्ञया १५१। तत्र मन्वंतरं भुक्त्वा सर्वभोगमनोरमम् । परमं ज्ञानमासाद्या सदारो मोक्षमाप्तवान् १५२। जाह्नवीतीरयात्रायां शरीरं त्यजतः पथि । फलमेवंविधं विप्र मया सर्वं प्रकीर्तितम् १५३। जाह्नवीतीरगमने मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः । न कालनियमः प्रोक्तो नारदाद्यैर्महर्षिभिः १५४। यदायदा द्विजश्रेष्ठ गङ्गायां स्नानमाचरेत् । तदातदाऽक्षयं पुण्यं लभते मानवो ध्रुवम् १५५। गंगा सर्वाणि पापानि नाशयंतीति निश्चयः । कुर्यात्पुनःपुनः पापं न च गंगा पुनाति तम् १५६। पापबुद्धिं परित्यज्य गंगायां लोकमातरि । स्नानं कुरुत हे लोका यदि सद्गतिमिच्छथ १५७। यत्पुण्यं गंगास्नानात्तु मानवानां भवेद्दिवज । तत्पुण्यं प्राप्यते विप्र कर्मभिः कैः सुदुस्तरैः १५८। आसाराणां भूमिरेणोः संख्यां कर्तुं तु शक्यते । भागीरथीगुणास्ते न शक्या वक्तुं न च द्विज १५९। विचार्य सर्वशास्त्राणि त्वदीयानि मयोच्यते । गंगांभसि सकृत्स्नात्वा मोक्षमाप्नोति मानवः १६०। स्नानं कूपजलेऽपि यस्तु कुरुते गंगां विचिंत्य प्रभुं देवानां सकलार्त्तशोकदुरितत्रासौघविध्वंसिनीम् । मुक्तः सोऽपि समस्तपातकचयैर्गोविप्रहत्यादिभिर्गच्छेद्विष्णुपुरं समस्तसुखदं गंगाप्रसादाद्दिवज १६१। इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे गंगामाहात्म्ये नवमोऽध्यायः ९ ।

jaiminiruvāca- bhūya eva guro brūhi gaṅgāmāhātmyamuttamam | gaṅgākathāmṛtaṃ pātuṃ mādhuryātpunariṣyate 1| vyāsa uvāca- tadapyahaṃ bravīmi tvāṃ gaṅgābhakto yato bhavān | tau pādau saphalau nṝṇāṃ jāhnavītaṭagāminau 2| gaṅgākallolaninadaśrāviṇau śravaṇau ca tau | sā jihvā yā ca jānāti svādubhedaṃ tadaṃbhasaḥ 3| te netre jāhnavī cārutaraṃgadarśane ca te | tallalāṭamiti proktaṃ gaṅgāmṛtpuṇḍradhāri yat 4| tau hastau jāhnavī tīre hari pūjāparāyaṇau | śarīraṃ saphalaṃ tacca vimale jāhnavī jale 5| patitaṃ taddvijaśreṣṭha caturvargaphalapradam | svargasthāḥ pitaraḥ sarve gacchaṃto jāhnavītaṭe 6| saṃdṛśya hṛṣṭāḥ śaṃsaṃti vadaṃta iti jaimine | tatpuṇyaṃ kṛtamasmābhiḥ sadgatiprāptaye purā 7| bhaviṣyatyakṣayaṃ tacca yataḥ putro'yamīdṛśaḥ | anena gāṅgaiḥ salilairvayaṃ saṃprati tarpitāḥ 8| yāsyāmaḥ paramaṃ dhāma durllabhaṃ yatsurairapi | gaṅgāyāṃ yāni dravyāṇi dāsyatyasmākamātmajaḥ 9| asmabhyaṃ tāni sarvāṇi bhaviṣyaṃtyakṣayāṇi vai | narakasthāśca pitaraḥ sarvaduḥkhasamanvitāḥ 10| vadaṃtīti sutaṃ dṛṣṭvā gacchaṃtaṃ jāhnavītaṭam | kṛtāni yāni pāpāni narakakleśadāni vai 11| yāsyaṃti saṃkṣayaṃ tāni putrasyāpi prasādataḥ | vimuktā narakakleśairvayaṃ sarve suduḥsahaiḥ 12| atha putraprasādena yāsyāmaḥ paramāṃ gatim | yātrāṃ vidhāya yo martyo gṛhaṃ mohānnivartate 13| nirāśāḥ pitarastasya yāṃti sarve yathā gatāḥ | āmiṣaṃ maithunaṃ caiva dolāmaśvaṃ gajaṃ tathā 14| upānahaṃ cātapatraṃ gaṃgāyātrāsu varjayet | adhvaśramodbhavaṃ duḥkhaṃ duṣkaraṃ na hi manyate 15| gṛhe padmasukhaṃ tatra gaṅgāsnāne smarenna ca | asatyabhāṣaṇaṃ caiva pākhaṃḍasaṃgameva ca 16| dvirbhojanaṃ ca kalahaṃ gaṃgāyātrāsu varjayet | paraniṃdāṃ ca lobhaṃ ca garvaṃ ca krodhamatsarau 17| atyaṃtahāsyaśokaṃ ca gaṃgāyātrāsu varjayet | maṃcasuptamivātmānaṃ ciṃtayedbhūmiśāyinam 18| gaṃgānāma sunāmāni vadedgacchañjanaḥ pathi | māhātmyaṃ jāhnavī devyāḥ sarvapāpapraṇāśanam 19| sukhadaṃ mokṣadaṃ caiva kathayanpathi gacchati | gaṅge devi jaganmātardehi saṃdarśanaṃ mama 20| vacobhiḥ komalairebhiḥ kuryācchramanivāraṇam | hā kathaṃ sadanaṃ tyaktamāgataṃ vā kathaṃ mayā 21| śramairiti vadedyastu saṃpūrṇaṃ tatphalaṃ nahi | kva paryaṃṅkaḥ kva me patnī kva ca me ca suhṛdgṛham 22| svapāmi prāṃtare bhūmau kathaṃ vāhaṃ samāgataḥ | dhanadhānyādivastūnāṃ kā gatirvā gṛhe mama 23| kiyadbhirdivasairbhūyo gamiṣyāmyahamālayam | iti ciṃtākulā ye ca pathi gacchaṃti mānavāḥ 24| gaṃgāsnānaphalaṃ teṣāṃ saṃpūrṇaṃ na bhaveddvija | gaṅge gaṃtuṃ pratītīre yātreyaṃ vihitā tava 25| nirvighnāṃ siddhimāpnomi tvatprasādātsaridvare | imaṃ maṃtraṃ samuccārya yātrākāle viśeṣataḥ 26| harṣito nilayādgacchedvaiṣṇavaiḥ saha jaimine | nātivegena gaṃtavyaṃ na tathā ca śanaiḥ śanaiḥ 27| gaṅgāyātrāsu karttavyaṃ nānyatkarma vicakṣaṇaiḥ | gaṃgātīre prayāge tu vāṇijyapramukhāni ca 28| kāryāṇi kurute yastu tatpuṇyārddhaṃ vinaśyati | janmajanmārjitaṃ pāpaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu 29| gaṃgādevīprasādena sarvaṃ me yāsyati kṣayam | ityuktvā paramaprītaḥ prājño gaṅgātaṭaṃ vrajet 30| dṛṣṭvā ca mātaraṃ gaṅgāmimaṃ maṃtramudīrayet | adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam 31| sākṣādbrahmasvarūpāṃ tvāmapaśyamiti cakṣuṣā | devi tvaddarśanādeva mahāpātakino mama 32| vinaṣṭamabhavatpāpaṃ janmakoṭisamudbhavam | ityuktvā sakalaṃ dehaṃ nipātya pṛthivītale 33| praṇamejjāhnavīṃ devīṃ bhaktibhāvasamanvitaḥ | tataḥ srotaḥsamīpe ca baddhāñjalirimaṃ punaḥ 34| paṭhenmaṃtraṃ bhaktibhāvaiḥ suprīto dvijasattama | gaṃge devi jagaddhātri pādābhyāṃ salilaṃ tava 35| spṛśāmītyaparādhaṃ me prasannā kṣaṃtumarhasi | svargārohaṇasopānaṃ tvadīyamudakaṃ śubhe 36| ataḥ spṛśāmi pādābhyāṃ gaṃge devi namo namaḥ | tatastu mastake dhṛtvā gāṃgeyaṃ vāri bhaktitaḥ 37| snānārthaṃ praviśetsrotaḥ prājño gaṃgeti kīrtayan | tvatkardamairatisnigdhaiḥ sarvapāpapraṇāśanaiḥ 38| mayā saṃlipyate gātraṃ mātarme hara pātakam | gaṅgākardamaliptāṅgo gaṅgāgaṅgeti kīrtayan 39| sarvakalmaṣanāśinyāṃ gaṅgāyāṃ snānamācaret | bhūyaḥ pūrvoktamantreṇa gṛhītvā mṛttikāṃ tataḥ 40| vakṣyamāṇena mantreṇa gṛhītvā mṛttikāṃ punaḥ | vakṣyamāṇena maṃtreṇa bhaktitaḥ snānamācaret 41| brahmasvarūpe he gaṅge snānamācaryate mayā | tvadīye nirmale toye yathoktaphaladā bhava 42| tato nijecchayā vipra gaṅgāyāṃ lokamātari | snānaṃ samācaretprājño gaṅgānārāyaṇaṃ smaran 43| evaṃ snātvā tu gaṅgāyāṃ gātraṃ vastreṇa mārjayet | paridheyāṃbarāṃbūni gaṅgāsrotasi na tyajet 44| na daṃtadhāvanaṃ kuryādgaṅgāgarbhe vicakṣaṇaḥ | kuryāccenmohataḥ puṇyaṃ na gaṅgāsnānajaṃ labhet 45| prabhāte'nyatra tāṃ kṛtvā daṃtakāṣṭhādikakriyām | rātrivāsaṃ parityajya gaṅgāyāṃ snānamācaret 46| bāhyabhūmimagatvā yo gaṅgāyāṃ snānamācaret | gaṅgāsnānaphalaṃ so'pi saṃpūrṇaṃ ca labhennahi 47| snātvā ca gaṅgāmṛtpuṃḍraṃ sthāne sthāne nayedbudhaḥ | tataḥ sthiramanāḥ kuryādvidhinā tarpaṇādikam 48| gāṅgeyairudakairyastu kurute pitṛtarpaṇam | pitarastasya tṛpyaṃti varṣakoṭiśatāvadhi 49| gaṅgāyāṃ kurute yastu pitṛśrāddhaṃ dvijottama | pitarastasya tiṣṭhaṃti saṃtuṣṭāstridaśālayam 50 7.9.50| samāpya snānakarmāṇi gaṅgāyāṃ samupoṣitaḥ | dānaṃ devārcanaṃ caiva jayo'nyāśca kriyāstathā | kṛtāstu yāstu gaṅgāyāṃ kṣayastāsāṃ na vidyate 51| samāpya snānakarmāṇi gaṃgāyāṃ samupoṣitaḥ | kṛtapaṃcamahāyajño gaṃgāpūjāṃ samācaret 52| gaṃgāyāḥ pratimāṃ devyāḥ śrīviṣṇoḥ pratimāṃ tathā | nālikerodakairdivyaiḥ snāpayedbhaktito budhaḥ 53| jāhnavīpratimābhāvānnālikerodakāni vai | nikṣipejjāhnavītoye jāhnavīṃ hṛdi saṃsmaran 54| divyairgaṃdhaiśca dīpaiśca ghṛtapūrṇasamujjvalaiḥ | dhūpaiḥ suvāsitaiścaiva nānāpuṣpamanoharaiḥ 55| nānāphalaiḥ supakvaiśca naivedyairuttamāstathā | pādyārghācamanīyaiśca tāṃbūlaiḥ khādirānvitaiḥ 56| anyairapyupahāraiśca viśiṣṭairnijabhaktitaḥ | stavairnānā ca naivedyairgaṅgāṃ viṣṇuṃ ca pūjayet 57| tataḥ saṃpūjitāṃ devīṃ viṣṇuṃ ca parameśvaram | aṃgapradakṣiṇāṃ kuryādbhaktyā vāratrayaṃ budhaḥ 58| atha sthitvā nirāhāro'parehani saridvare | bhokṣyāmi jahnutanaye śaraṇaṃ me bhavānaghe 59| evaṃ saṃkalpya matimānkarmaṇā manasā girā | rātrau jāgaraṇaṃ kuryājjitanidro 'tiharṣitaḥ 60| aśaktyā ca dvijaśreṣṭha phalāhāro bhavedadhaḥ | annamātraṃ na bhuṃjīta na ca kuryāddhi bhojanam 61| prātargaṅgāṃ ca viṣṇuṃ ca punarabhyarcya jaimine | viprāya dakṣiṇāṃ dadyādvibhavasyānurūpataḥ 62| arcanaṃ jāgaraṃ caiva yatkṛtaṃ puratastava | acchidramastu tatsarvaṃ tvatprasādātsaridvare 63| ityuktvā tāṃ namaskṛtya kṛtanityakriyo dvijaḥ | tataḥ sabaṃdhubhiḥ sārddhaṃ pāraṇaṃ svayamācaret 64| tīrthopavāsamevaṃ yaḥ kurute jāhnavītaṭe | tasya puṇyaphalaṃ vatsa vadato me niśāmaya 65| janmāṃtarārjitaiḥ pāpairvimukto viṣṇurūpadhṛk | viṣṇoḥ puraṃ samāsādya viṣṇunā saha modate 66| kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca | sthitvā viṣṇupuraṃ sarvaṃ sukhaṃ bhuṃkte sudurllabham 67| tato nārāyaṇādeśādbrahmalokaṃ sa gacchati | brahmaloke sukhaṃ bhuṃkte durllabhaṃ yatsurairapi 68| tāvatkālaṃ brahmaloke sthitvā brahmakṣayāttataḥ | mahādevaṃ tato gacchedrathamāruhya śobhanam 69| sukhaṃ nānāvidhaṃ tatra bhuṅkte'tyantasudurllabham | gāṇapatyamavāpnoti kimanyairbahubhāṣitaiḥ 70| tāvatkālaṃ śivapure sthitvā vai puṇyavānnaraḥ | indralokaṃ tato gaccheddvitīya iva vāsavaḥ 71| tena puṇyātmanā sārddhaṃ vasedekāsane tataḥ | tatra bhuktvākhilānkāmānkalpakoṭiśatāvadhi 72| sūryalokaṃ tato gaccheddvitīya iva candramāḥ | tatrāmṛtāni bhuktvā vai ciraṃ candrasya sannidhau 73| punarāgatya pṛthivīṃ cakravartī nṛpo bhavet | pālayitvā ciraṃ pṛthvīṃ jitvā vai sakalānripūn 74| āyuṣoṃ'te ca gaṅgāyāṃ sukhaṃ mṛtyumavāpnuyāt | bhūyaḥ sa evamāruhya vimānaṃ sumahāyaśāḥ 75| puraṃ bhagavato yāti daivatairapi durllabham | tatra bhuktvākhilānbhogānmanvaṃtaracatuṣṭayam 76| paramaṃ jñānamāsādya durllabhaṃ mokṣamāpnuyāt | jāhnavītīrayātrāyāṃ daivādyasya bhavetpathi 77| paṃcatā so'pi paramaṃ dhāma gacchenna saṃśayaḥ | satyadharmo nāma rājā dhārmikaśca priyaṃvadaḥ 78| tretādvāparasaṃdhau ca babhūva kṣitimaṇḍale | vijayā nāma mahiṣī tasya bhūmipaterabhūt 79| suṃdarī śīlayuktā sā patisevāparāyaṇā | saptavarṣasahasrāṇi bhuktvā vasumatīmimām 80| kadācitprāptakālo'sau sadāraḥ paṃcatāṃ gataḥ | tato yamabhaṭairbaddhau daṃpatī tau bhayaṃkarau 81| duḥkhapradena mārgeṇa jagmaturyamamaṃdiram | tau dṛṣṭvā dharmarājo'pi citraguptamuvāca ha 82| etayoḥ sarvakarmāṇi citragupta vicāraya | tenājñaptaścitraguptastayoḥ karmāṇi jaimine 83| mūlādvicārayāmāsa prāha ceti kṛtāñjali | citragupta uvāca- etayoḥ sakalaṃ karma śṛṇu rājanvadāmyaham 84| śubhaṃ vāpyaśubhaṃ karma yadetābhyāṃ kṛtaṃ bhuvi | kiṃcidasyā nayopāyaṃ vadāmi tadahaṃ śṛṇu 85| ekādā trāsito vyāghraiḥ kaścideko mṛgaḥ prabho | vanājjīvanarakṣārthamāgato'sya sabhāṃ prati 86| tamāyāṃtaṃ samālokya bhūyo'yaṃ prāptakautukaḥ | jaghane svayamutthāya khaḍgena tarasā mṛgam 87| jaghāna ha mṛgaṃ rājā śaraṇāgatamapyamum | tasmātsadārobhūpo'yaṃ daṃḍanīyastvayā prabho 88| yāvaṃti tasya romāṇi saṃsthitāni kalevare | manvaṃtarasahasrāṇi manvaṃtaraśatāni ca 89| koṭikoṭikulairyuktā nārakī syānna saṃśayaḥ | śaraṇāgatarakṣāṃ yaḥ prāṇairapi dhanairapi 90| kurute yo naro jñānī tasya puṇyaṃ niśāmaya | sarvapāpairvinirmukto brahmahatyāmukhairapi 91| āyuṣo'nte vrajenmokṣaṃ yogināmapi durllabham | yamājñayā tato dūtaiḥ sadāro'sau mahīpatiḥ 92| asipatravane ghore sthāpito'tyaṃtaduḥkhade | asitulyāni patrāṇi yatasteṣāṃ ca śākhinām 93| asipatravanaṃ prāhuratastadvai manīṣiṇaḥ | sthitvāsipatravipine yugakoṭiśatāni ca 94| sadāro narakaṃ bheje vyāghrabhakṣyāhvayaṃ tataḥ | nirayaṃ taṃ praviśati sarvopadravasaṃyutam 95| bhavecca bhakṣyo vyāghreṇa vyāghrabhakṣyastataḥ smṛtaḥ | yugakoṭisahasrāṇi sthitvā tatra sa bhūpatiḥ 96| sadāro'jani pāpāṃte bhekayoniṃ gataḥ kṣitau | jātismarau tatastau tu bhekībhekau suduḥkhitau 97| tīre tasthaturekasminsatataṃ kīṭabhojinau | athaikadā tena pathā puṇyāhaṃ prāpya mānavāḥ 98| gacchaṃti jāhnavītīraṃ tāṃstau dadṛśaturdvija | bheka uvāca- varṣābhvi mohādyatsarvaṃ pāpaṃ karma kṛtaṃ mayā 99| adyāpi karmaṇā tena duḥkhamāvāṃ na muṃcati | tyaktvā śarīraṃ gaṃgāyāṃ muktāḥ syuḥ pāpino'pi ca 100 7.9.100| tathāpyevaṃ vidhaṃ duḥkhamanubhūyāvahe katham | gaṃgāyāṃ tyaktumicchāmi saṃpratyetatkalevaram 101| kā yuktirbrūhi tāṃ kāṃte titīrṣurduḥkhasāgaram | varṣābhvī tadvacaḥ śrutvā prāheti vinayānvitā 102| varṣābhvyuvāca- duḥkhaṃ na śakyate soḍhuṃ svāminnetad drutaṃ kuru | tatastau daṃpatī vipra smṛtvā gaṃgāṃ śubhapradām 103| sahasā cakraturyātrāṃ maraṇāyopaharṣitau | athaitau pathi gacchaṃtau cirakālaṃ bubhukṣitau 104| apaśyatpāpakṛtkṣveḍaḥ kālasarpo bhayaṃkaraḥ | kālasarppa uvāca- dardurau pāpinau yethāḥ prāptakālau yuvāṃ tataḥ 105| atha nūnaṃ bhakṣitavyau kṣudhitena mayā yuvām | tatastāvatisaṃtrastau daṃpatī duḥkhabhāginau 106| ityūcaturvaco bhaktyā kālasarpaṃ purogatam | nāsti mṛtyubhayaṃ sarpa svalpamapyāvayorhṛdi 107| ahamāsaṃ purā rājā satyadharmāhvayaḥ kṣitau | iyaṃ ca vijayā nāma mahiṣī saṃsthitā mama 108| mayā durātmanā mohānnitaḥ śaraṇaṃ gataḥ ?| tenaiva karmaṇā bhuktaṃ ciraṃ duḥkhaṃ yamālaye 109| bhoktuṃ svakarmaṇaḥ śeṣaṃ bhekayonau striyā saha | so'haṃ yāto'smi pāpena kṛtaṃ karma na muṃcati 110| satyamāvāṃ jigamiṣū paramaṃ dhāma pannaga | vrajāvo jāhnavītīraṃ śarīratyāgahetave 111| tyajāvivekatāṃ sarpa narakakleśadāyinīm | āvāṃ saṃkhādya bhavato bhaviṣyati sukhaṃ kiyat 112| āvayorhṛdaye viṣṇustavāpi hṛdaye hariḥ | ataeva tvayā sārddhaṃ śatrutā kā bhujaṃgama 113| prāṇihiṃsā na kartavyā kadāpi ca vicakṣaṇaiḥ | kriyate'pi ca taddhiṃsāṃ vidadhāti svayaṃ vidhiḥ 114| āyuḥ putrāśca dārāśca saṃpadaśca yaśāṃsi ca | hiṃsāṃ datvā manuṣyāṇāṃ haredduṣṭo vidhiḥ svayam 115| kiṃ japaiḥ kiṃ tapobhirvā kiṃ dānaiḥ kimu cādhvaraiḥ | hiṃseti varṇadvitayaṃ yasyāsti hṛdaye sadā 116| yaḥ prāṇihiṃsako martyaḥ sa eva harihiṃsakaḥ | sarvaprāṇiśarīrastho bhagavānkamalāpatiḥ 117| ātmānaṃ bahudhā sṛṣṭvā bhagavānbhūtabhāvanaḥ | saṃsārakautukāgāre krīḍecchiśuriva svayam 118| śarīriṇaḥ śarīraṃ hi nilayaḥ paramātmanaḥ | paramātmā svayaṃ viṣṇurato hiṃsāṃ vivarjayet 119| paraprāṇavināśena cātmatuṣṭirvidhīyate 120| kṣaṇaṃ syādātmanastuṣṭiranyasya prāṇasaṃkṣayaḥ | caritrametallokānāmatyadbhutamiva kṣitau 121| ātmatṛptiṃ prakurvaṃti paraṃ hatvātiyatnataḥ | dhīmānnātmaparijñānaṃ kadācitkurute nahi 122| ahaṃ viṣṇurasauviṣṇuriti cetasi bhāvayet | paraduḥkhena yo duḥkhī sukhī yaśca paraśriyā 123| saṃsāre'sminsa vijñeyaḥ sākṣādeva hariḥ svayam | dhigastu tatsukhaṃ nṝṇāṃ mohavaṃcitacetasām 124| parahiṃsāvidhānena sukhaṃ yatsyādbhujaṃgama | sukhāni vāpi duḥkhāni dīyaṃte yāni jaṃtave 125| acireṇaiva tāni sma labhaṃte bhuvi mānavāḥ | tasmāddhiṃsāṃ parityajya bhujaṃgama sukhī bhava 126| tvayi prasanne gacchāvaḥ pāraṃ duḥkhamahodadheḥ | sarpa uvāca- yadā syātparahiṃsāyāṃ nūnaṃ me nātipātakam 127| tadā kathamaho sṛṣṭai vedhasā bhakṣyabhakṣakau | parahiṃsā na kartavyā satyametattvayoditam 128| kiṃtu sarveṣu bhakṣyeṣu hiṃsā saṃbhāvyate nahi | nārāyaṇo viśvarūpaḥ satyametanna saṃśayaḥ 129| bhakṣyabhakṣakasaṃyuktaṃ svayameva sasarja ha | sṛjati svayamātmānamātmānaṃ rakṣati svayam 130| ātmānaṃ svayamevātti sṛṣṭirevaṃvidhā hareḥ | śakto'haṃ kiṃ yuvāṃ haṃtuṃ kālarūpī svayaṃ vidhiḥ 131| saṃprati preṣayāmāsa kāryesminmāṃ svayaṃ hariḥ | yuvāṃ sasarja yo devo yaśca rakṣati vāṃ sadā 132| kālarūpī sa evādya haṃti hetuṃ vidhāya mām | vyāsa uvāca-| tatastena bhujaṃgena bhakṣitau tau ca daṃpatī 133| gaṅgā gaṃgeti jalpaṃtau mahatyā kṣudhayā pathi | jāhnavītīrayātrāyāṃ pādepāde janāvimau 134| aśvamedhākhya yajñānāṃ prāptavaṃtau mahāphalam | tasmādenau mahātmānau bahvaśvamedhadhāriṇau 135| etayoḥ sadṛśo nāsti śatakraturahaṃ yataḥ | nijādhikāreṇaivānyamavalaṃbya puraṃdaraḥ 136| arghyahastaḥ pādacārī vṛto devaiḥ samāyayau | atha rambhorvaśī caiva suṃdaryo'nyāśca harṣitāḥ 137| anyonyaṃ kathayāmāsurnijayauvanagarvitāḥ | ayaṃ puṇyātmanāṃ śreṣṭho rasajño'tyaṃtasundaraḥ 138| āyāto'muṃ kariṣyāmi svavaśaṃ sevitaiḥ svakaiḥ | kācitkāṃcidvadatyetajjānāmi sakalāṃ kalām 139| ataeva bhaviṣyāmi kāṃtāhamasya bhūpateḥ | kācitkāṃciditi brūyātte śakropi vaśo mama 140| kimatra citraṃ vaśago bhūpālo'yaṃ bhaviṣyati 141| bharttā mamāyaṃ ca patirmamāyaṃ svāmī mamāyaṃ mama nātha eṣaḥ | itīva sarvāḥ paramapramodairvadaṃti nāryokhilasadguṇajñāḥ 142| uccāvacaṃ vipra niśamya tāsāṃ jagāda kācidguṇinī rasajñā | saudāsyakāṃtāṃ nṛpatiḥ svayaṃ yāṃ bhajatyayaṃ kiṃ kalahena nāryaḥ 143| sundaryyastāstataḥ sarvāḥ saṃtyajya kalahaṃ dvija | ājagmurhṛdayotsāhaiḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ 144| atha taṃ nṛpatiśreṣṭha sadāraṃ gatakalmaṣam | pādyādyaiḥ pūjayāmāsuḥ prāheti ca puraṃdaraḥ 145| rathe niveśayāmāsa puṣpake strīsamanvitam | bherīmṛdaṃgamadhurī ḍiṃḍimānakaniḥsvanaiḥ 146| karakaṃ kaṇanādaiśca karatālasvanaistathā | jayaśabdaiśca devānāṃ nākaḥ śabdamayo'bhavat 147| devāṅganā cāruhasta śvetacāmaramārutaiḥ | vījitaḥ sarathārūḍhaḥ sadārastridivaṃ yayau 148| tataḥ śakraḥ svayaṃ tasmai satyadharmāya bhūbhuje | dattavānnijāsanārddhaṃ śubho vai kṣayaśaṃkayā 149| śakreṇa saha bhūpo'sau vasannekāsane sadā | śakratvamakarotsvarge keśavasyānukaṃpayā 150 7.9.150| yugakoṭisahasrāṇi divi bhuktvākhilaṃ sukham | rathamāruhyavaikuṃṭhaṃ yayau bhagavadājñayā 151| tatra manvaṃtaraṃ bhuktvā sarvabhogamanoramam | paramaṃ jñānamāsādyā sadāro mokṣamāptavān 152| jāhnavītīrayātrāyāṃ śarīraṃ tyajataḥ pathi | phalamevaṃvidhaṃ vipra mayā sarvaṃ prakīrtitam 153| jāhnavītīragamane munibhistatvadarśibhiḥ | na kālaniyamaḥ prokto nāradādyairmaharṣibhiḥ 154| yadāyadā dvijaśreṣṭha gaṅgāyāṃ snānamācaret | tadātadā'kṣayaṃ puṇyaṃ labhate mānavo dhruvam 155| gaṃgā sarvāṇi pāpāni nāśayaṃtīti niścayaḥ | kuryātpunaḥpunaḥ pāpaṃ na ca gaṃgā punāti tam 156| pāpabuddhiṃ parityajya gaṃgāyāṃ lokamātari | snānaṃ kuruta he lokā yadi sadgatimicchatha 157| yatpuṇyaṃ gaṃgāsnānāttu mānavānāṃ bhaveddivaja | tatpuṇyaṃ prāpyate vipra karmabhiḥ kaiḥ sudustaraiḥ 158| āsārāṇāṃ bhūmireṇoḥ saṃkhyāṃ kartuṃ tu śakyate | bhāgīrathīguṇāste na śakyā vaktuṃ na ca dvija 159| vicārya sarvaśāstrāṇi tvadīyāni mayocyate | gaṃgāṃbhasi sakṛtsnātvā mokṣamāpnoti mānavaḥ 160| snānaṃ kūpajale'pi yastu kurute gaṃgāṃ viciṃtya prabhuṃ devānāṃ sakalārttaśokaduritatrāsaughavidhvaṃsinīm | muktaḥ so'pi samastapātakacayairgoviprahatyādibhirgacchedviṣṇupuraṃ samastasukhadaṃ gaṃgāprasādāddivaja 161| iti śrīpadmapurāṇe kriyāyogasāre gaṃgāmāhātmye navamo'dhyāyaḥ 9 |