Chapter 3

सूत उवाच- एकदा नारदो द्रष्टुं पांडवान्दुःखकर्शितान् । ययौ काम्यवनं विप्रः सत्कृतस्तैर्यथाविधि १। अथ नत्वा मुनिश्रेष्ठं युधिष्ठिर उवाच ह । भगवन्कर्मणा केन दुःखाब्धौ पतिता वयम् २। तमुवाच ऋषिर्दुःखं त्यज त्वं पांडुनंदन । सुखदुःखसमाहारे संसारे कः सुखी नरः ३। ईश्वरोपि हि न स्थायी पीड्यते देहसंचयैः । न दुःखरहितः कश्चिद्देही दुःखसहो यतः ४। शरीरं सवितुर्यस्माद्राहुस्तद्ग्रसते बली । राहोरपि शिरश्छिन्नं शौरिणामृतभोजने ५। सोऽपि शार्ङ्गधरो देवः क्षिप्तः सागरगह्वरे । जालंधरेण वीरेण निहतः सोऽपि शंभुना ६। युधिष्ठिर उवाच-। कोऽसौ जालंधरो वीरः कस्य पुत्रः कुतो बली । कथं जालंधरं संख्ये हतवान्वृषभध्वजः ७। एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण तपोधन । राज्ञा स एव मुक्तस्तु कथयामास नारदः ८। नारद उवाच-। शृणु भूप कथां दिव्यामशेषाघौघनाशिनीम् । ईशानसिंधुसून्वोश्च संग्रामं परमाद्भुतम् ९। एकदा गिरिशं स्तोतुं प्रययौ पाकशासनः । अप्सरोगणसंकीर्णो देवैर्बहुभिरावृतः १०। गंधर्वैरावृतो देवस्तंत्रीशिक्षासु कोविदैः । रंभा तिलोत्तमा रामा कर्पूराकदली तथा ११। मदना भारती कामा सर्वाभरणभूषिताः । नर्तक्यश्च तथा चान्याः समाजग्मुः सुरांतिकम् १२। गंधर्वयक्षसिद्धास्तु नारदस्तुंबुरुस्तथा । किन्नरा मुहुराजग्मुस्तथा किंनरयोषितः १३। वायुश्च वरुणश्चैव कुबेरो धनदस्तथा । यमश्चाग्निर्निर्ऋतिश्च ये चान्ये देवतागणाः १४। विमानसंस्थो मघवा विमानस्थाः सुरांगनाः । स्ववाहनगतादेवाः कैलासं प्रययुर्जवात् १५। ददृशुस्ते ततो देवाः कैलासं पर्वतोत्तमम् । महीधराणां सर्वेषां पृथिव्या इव मंडनम् १६। सर्वतः सुखदं शुद्धं सिद्धिराशिमिवस्थितम् । यत्र वृक्षाः कल्पवृक्षाः पाषाणाश्चिंतितप्रदाः १७। पुन्नागैर्नागचंपैश्च तिलकैर्देवदारुभिः । अशोकैः पाटलैश्चूतैर्मंदारैः शोभितो गिरिः १८। पर्यंतकवनामोदवाहका यत्र वायवः । पंगुत्वं बहुचारेण यांति ते मलयानिलाः १९। वाप्यः स्फटिकसोपाना ह्यगाध विमलोदकाः । वैडूर्यनालसंसक्तसौवर्णनिभ पंकजाः २०। कुमुदानां द्युतिर्यत्र राजते सर्वतोदिशम् । कह्लारैः शौभितावाप्यः पिनद्धाः पद्मरागवत् २१। हरिन्मणिनिबद्धाश्च गोमेदैः सर्वतो वृताः । पद्मरागशिलाबद्धा नानाधातुविचित्रिताः २२। ददृशुः सुंदरतरं नाकाधिकविनिर्मितम् । कैलासं पर्वतश्रेष्ठं दृष्ट्वा ते विस्मयंगताः २३। विमानादवतीर्णाश्च मघवा देवताश्च ताः । द्वारपालमथागम्य नंदिनं वाक्यमब्रुवन् २४। भो भो गणवरश्रेष्ठ शृणु मे वाक्यमुत्तमम् । समाज्ञापय शीघ्रं त्वं नृत्यार्थमिहमागतम् २५। ईश्वरं प्रतिदेवेशं सर्वदेवैः समावृतम् । इंद्रस्य वचनं श्रुत्वा गिरिशं नंदिरब्रवीत् २६। प्रभोऽयमागतः सर्वैर्देवराजः पुरंदरः । नृत्यार्थमथ तं प्राहानय शीघ्रं शचीपतिम् २७। प्रवेशयामास तदा नंदी तैः सह वासवम् । स दृष्ट्वा गिरिशं देवं तुष्टाव वृषभध्वजम् २८। रंभाद्यास्तास्तदा सर्वा नर्त्तक्यो हरसन्निधौ । मृदंगवीणावादित्रैः मुदा नाट्यं प्रचक्रिरे २९। कांस्यवाद्यान्प्रगृह्यान्या वंशतालान्सकाहलान् । चक्रुस्ता नृत्यसंरंभं स्वयंदेवः पुरंदरः ३०। अतीवनर्तनं चक्रे सुंदरं देवदुर्ल्लभम् । ईश्वरस्तोषमापन्नो वासवं वाक्यमब्रवीत् ३१। प्रसन्नोऽहं सुरश्रेष्ठ जातस्ते व्रियतां वरः । इत्युक्तवति देवेशे स्वबाहुबलगर्वितः ३२। प्रत्युवाच हरं वाक्यं संग्रामः सवृतो मया । यत्र त्वत्सदृशो योद्धा तद्युद्धं देहि मे प्रभो ३३। इत्युक्त्वा निर्गतो जिष्णुर्लब्ध्वा शंभोर्वरं प्रभोः । तस्मिन्गते तदा शक्रे गिरिशो वाक्यमब्रवीत् ३४। गणा मे श्रूयतां वाक्यं देवराजोऽतिगर्वितः । इत्युक्त्वा क्रोधसंयुक्तो बभूव च ततो हरः ३५। आविरासीत्ततः क्रोधो मूर्त्तिमान्पुरतः स्थितः । घनान्धकारसदृशो मृडं क्रोधस्ततोऽब्रवीत् ३६। देहि मे त्वं हि सन्देशं किं करोमि तव प्रभो । उमापतिस्तदोवाच गच्छ त्वं वासवं जय ३७। स्वर्गसिंधुं समासाद्य सागरस्य च वीर्यवान् । इत्युक्तोंतर्दधे क्रोधो गणास्ते विस्मयं ययुः ३८। ईशानकल्पे जाते तु कामेनार्णवसंगमे । नाकसिंधुस्तदा मत्ता स्वयौवनभरोष्मणा ३९। तां दृष्ट्वा सिंधुराजश्च जलकल्लोलवानभूत् । तदा बभूव राजेंद्र गंगासागरसंगमः ४०। महानदी तदा प्राप्य रेमे चात्मबलेन च । अत्रांतरे समुद्रस्य बभूव सुभटस्ततः ४१। सूनुस्तस्यां महानद्यां समुद्रादभवद्बली । महार्णवतनूजेन जातमात्रेण पार्थिव ४२। रुदतोत्कंपिता पृथ्वी त्रिलोकी नादिताभवत् । समाधिबद्धमुद्रां च संतत्याज चतुर्मुखः ४३। अत्रांतरे परित्रस्तां तां संवीक्ष्य जगत्त्रयीम् । धाता सुरेंद्रवाक्येन प्रजगाम महार्णवम् ४४। आश्चर्यमिति संचिंत्य हंसारूढो जवाद्ययौ । ब्रह्माणमागतं वीक्ष्य सपर्यां विदधेऽर्णवः । तमुवाच ततो ब्रह्मा किं गर्जसि वृथांबुधे ४५। समुद्र उवाच-। नाहं गर्जामि देवेश मत्सुतो बलवान्प्रभो । शिशोर्वै कुरु रक्षां च दुर्ल्लभं तव दर्शनम् ४६। संदृश्यतां च तनयो भार्यां प्राहातिशोभनाम् । ययौ सा भर्तुरादेशात्सपुत्रा ब्रह्मणोंतिके ४७। उत्संगदेशे चतुराननस्य विधाय पुत्रं चरणौ ननाम । तदा समुद्रात्मजमद्भुतं तं दृष्ट्वा विधातुः किल विस्मयोऽभूत् ४८। गृहीतकूर्चस्य शिशोः करं च यदा विरिंचिर्न शशाक मोचितुम् । तदा समुद्रः प्रहसन्प्रयातः कूर्चं प्रगृह्यार्भकरं विमोचयन् ४९। तादृशं तस्य बालस्य दृष्ट्वा विक्रममात्मभूः । प्रीत्या जालंधरेत्याह नाम्ना जालंधरोऽभवत् 6.3.५०। वरं ददावथो तस्य प्रणयेन प्रजापतिः । अयं जालंधरो देवैरजेयश्च भविष्यति ५१। पातालसहितं नाकं मत्प्रसादेन भोक्ष्यति । इत्युक्त्वांतर्दधे ब्रह्मा हंसमारुह्य सत्वरः ५२। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां युधिष्ठिरनारदसंवादे उत्तर। खंडे जालंधरोत्पत्ति ब्रह्मागमोनाम तृतीयोऽध्यायः ३।

sūta uvāca- ekadā nārado draṣṭuṃ pāṃḍavānduḥkhakarśitān | yayau kāmyavanaṃ vipraḥ satkṛtastairyathāvidhi 1| atha natvā muniśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira uvāca ha | bhagavankarmaṇā kena duḥkhābdhau patitā vayam 2| tamuvāca ṛṣirduḥkhaṃ tyaja tvaṃ pāṃḍunaṃdana | sukhaduḥkhasamāhāre saṃsāre kaḥ sukhī naraḥ 3| īśvaropi hi na sthāyī pīḍyate dehasaṃcayaiḥ | na duḥkharahitaḥ kaściddehī duḥkhasaho yataḥ 4| śarīraṃ savituryasmādrāhustadgrasate balī | rāhorapi śiraśchinnaṃ śauriṇāmṛtabhojane 5| so'pi śārṅgadharo devaḥ kṣiptaḥ sāgaragahvare | jālaṃdhareṇa vīreṇa nihataḥ so'pi śaṃbhunā 6| yudhiṣṭhira uvāca-| ko'sau jālaṃdharo vīraḥ kasya putraḥ kuto balī | kathaṃ jālaṃdharaṃ saṃkhye hatavānvṛṣabhadhvajaḥ 7| etatsarvaṃ samācakṣva vistareṇa tapodhana | rājñā sa eva muktastu kathayāmāsa nāradaḥ 8| nārada uvāca-| śṛṇu bhūpa kathāṃ divyāmaśeṣāghaughanāśinīm | īśānasiṃdhusūnvośca saṃgrāmaṃ paramādbhutam 9| ekadā giriśaṃ stotuṃ prayayau pākaśāsanaḥ | apsarogaṇasaṃkīrṇo devairbahubhirāvṛtaḥ 10| gaṃdharvairāvṛto devastaṃtrīśikṣāsu kovidaiḥ | raṃbhā tilottamā rāmā karpūrākadalī tathā 11| madanā bhāratī kāmā sarvābharaṇabhūṣitāḥ | nartakyaśca tathā cānyāḥ samājagmuḥ surāṃtikam 12| gaṃdharvayakṣasiddhāstu nāradastuṃburustathā | kinnarā muhurājagmustathā kiṃnarayoṣitaḥ 13| vāyuśca varuṇaścaiva kubero dhanadastathā | yamaścāgnirnirṛtiśca ye cānye devatāgaṇāḥ 14| vimānasaṃstho maghavā vimānasthāḥ surāṃganāḥ | svavāhanagatādevāḥ kailāsaṃ prayayurjavāt 15| dadṛśuste tato devāḥ kailāsaṃ parvatottamam | mahīdharāṇāṃ sarveṣāṃ pṛthivyā iva maṃḍanam 16| sarvataḥ sukhadaṃ śuddhaṃ siddhirāśimivasthitam | yatra vṛkṣāḥ kalpavṛkṣāḥ pāṣāṇāściṃtitapradāḥ 17| punnāgairnāgacaṃpaiśca tilakairdevadārubhiḥ | aśokaiḥ pāṭalaiścūtairmaṃdāraiḥ śobhito giriḥ 18| paryaṃtakavanāmodavāhakā yatra vāyavaḥ | paṃgutvaṃ bahucāreṇa yāṃti te malayānilāḥ 19| vāpyaḥ sphaṭikasopānā hyagādha vimalodakāḥ | vaiḍūryanālasaṃsaktasauvarṇanibha paṃkajāḥ 20| kumudānāṃ dyutiryatra rājate sarvatodiśam | kahlāraiḥ śaubhitāvāpyaḥ pinaddhāḥ padmarāgavat 21| harinmaṇinibaddhāśca gomedaiḥ sarvato vṛtāḥ | padmarāgaśilābaddhā nānādhātuvicitritāḥ 22| dadṛśuḥ suṃdarataraṃ nākādhikavinirmitam | kailāsaṃ parvataśreṣṭhaṃ dṛṣṭvā te vismayaṃgatāḥ 23| vimānādavatīrṇāśca maghavā devatāśca tāḥ | dvārapālamathāgamya naṃdinaṃ vākyamabruvan 24| bho bho gaṇavaraśreṣṭha śṛṇu me vākyamuttamam | samājñāpaya śīghraṃ tvaṃ nṛtyārthamihamāgatam 25| īśvaraṃ pratideveśaṃ sarvadevaiḥ samāvṛtam | iṃdrasya vacanaṃ śrutvā giriśaṃ naṃdirabravīt 26| prabho'yamāgataḥ sarvairdevarājaḥ puraṃdaraḥ | nṛtyārthamatha taṃ prāhānaya śīghraṃ śacīpatim 27| praveśayāmāsa tadā naṃdī taiḥ saha vāsavam | sa dṛṣṭvā giriśaṃ devaṃ tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam 28| raṃbhādyāstāstadā sarvā narttakyo harasannidhau | mṛdaṃgavīṇāvāditraiḥ mudā nāṭyaṃ pracakrire 29| kāṃsyavādyānpragṛhyānyā vaṃśatālānsakāhalān | cakrustā nṛtyasaṃraṃbhaṃ svayaṃdevaḥ puraṃdaraḥ 30| atīvanartanaṃ cakre suṃdaraṃ devadurllabham | īśvarastoṣamāpanno vāsavaṃ vākyamabravīt 31| prasanno'haṃ suraśreṣṭha jātaste vriyatāṃ varaḥ | ityuktavati deveśe svabāhubalagarvitaḥ 32| pratyuvāca haraṃ vākyaṃ saṃgrāmaḥ savṛto mayā | yatra tvatsadṛśo yoddhā tadyuddhaṃ dehi me prabho 33| ityuktvā nirgato jiṣṇurlabdhvā śaṃbhorvaraṃ prabhoḥ | tasmingate tadā śakre giriśo vākyamabravīt 34| gaṇā me śrūyatāṃ vākyaṃ devarājo'tigarvitaḥ | ityuktvā krodhasaṃyukto babhūva ca tato haraḥ 35| āvirāsīttataḥ krodho mūrttimānpurataḥ sthitaḥ | ghanāndhakārasadṛśo mṛḍaṃ krodhastato'bravīt 36| dehi me tvaṃ hi sandeśaṃ kiṃ karomi tava prabho | umāpatistadovāca gaccha tvaṃ vāsavaṃ jaya 37| svargasiṃdhuṃ samāsādya sāgarasya ca vīryavān | ityuktoṃtardadhe krodho gaṇāste vismayaṃ yayuḥ 38| īśānakalpe jāte tu kāmenārṇavasaṃgame | nākasiṃdhustadā mattā svayauvanabharoṣmaṇā 39| tāṃ dṛṣṭvā siṃdhurājaśca jalakallolavānabhūt | tadā babhūva rājeṃdra gaṃgāsāgarasaṃgamaḥ 40| mahānadī tadā prāpya reme cātmabalena ca | atrāṃtare samudrasya babhūva subhaṭastataḥ 41| sūnustasyāṃ mahānadyāṃ samudrādabhavadbalī | mahārṇavatanūjena jātamātreṇa pārthiva 42| rudatotkaṃpitā pṛthvī trilokī nāditābhavat | samādhibaddhamudrāṃ ca saṃtatyāja caturmukhaḥ 43| atrāṃtare paritrastāṃ tāṃ saṃvīkṣya jagattrayīm | dhātā sureṃdravākyena prajagāma mahārṇavam 44| āścaryamiti saṃciṃtya haṃsārūḍho javādyayau | brahmāṇamāgataṃ vīkṣya saparyāṃ vidadhe'rṇavaḥ | tamuvāca tato brahmā kiṃ garjasi vṛthāṃbudhe 45| samudra uvāca-| nāhaṃ garjāmi deveśa matsuto balavānprabho | śiśorvai kuru rakṣāṃ ca durllabhaṃ tava darśanam 46| saṃdṛśyatāṃ ca tanayo bhāryāṃ prāhātiśobhanām | yayau sā bharturādeśātsaputrā brahmaṇoṃtike 47| utsaṃgadeśe caturānanasya vidhāya putraṃ caraṇau nanāma | tadā samudrātmajamadbhutaṃ taṃ dṛṣṭvā vidhātuḥ kila vismayo'bhūt 48| gṛhītakūrcasya śiśoḥ karaṃ ca yadā viriṃcirna śaśāka mocitum | tadā samudraḥ prahasanprayātaḥ kūrcaṃ pragṛhyārbhakaraṃ vimocayan 49| tādṛśaṃ tasya bālasya dṛṣṭvā vikramamātmabhūḥ | prītyā jālaṃdharetyāha nāmnā jālaṃdharo'bhavat 6.3.50| varaṃ dadāvatho tasya praṇayena prajāpatiḥ | ayaṃ jālaṃdharo devairajeyaśca bhaviṣyati 51| pātālasahitaṃ nākaṃ matprasādena bhokṣyati | ityuktvāṃtardadhe brahmā haṃsamāruhya satvaraḥ 52| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāṃ yudhiṣṭhiranāradasaṃvāde uttara| khaṃḍe jālaṃdharotpatti brahmāgamonāma tṛtīyo'dhyāyaḥ 3|