Chapter 99

यम उवाच- बभूव भूपतिः पूर्वं ख्यातो नाम्ना महीरथः । पूर्वपुण्यफलावाप्त प्रभूतैश्वर्यसंपदः १। केवलं कामकलना ललना ललितस्थितः । तदेकव्यसनासक्तिर्न धर्मार्थ व्यवस्थितः २। मंत्रिणि न्यस्य राज्यश्रीर्बुभुजे विषयान्नृपः । स कामिनी सहचरो राज्यकार्यपराङ्मुखः ३। न प्रजा न धनं धर्मं नार्थं कार्यं च पश्यति । केवलं कामिनीकेलि कलनोचितवासनः ४। अथ कालेन महता पुरोधास्तस्य कश्यपः । वचः प्रोवाच तं धर्म्यमिति चेतस्यचिंतयत् ५। न वारयति यो मोहादधर्मान्नृपतिं गुरुः । सोपि तत्पापभुक्तस्माद्बोधनीयः पुरोधसा ६। बोधितोऽप्यवजानाति स चेद्वाक्यं पुरोधसः । पुरोधास्तत्र निर्दोषो राजा स्यात्सर्वदोषभाक् ७। शृणु राजन्मम गुरोर्वचो धर्मार्थसंहितम् । अभिन्नार्थमुपेतार्थमिच्छारागादि वर्जितम् ८। अयमेव परो धर्मो यद्गुरोर्वचसि स्थितिः । गुर्वाज्ञायालवो राज्ञामायुः श्री सौख्यवर्द्धनः ९। न विप्रास्तर्पिता दानैर्विष्णुर्नाराधितस्त्वया । न व्रतं न तपः किंचिन्न तीर्थं हि कृतं त्वया १०। हरिनाम त्वया कामवशगेन न चिंतितम् । हा त्वया भीरुसंगत्या न विद्वत्संगतिः कृता ११। स्मरचामरवाहिन्यो वल्लभाः कस्य न प्रियाः । किंतु ताः पवनोल्लोलकदलीदलवच्चलाः १२। तरंगतरलैरर्थैर्भोगैर्भ्रूभंगभंगुरैः । मुहूर्तपेयैस्तारुण्यैर्न तृप्यंते महाशयाः १३। किं विद्यया च तपसा किं त्यागेन नयेन वा । किं विविक्तेन मनसा स्त्रीभिर्यस्य हृतं मनः १४। एक एव सुहृद्धर्मो निधनेष्वनुयाति यः । सर्वमन्यच्छरीरेण समं नाशं गमिष्यति १५। धर्मं शनैः संचिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः । धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम् १६। अनिलोल्लासितोत्ताल जलकल्लोल चंचलम् । किं न जानासि राजेंद्र नृणां जीवित विभ्रमम् १७। विनयो रत्नमुकुटः सत्यधर्मौ च कुंडले । त्यागश्च कंकणो येषां किं तेषां जडमंडनैः १८। मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं भुवि । विमुखा बांधवा यांति धर्मस्तमनुगच्छति १९। गम्यमानेषु सर्वेषु क्षीयमाणे तथायुषि । जीविते लुप्यमाने च किमुत्थाय न धावसि २०। कुटुंबं पुत्रदारादि शरीरं द्रव्यसंचयः । पारक्यमध्रुवं किंतु स्वीये सुकृतदुष्कृते २१। यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन ते । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वधर्मं नानुतिष्ठसि २२। अविश्राममनालंबमपाथेयमदेशिकम् । मृतः कांतारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि २३। न हि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्ठतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां यास्यंतमनुयास्यति २४। श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म कुलदेशोचितं हितम् । धर्ममूलं निषेवस्व सदाचारमतंद्रितः २५। परित्यजेदर्थकामौ स्यातां चेद्धर्मवर्जितौ । धर्मेण प्राप्यते सर्वमर्थकामादिकं सुखम् २६। इंद्रियाणां जयं योगं समातिष्ठेद्दिवानिशम् । जितेंद्रियो हि शक्नोति पथि स्थापयितुं प्रजाः २७। अतिप्रगल्भ ललना कटाक्ष चपलाश्रियः । विनये प्रणिधानेन चिरं तिष्ठंति भूभुजाम् २८। कामदर्पादिशीलानामविचारित कारिणाम् । आयुषा सह नश्यंति संपदो मूढचेतसाम् २९। भूतिभिर्नष्टदृष्टाभिर्नृत्यंते न महाशयाः । नागताभिर्न याताभिर्नदीभिश्चीयतेंबुधिः ३०। व्यसनस्य च मृत्योश्च व्यसनं कष्टमुच्यते । व्यसन्यधोधो व्रजति स्वर्गाम्यव्यसनी नृपः ३१। व्यसनानि दुरंतानि कामजानि विशेषतः । त्यज तस्मान्महाराज कामं धर्मविरोधिनम् ३२। जडानामविवेकानामसुराणां दुरात्मनाम् । भाग्यभोग्यानि राज्यानि संत्यनीतिमतामपि ३३। नैव स्थिराणि तानीह दुरितैरनुसेवितैः । विलीयंते यथा वह्निसंसर्गेणेंधनानि च ३४। गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा । न विचारपरं चेतो यस्यासौ मृत एव सः ३५। उपदेष्टा श्रुतवतां गुरुरित्युच्यते यतः । किंतु त्वासन्नविपदामुपदेशाः शिरोरुहाः ३६। विषयज्वरमुत्सृज्य समया स्वस्थया धिया । युक्त्या च व्यवहारिण्या स्वार्थः प्राज्ञेन साध्यते ३७। अशुभाच्चलितं याति शुभं तस्मादपीतरम् । जंतोश्चित्तं च शिशुवत्तस्मात्तच्चालयेद्बलात् ३८। उपधार्य मतिं राजन्वृद्धानां धर्मदर्शिनाम् । नियच्छेत्परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि यत् ३९। न धनान्युपकुर्वंति न मित्राणि न बांधवाः । न हस्तपादचलनं न देशांतरसंगतम् ४०। न कायक्लेशवैधुर्यं न तीर्थायतनाश्रयः । केवलं तन्मनस्कस्य जपेनासाद्यते पदम् ४१। विषये वर्तमानस्य तस्माच्चित्तस्य संयमे । यत्नं कुर्याद्बुधो राजन्ध्रुवं यंतेव वाजिनाम् ४२। तत्तत्कुर्याद्यतो राजन्भवता येन वंचितः । मुनिभिश्च फलैस्तैस्तैरतोप्याकर्णयाधुना ४३। मुह्यतापि मनुष्येण प्रष्टव्याः सुहृदो बुधाः । ते च पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत्कर्त्तव्यं यथोचितम् ४४। सर्वोपायेन कर्त्तव्यो निग्रहः कामकोपयोः । श्रेयोऽर्थिना यतस्तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ४५। कामो हि बलवान्राजञ्छरीरस्थो रिपुर्महान् । न तस्य वशगो भूयाज्जनः श्रेयोभिलाषुकः ४६। यः कामो देवदेवेन पुरा तेनैव शूलिना । ललाटवह्निना दग्धः कृतोनंग इति स्थितिः ४७। यदा वांछत्यसौ नारीं निहंतुं समनोभवः । पुंसां कायं समाश्रित्य स्वरूपं दर्शयत्यसौ ४८। चिंत्यमानस्य वै पुंसो नार्या रूपं पुनःपुनः । तमदृष्टं समाश्रित्य नरमुन्मादयत्यसौ ४९। तथैवोन्मादयत्येष योषिदंगं न संशयः । स्मरः संस्मरणान्नाम जातं तस्य ततो नृप ५०। यादृशस्तादृशो रंगो वस्त्रं वीरसमाश्रयेत् । आत्मतेजः प्रकाशात्सोऽश्रुधारा पेयतां व्रजेत् ५१। नार्यारूपं समारुह्य धीरं तमपि मोहयेत् । पुरुषं तु समाश्रित्य द्रावयत्येष योषितम् ५२। स एव सहजो राजन्नशरीरी शरीरगः । शरीरकस्यापि विभो कथं पापं विधीयते ५३। यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्यहवींषि च । अशुचित्वं क्षणं यांति कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः ५४। जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम् । न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् ५५। हृद्यान्नमन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च । अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्यस्यादशुचिस्ततः ५६। यस्योदरगतं चान्नं स्वं हि रूपं परित्यजेत् । कृमिमिश्रममेध्यत्वं शीघ्रं प्रज्ञायते किल ५७। तथापि देहे भूपाल निजरूपं परित्यजेत् । शुनतां याति वै पश्चात्कृमिदुर्गंधिसंकुले ५८। जायंते तत्र वै यूकाः कृमयो वा न संशयः । सकृमिः कुरुते स्फोटं कंडूश्च परिदारुणः ५९। व्यथामुत्पादयेद्भूयः सर्वांगं परिचालयेत् । नखाग्रैर्घृष्यमाणा सा कंडूः शांता प्रजायते ६०। तद्वत्सुखं भवत्येव सुरतस्य न संशयः । भुंजत्येवं रसान्मर्त्यः सुभक्षान्पिबते पुनः ६१। तत्रस्थं पचते वह्निरपाने पातयेन्मलम् । सारभूतो रसस्तत्र उद्रिक्तस्तु प्रजायते ६२। निर्मलः शुद्धवीर्यस्तु ब्रह्मस्थानं प्रयाति च । आकृष्टः स समानेन नीतस्तेनापि वायुना ६३। स्थानं न लभते वीर्यं चंचलत्वेन वर्तते । प्राणिनां हि कपालेषु कृमयः संति पंच वै ६४। द्वावेतौ कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः । कनिष्ठांगुलिमानेन रक्तपुच्छाश्च भूपते ६५। नवनीतस्य वर्णेन कृष्णपुच्छा न संशयः । तेषां नामानि भद्रं ते मत्तो निगदतः शृणु ६६। पिङ्गली शृंगली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः । शृंगली जंगली चान्यौ नेत्रयोरंतरस्थितौ ६७। कृमीणां शतपंचाशत्तादृग्भूता न संशयः । ललाटांतः स्थिताः सर्वे राजिकायाः प्रमाणतः ६८। कपालरोगिणः सर्वे कुर्वंति न संशयः । अन्यमेवं प्रवक्ष्यामि प्राजापत्यो महाकृमिः ६९। सतंडुलप्रमाणेन तद्वद्वर्णेन संशयः । केशद्वयं मुखे तस्य विद्यते शृणु भूपते ७०। प्राणिनां संक्षयाबुद्धिस्तत्क्षणाद्धि न संशयः । स्वस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य वै मुखे ७१। तद्वीर्यं रसरूपेण पतते नात्र संशयः । सुखेन पिबते वीर्यं तेन मत्तः प्रजायते ७२। तालुस्थानं प्रभेद्यैव चंचलत्वेन वर्त्तते । इडा च पिंगला नाडी सुषुम्ना तत्र संस्थिताः ७३। स्वबलेनापि तस्यैव कंपिता नाडिका क्षणम् । कामकंडूर्भवेद्राजन्सर्वेषां प्राणिनां किल ७४। नरस्य स्फुटते लिगं नार्या योनिश्च भूपते । स्त्रीनरौ च प्रमत्तौ तौ गच्छतः संगमं ततः ७५। कायेन कायं संघृष्य मैथुनेन हि जायते । क्षणमात्रं सुखं तत्र पुनः कंडूश्च तादृशी ७६। सर्वत्र दृश्यते वीर भाव एवंविधः किल । विरसः परिपाकोऽयं विषयस्य न संशयः ७७। धर्म एव पुनः श्रेयान्विधिना समनुष्ठितः । धैर्यमालंब्य च ततो धर्ममेव समाचर ७८। श्वास एष चपलः क्षणमध्ये यो गतागत शतानि विधत्ते । जीवितं तनुभृतां तदधीनं कः समाचरति धर्मविलंबम् ७९। दशमीमपि यातस्य चेतो नाद्यापि भूपते । विषयेभ्यो निषिद्धेभ्यो हाहा न विरमेच्चलम् ८०। न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते ८१। पुंश्चल्यापहृतं चित्तं कश्चान्यो मोचितुं क्षमः । आत्मारामेश्वरमृते भगवंतं च माधवम् ८२। तस्मात्सर्वं निष्फलत्वं प्रयातं कामकश्मलात् । वयस्तेऽप्यधुना भूप समाचर हितं निजम् ८३। वदाम्यहं तव नृपहितं सर्वोत्तमोत्तमम् । पुरोहितो यतस्तेऽहं सदसत्कर्मभागपि ८४। एकतः सर्वपुण्यानि पापनाशाय पापिनाम् । एकतो माधवे मासो माधवस्यप्रियः सदा ८५। ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । महांति पातकान्येव कीर्तितानि मुनीश्वरैः ८६। तत्र यन्मनसा काये व्रतेनापि कृतं नरैः । नाशयेन्माधवो मासः सर्वं पापतमो महत् ८७। दिवाकर इव ध्वांतं नाशयेन्नृपसर्वशः । तथा श्री माधवोमासस्तमाचर विधानतः ८८। आजन्मनोऽपि विहितानि महांति राजन्घोराणि तानि दुरितानि विहाय मर्त्याः । वैशाखमासविहिताचरणप्रभाव पुण्येन ते हरिपुरं मुदिता लभंते ८९। यद्येकमपि वैशाखमाचरंति विधानतः । भावतः पापिनोऽप्यंते प्रयांति हरिमंदिरम् ९०। तस्मात्त्वमपि राजेंद्र मासेऽस्मिन्माधवेधुना । प्रातःस्नात्वा विधानेन समर्चय मधुद्विषम् ९१। तंडुलस्य यथा चर्म यथा ताम्रस्य कालिमा । नश्यंति क्रियया वीर पुरुषस्य तथा मलः ९२। जीवस्य तंडुलस्येव सहजोऽपि मलो महान् । नश्यत्येव न संदेहस्तस्मात्कर्मोदितं कुरु ९३।

yama uvāca- babhūva bhūpatiḥ pūrvaṃ khyāto nāmnā mahīrathaḥ | pūrvapuṇyaphalāvāpta prabhūtaiśvaryasaṃpadaḥ 1| kevalaṃ kāmakalanā lalanā lalitasthitaḥ | tadekavyasanāsaktirna dharmārtha vyavasthitaḥ 2| maṃtriṇi nyasya rājyaśrīrbubhuje viṣayānnṛpaḥ | sa kāminī sahacaro rājyakāryaparāṅmukhaḥ 3| na prajā na dhanaṃ dharmaṃ nārthaṃ kāryaṃ ca paśyati | kevalaṃ kāminīkeli kalanocitavāsanaḥ 4| atha kālena mahatā purodhāstasya kaśyapaḥ | vacaḥ provāca taṃ dharmyamiti cetasyaciṃtayat 5| na vārayati yo mohādadharmānnṛpatiṃ guruḥ | sopi tatpāpabhuktasmādbodhanīyaḥ purodhasā 6| bodhito'pyavajānāti sa cedvākyaṃ purodhasaḥ | purodhāstatra nirdoṣo rājā syātsarvadoṣabhāk 7| śṛṇu rājanmama gurorvaco dharmārthasaṃhitam | abhinnārthamupetārthamicchārāgādi varjitam 8| ayameva paro dharmo yadgurorvacasi sthitiḥ | gurvājñāyālavo rājñāmāyuḥ śrī saukhyavarddhanaḥ 9| na viprāstarpitā dānairviṣṇurnārādhitastvayā | na vrataṃ na tapaḥ kiṃcinna tīrthaṃ hi kṛtaṃ tvayā 10| harināma tvayā kāmavaśagena na ciṃtitam | hā tvayā bhīrusaṃgatyā na vidvatsaṃgatiḥ kṛtā 11| smaracāmaravāhinyo vallabhāḥ kasya na priyāḥ | kiṃtu tāḥ pavanollolakadalīdalavaccalāḥ 12| taraṃgataralairarthairbhogairbhrūbhaṃgabhaṃguraiḥ | muhūrtapeyaistāruṇyairna tṛpyaṃte mahāśayāḥ 13| kiṃ vidyayā ca tapasā kiṃ tyāgena nayena vā | kiṃ viviktena manasā strībhiryasya hṛtaṃ manaḥ 14| eka eva suhṛddharmo nidhaneṣvanuyāti yaḥ | sarvamanyaccharīreṇa samaṃ nāśaṃ gamiṣyati 15| dharmaṃ śanaiḥ saṃcinuyādvalmīkamiva puttikāḥ | dharmeṇa hi sahāyena tamastarati dustaram 16| anilollāsitottāla jalakallola caṃcalam | kiṃ na jānāsi rājeṃdra nṛṇāṃ jīvita vibhramam 17| vinayo ratnamukuṭaḥ satyadharmau ca kuṃḍale | tyāgaśca kaṃkaṇo yeṣāṃ kiṃ teṣāṃ jaḍamaṃḍanaiḥ 18| mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ bhuvi | vimukhā bāṃdhavā yāṃti dharmastamanugacchati 19| gamyamāneṣu sarveṣu kṣīyamāṇe tathāyuṣi | jīvite lupyamāne ca kimutthāya na dhāvasi 20| kuṭuṃbaṃ putradārādi śarīraṃ dravyasaṃcayaḥ | pārakyamadhruvaṃ kiṃtu svīye sukṛtaduṣkṛte 21| yadā sarvaṃ parityajya gaṃtavyamavaśena te | anarthe kiṃ prasaktastvaṃ svadharmaṃ nānutiṣṭhasi 22| aviśrāmamanālaṃbamapātheyamadeśikam | mṛtaḥ kāṃtāramadhvānaṃ kathameko gamiṣyasi 23| na hi tvāṃ prasthitaṃ kaścitpṛṣṭhato'nugamiṣyati | sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvāṃ yāsyaṃtamanuyāsyati 24| śrutismṛtyuditaṃ karma kuladeśocitaṃ hitam | dharmamūlaṃ niṣevasva sadācāramataṃdritaḥ 25| parityajedarthakāmau syātāṃ ceddharmavarjitau | dharmeṇa prāpyate sarvamarthakāmādikaṃ sukham 26| iṃdriyāṇāṃ jayaṃ yogaṃ samātiṣṭheddivāniśam | jiteṃdriyo hi śaknoti pathi sthāpayituṃ prajāḥ 27| atipragalbha lalanā kaṭākṣa capalāśriyaḥ | vinaye praṇidhānena ciraṃ tiṣṭhaṃti bhūbhujām 28| kāmadarpādiśīlānāmavicārita kāriṇām | āyuṣā saha naśyaṃti saṃpado mūḍhacetasām 29| bhūtibhirnaṣṭadṛṣṭābhirnṛtyaṃte na mahāśayāḥ | nāgatābhirna yātābhirnadībhiścīyateṃbudhiḥ 30| vyasanasya ca mṛtyośca vyasanaṃ kaṣṭamucyate | vyasanyadhodho vrajati svargāmyavyasanī nṛpaḥ 31| vyasanāni duraṃtāni kāmajāni viśeṣataḥ | tyaja tasmānmahārāja kāmaṃ dharmavirodhinam 32| jaḍānāmavivekānāmasurāṇāṃ durātmanām | bhāgyabhogyāni rājyāni saṃtyanītimatāmapi 33| naiva sthirāṇi tānīha duritairanusevitaiḥ | vilīyaṃte yathā vahnisaṃsargeṇeṃdhanāni ca 34| gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato'pi vā | na vicāraparaṃ ceto yasyāsau mṛta eva saḥ 35| upadeṣṭā śrutavatāṃ gururityucyate yataḥ | kiṃtu tvāsannavipadāmupadeśāḥ śiroruhāḥ 36| viṣayajvaramutsṛjya samayā svasthayā dhiyā | yuktyā ca vyavahāriṇyā svārthaḥ prājñena sādhyate 37| aśubhāccalitaṃ yāti śubhaṃ tasmādapītaram | jaṃtościttaṃ ca śiśuvattasmāttaccālayedbalāt 38| upadhārya matiṃ rājanvṛddhānāṃ dharmadarśinām | niyacchetparayā buddhyā cittamutpathagāmi yat 39| na dhanānyupakurvaṃti na mitrāṇi na bāṃdhavāḥ | na hastapādacalanaṃ na deśāṃtarasaṃgatam 40| na kāyakleśavaidhuryaṃ na tīrthāyatanāśrayaḥ | kevalaṃ tanmanaskasya japenāsādyate padam 41| viṣaye vartamānasya tasmāccittasya saṃyame | yatnaṃ kuryādbudho rājandhruvaṃ yaṃteva vājinām 42| tattatkuryādyato rājanbhavatā yena vaṃcitaḥ | munibhiśca phalaistaistairatopyākarṇayādhunā 43| muhyatāpi manuṣyeṇa praṣṭavyāḥ suhṛdo budhāḥ | te ca pṛṣṭā yathā brūyustatkarttavyaṃ yathocitam 44| sarvopāyena karttavyo nigrahaḥ kāmakopayoḥ | śreyo'rthinā yatastau hi śreyoghātārthamudyatau 45| kāmo hi balavānrājañcharīrastho ripurmahān | na tasya vaśago bhūyājjanaḥ śreyobhilāṣukaḥ 46| yaḥ kāmo devadevena purā tenaiva śūlinā | lalāṭavahninā dagdhaḥ kṛtonaṃga iti sthitiḥ 47| yadā vāṃchatyasau nārīṃ nihaṃtuṃ samanobhavaḥ | puṃsāṃ kāyaṃ samāśritya svarūpaṃ darśayatyasau 48| ciṃtyamānasya vai puṃso nāryā rūpaṃ punaḥpunaḥ | tamadṛṣṭaṃ samāśritya naramunmādayatyasau 49| tathaivonmādayatyeṣa yoṣidaṃgaṃ na saṃśayaḥ | smaraḥ saṃsmaraṇānnāma jātaṃ tasya tato nṛpa 50| yādṛśastādṛśo raṃgo vastraṃ vīrasamāśrayet | ātmatejaḥ prakāśātso'śrudhārā peyatāṃ vrajet 51| nāryārūpaṃ samāruhya dhīraṃ tamapi mohayet | puruṣaṃ tu samāśritya drāvayatyeṣa yoṣitam 52| sa eva sahajo rājannaśarīrī śarīragaḥ | śarīrakasyāpi vibho kathaṃ pāpaṃ vidhīyate 53| yaṃ prāpyātipavitrāṇi paṃcagavyahavīṃṣi ca | aśucitvaṃ kṣaṇaṃ yāṃti ko'nya syādaśucistataḥ 54| jighrannapi svadurgaṃdhaṃ paśyannapi malaṃ svakam | na virajyati loko'yaṃ pīḍayannapi nāsikām 55| hṛdyānnamannapānāni yaṃ prāpya surabhīṇi ca | aśucitvaṃ prayāṃtyāśu ko'nyasyādaśucistataḥ 56| yasyodaragataṃ cānnaṃ svaṃ hi rūpaṃ parityajet | kṛmimiśramamedhyatvaṃ śīghraṃ prajñāyate kila 57| tathāpi dehe bhūpāla nijarūpaṃ parityajet | śunatāṃ yāti vai paścātkṛmidurgaṃdhisaṃkule 58| jāyaṃte tatra vai yūkāḥ kṛmayo vā na saṃśayaḥ | sakṛmiḥ kurute sphoṭaṃ kaṃḍūśca paridāruṇaḥ 59| vyathāmutpādayedbhūyaḥ sarvāṃgaṃ paricālayet | nakhāgrairghṛṣyamāṇā sā kaṃḍūḥ śāṃtā prajāyate 60| tadvatsukhaṃ bhavatyeva suratasya na saṃśayaḥ | bhuṃjatyevaṃ rasānmartyaḥ subhakṣānpibate punaḥ 61| tatrasthaṃ pacate vahnirapāne pātayenmalam | sārabhūto rasastatra udriktastu prajāyate 62| nirmalaḥ śuddhavīryastu brahmasthānaṃ prayāti ca | ākṛṣṭaḥ sa samānena nītastenāpi vāyunā 63| sthānaṃ na labhate vīryaṃ caṃcalatvena vartate | prāṇināṃ hi kapāleṣu kṛmayaḥ saṃti paṃca vai 64| dvāvetau karṇamūle tu netrasthāne tataḥ punaḥ | kaniṣṭhāṃgulimānena raktapucchāśca bhūpate 65| navanītasya varṇena kṛṣṇapucchā na saṃśayaḥ | teṣāṃ nāmāni bhadraṃ te matto nigadataḥ śṛṇu 66| piṅgalī śṛṃgalī nāma dvau kṛmī karṇamūlayoḥ | śṛṃgalī jaṃgalī cānyau netrayoraṃtarasthitau 67| kṛmīṇāṃ śatapaṃcāśattādṛgbhūtā na saṃśayaḥ | lalāṭāṃtaḥ sthitāḥ sarve rājikāyāḥ pramāṇataḥ 68| kapālarogiṇaḥ sarve kurvaṃti na saṃśayaḥ | anyamevaṃ pravakṣyāmi prājāpatyo mahākṛmiḥ 69| sataṃḍulapramāṇena tadvadvarṇena saṃśayaḥ | keśadvayaṃ mukhe tasya vidyate śṛṇu bhūpate 70| prāṇināṃ saṃkṣayābuddhistatkṣaṇāddhi na saṃśayaḥ | svasthāne saṃsthitasyāpi prājāpatyasya vai mukhe 71| tadvīryaṃ rasarūpeṇa patate nātra saṃśayaḥ | sukhena pibate vīryaṃ tena mattaḥ prajāyate 72| tālusthānaṃ prabhedyaiva caṃcalatvena varttate | iḍā ca piṃgalā nāḍī suṣumnā tatra saṃsthitāḥ 73| svabalenāpi tasyaiva kaṃpitā nāḍikā kṣaṇam | kāmakaṃḍūrbhavedrājansarveṣāṃ prāṇināṃ kila 74| narasya sphuṭate ligaṃ nāryā yoniśca bhūpate | strīnarau ca pramattau tau gacchataḥ saṃgamaṃ tataḥ 75| kāyena kāyaṃ saṃghṛṣya maithunena hi jāyate | kṣaṇamātraṃ sukhaṃ tatra punaḥ kaṃḍūśca tādṛśī 76| sarvatra dṛśyate vīra bhāva evaṃvidhaḥ kila | virasaḥ paripāko'yaṃ viṣayasya na saṃśayaḥ 77| dharma eva punaḥ śreyānvidhinā samanuṣṭhitaḥ | dhairyamālaṃbya ca tato dharmameva samācara 78| śvāsa eṣa capalaḥ kṣaṇamadhye yo gatāgata śatāni vidhatte | jīvitaṃ tanubhṛtāṃ tadadhīnaṃ kaḥ samācarati dharmavilaṃbam 79| daśamīmapi yātasya ceto nādyāpi bhūpate | viṣayebhyo niṣiddhebhyo hāhā na virameccalam 80| na jātukāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati | haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate 81| puṃścalyāpahṛtaṃ cittaṃ kaścānyo mocituṃ kṣamaḥ | ātmārāmeśvaramṛte bhagavaṃtaṃ ca mādhavam 82| tasmātsarvaṃ niṣphalatvaṃ prayātaṃ kāmakaśmalāt | vayaste'pyadhunā bhūpa samācara hitaṃ nijam 83| vadāmyahaṃ tava nṛpahitaṃ sarvottamottamam | purohito yataste'haṃ sadasatkarmabhāgapi 84| ekataḥ sarvapuṇyāni pāpanāśāya pāpinām | ekato mādhave māso mādhavasyapriyaḥ sadā 85| brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṃganāgamaḥ | mahāṃti pātakānyeva kīrtitāni munīśvaraiḥ 86| tatra yanmanasā kāye vratenāpi kṛtaṃ naraiḥ | nāśayenmādhavo māsaḥ sarvaṃ pāpatamo mahat 87| divākara iva dhvāṃtaṃ nāśayennṛpasarvaśaḥ | tathā śrī mādhavomāsastamācara vidhānataḥ 88| ājanmano'pi vihitāni mahāṃti rājanghorāṇi tāni duritāni vihāya martyāḥ | vaiśākhamāsavihitācaraṇaprabhāva puṇyena te haripuraṃ muditā labhaṃte 89| yadyekamapi vaiśākhamācaraṃti vidhānataḥ | bhāvataḥ pāpino'pyaṃte prayāṃti harimaṃdiram 90| tasmāttvamapi rājeṃdra māse'sminmādhavedhunā | prātaḥsnātvā vidhānena samarcaya madhudviṣam 91| taṃḍulasya yathā carma yathā tāmrasya kālimā | naśyaṃti kriyayā vīra puruṣasya tathā malaḥ 92| jīvasya taṃḍulasyeva sahajo'pi malo mahān | naśyatyeva na saṃdehastasmātkarmoditaṃ kuru 93|