Chapter 14

सोमशर्मोवाच- एवंविधं महापुण्यं धर्मव्याख्यानमुत्तमम् । कथं जानासि भद्रे त्वं कस्माच्चैव त्वया श्रुतम् १। सुमनोवाच-। भार्गवाणां कुले जातः पिता मम महामते । च्यवनो नाम विख्यातः सर्वज्ञानविशारदः २। तस्याहं प्रिय कन्या वै प्राणादपि च वल्लभा । यत्रयत्र व्रजत्येष तीर्थारामेषु सुव्रत ३। सभासु च मुनीनां तु देवतायतनेषु च । तेन सार्द्धं व्रजाम्येका क्रीडमाना सदैव हि ४। कौशिकान्वयसंभूतो वेदशर्मा महामतिः । पितुर्मम सखा दैवादटमानः समागतः ५। दुःखेन महताविष्टश्चिंतयानो मुहुर्मुहुः । समागतं महात्मानं तमुवाच पिता मम ६। भवंतं दुःखसंतप्तमिति जानामि सुव्रत । कस्माद्दुःखी भवाञ्जातस्तस्मात्त्वं कारणं वद ७। एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा च्यवनस्य महात्मनः । तमुवाच महात्मानं पितरं मम सुव्रतः ८। वेदशर्मा महाप्राज्ञ सर्वदुःखस्य कारणम् । मम भार्या महासाध्वी पातिव्रत्यपरायणा ९। अपुत्रा सा हि संजाता मम वंशो न विद्यते । एतत्ते कारणं प्रोक्तं प्रश्नितोस्मि यतस्त्वया १०। एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः कश्चित्सिद्धः समागतः । मम पित्रा तथा तेन ह्युत्थाय वेदशर्मणा ११। द्वाभ्यामपि च सिद्धोसौ पूजितो भक्तिपूर्वकैः । उपहारैस्स भोज्यान्नैर्वचनैर्मधुराक्षरैः १२। द्वाभ्यामन्तर्गतं पृष्टं पूर्वोक्तं च यथा त्वया । उभौ तौ प्राह धर्मात्मा ससखं पितरं मम १३। धर्मस्य कारणं सर्वं मयोक्तं ते तथा किल । धर्मेण प्राप्यते पुत्रो धनं धान्यं तथा स्त्रियः १४। ततस्तेन कृतं धर्मं संपूर्णं वेदशर्मणा । तस्माद्धर्मात्सुसंजातं महत्सौख्यं सपुत्रकम् १५। तेन संगप्रसंगेन ममैष मतिनिश्चयः । यथा कांत तव प्रोक्तं मयैव च परं शुभम् १६। तस्माच्छ्रुतं महासिद्धात्सर्वसंदेहनाशनम् । विप्रधर्मं समाश्रित्य अनुवर्त्तस्व सर्वदा १७। सोमशर्मोवाच- धर्मेण कीदृशो मृत्युर्जन्म चैव वदस्व मे । उभयोर्लक्षणं कांते तत्सर्वं हि वदस्व मे १८। सुमनोवाच- सत्य शौच क्षमा शांति तीर्थपुण्यादिकैस्तथा । धर्मश्च पालितो येन तस्य मृत्युं वदाम्यहम् १९। रोगो न जायते तस्य न च पीडा कलेवरे । न श्रमो वै न च ग्लानिर्न च स्वेदो भ्रमस्तथा २०। दिव्यरूपधरा भूत्वा गंधर्वा ब्राह्मणास्तथा । वेदपाठसमायुक्ता गीतज्ञानविशारदाः २१। तस्य पार्श्वं समायांति स्तुतिं कुर्वंति चातुलाम् । स्वस्थो हि आसने युक्तो देवपूजारतः किल २२। तीर्थं च लभते प्राज्ञः स्नानार्थं धर्मतत्परः । अग्न्यागारे च गोस्थाने देवतायतनेषु च २३। आरामे च तडागे च यत्राश्वत्थो वटस्तथा । ब्रह्मवृक्षं समाश्रित्य श्रीवृक्षं च तथा पुनः २४। अश्वस्थानं समाश्रित्य गजस्थानगतो नरः । अशोकं चूतवृक्षं च समाश्रित्य यदास्थितः २५। संनिधौ ब्राह्मणानां च राजवेश्मगतोथवा । रणभूमिं समाश्रित्य पूर्वं यत्र मृतो भवेत् २६। मृत्युस्थानानि पुण्यानि केवलं धर्मकारणम् । गोग्रहं तु सुसंप्राप्य तथा चामरकंटकम् २७। शुद्धधर्मकरो नित्यं धर्मतो धर्मवत्सलः । एवं स्थानं समाप्नोति यदा मृत्युं समाश्रितः २८। मातरं पश्यते पुण्यं पितरं च नरोत्तमः । भ्रातरं श्रेयसा युक्तमन्यं स्वजनबांधवम् २९। बंदीजनैस्तथा पुण्यैः स्तूयमानं पुनःपुनः । पापिष्ठं नैव पश्येत मातृपित्रादिकं पुनः ३०। गीतं गायंति गंधर्वाः स्तुवंतिस्तावकाः स्तवैः । मंत्रपाठैस्तथा विप्रा माता स्नेहेन पूजयेत् ३१। पितास्वजनवर्गाश्च धर्मात्मानं महामतिम् । एवं दूताः समाख्याताः पुण्यस्थानानि ते विभो ३२। प्रत्यक्षान्पश्यते दूतान्हास्यस्नेहसमाविलान् । न च स्वप्नेन मोहेन क्लेदयुक्तेन नैव सः ३३। धर्मराजो महाप्राज्ञो भवंतं तु समाह्वयेत् । एह्येहि त्वं महाभाग यत्र धर्मः स तिष्ठति ३४। तस्य मोहो न च भ्रांतिर्न ग्लानिः स्मृतिविभ्रमः । जायते नात्र संदेहः प्रसन्नात्मा स तिष्ठति ३५। ज्ञानविज्ञानसंपन्नः स्मरन्देवं जनार्दनम् । तैः सार्द्धं तु प्रयात्येवं संतुष्टो हृष्टमानसः ३६। एकत्वं जायते तत्र त्यजतः स्वंकलेवरम् । दशमद्वारमाश्रित्य आत्मा तस्य स गच्छति ३७। शिबिका तस्य आयाति हंसयानं मनोहरम् । विमानमेव चायाति हयो वा गज उत्तमः ३८। छत्रेण ध्रियमाणेन चामरैर्व्यजनैस्तथा । वीज्यमानः स पुण्यात्मा पुण्यैरेवं समंततः ३९। गीयमानस्तु धर्मात्मा स्तूयमानस्तु पंडितैः । बंदिभिश्चारणैर्दिव्यैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ४०। साधुभिः स्तूयमानस्तु सर्वसौख्यसमन्वितः । यथादानप्रभावेण फलमाप्नोति तत्र सः ४१। आरामवाटिकामध्ये स प्रयाति सुखेन वै । अप्सरोभिः समाकीर्णो दिव्याभिर्मंगलैर्युतः ४२। देवैः संस्तूयमानस्तु धर्मराजं प्रपश्यति । देवाश्च धर्मसंयुक्ता जग्मुः संमुखमेव तम् ४३। एह्येहि वै महाभाग भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान् । एवं स पश्यते धर्मं सौम्यरूपं महामतिम् ४४। स्वस्य पुण्यप्रभावेण भुंक्ते च स्वर्गमेव सः । भोगक्षयात्सधर्मात्मा पुनर्जन्म प्रयाति वै ४५। निजधर्मप्रसादात्स कुलं पुण्यं प्रयाति वै । ब्राह्मणस्य सुपुण्यस्य क्षत्रियस्य तथैव च ४६। धनाढ्यस्य सुपुण्यस्य वैश्यस्यैव महामते । धर्मेण मोदते तत्र पुनः पुण्यं करोति सः ४७।

somaśarmovāca- evaṃvidhaṃ mahāpuṇyaṃ dharmavyākhyānamuttamam | kathaṃ jānāsi bhadre tvaṃ kasmāccaiva tvayā śrutam 1| sumanovāca-| bhārgavāṇāṃ kule jātaḥ pitā mama mahāmate | cyavano nāma vikhyātaḥ sarvajñānaviśāradaḥ 2| tasyāhaṃ priya kanyā vai prāṇādapi ca vallabhā | yatrayatra vrajatyeṣa tīrthārāmeṣu suvrata 3| sabhāsu ca munīnāṃ tu devatāyataneṣu ca | tena sārddhaṃ vrajāmyekā krīḍamānā sadaiva hi 4| kauśikānvayasaṃbhūto vedaśarmā mahāmatiḥ | piturmama sakhā daivādaṭamānaḥ samāgataḥ 5| duḥkhena mahatāviṣṭaściṃtayāno muhurmuhuḥ | samāgataṃ mahātmānaṃ tamuvāca pitā mama 6| bhavaṃtaṃ duḥkhasaṃtaptamiti jānāmi suvrata | kasmādduḥkhī bhavāñjātastasmāttvaṃ kāraṇaṃ vada 7| etadvākyaṃ tataḥ śrutvā cyavanasya mahātmanaḥ | tamuvāca mahātmānaṃ pitaraṃ mama suvrataḥ 8| vedaśarmā mahāprājña sarvaduḥkhasya kāraṇam | mama bhāryā mahāsādhvī pātivratyaparāyaṇā 9| aputrā sā hi saṃjātā mama vaṃśo na vidyate | etatte kāraṇaṃ proktaṃ praśnitosmi yatastvayā 10| etasminnaṃtare prāptaḥ kaścitsiddhaḥ samāgataḥ | mama pitrā tathā tena hyutthāya vedaśarmaṇā 11| dvābhyāmapi ca siddhosau pūjito bhaktipūrvakaiḥ | upahāraissa bhojyānnairvacanairmadhurākṣaraiḥ 12| dvābhyāmantargataṃ pṛṣṭaṃ pūrvoktaṃ ca yathā tvayā | ubhau tau prāha dharmātmā sasakhaṃ pitaraṃ mama 13| dharmasya kāraṇaṃ sarvaṃ mayoktaṃ te tathā kila | dharmeṇa prāpyate putro dhanaṃ dhānyaṃ tathā striyaḥ 14| tatastena kṛtaṃ dharmaṃ saṃpūrṇaṃ vedaśarmaṇā | tasmāddharmātsusaṃjātaṃ mahatsaukhyaṃ saputrakam 15| tena saṃgaprasaṃgena mamaiṣa matiniścayaḥ | yathā kāṃta tava proktaṃ mayaiva ca paraṃ śubham 16| tasmācchrutaṃ mahāsiddhātsarvasaṃdehanāśanam | vipradharmaṃ samāśritya anuvarttasva sarvadā 17| somaśarmovāca- dharmeṇa kīdṛśo mṛtyurjanma caiva vadasva me | ubhayorlakṣaṇaṃ kāṃte tatsarvaṃ hi vadasva me 18| sumanovāca- satya śauca kṣamā śāṃti tīrthapuṇyādikaistathā | dharmaśca pālito yena tasya mṛtyuṃ vadāmyaham 19| rogo na jāyate tasya na ca pīḍā kalevare | na śramo vai na ca glānirna ca svedo bhramastathā 20| divyarūpadharā bhūtvā gaṃdharvā brāhmaṇāstathā | vedapāṭhasamāyuktā gītajñānaviśāradāḥ 21| tasya pārśvaṃ samāyāṃti stutiṃ kurvaṃti cātulām | svastho hi āsane yukto devapūjārataḥ kila 22| tīrthaṃ ca labhate prājñaḥ snānārthaṃ dharmatatparaḥ | agnyāgāre ca gosthāne devatāyataneṣu ca 23| ārāme ca taḍāge ca yatrāśvattho vaṭastathā | brahmavṛkṣaṃ samāśritya śrīvṛkṣaṃ ca tathā punaḥ 24| aśvasthānaṃ samāśritya gajasthānagato naraḥ | aśokaṃ cūtavṛkṣaṃ ca samāśritya yadāsthitaḥ 25| saṃnidhau brāhmaṇānāṃ ca rājaveśmagatothavā | raṇabhūmiṃ samāśritya pūrvaṃ yatra mṛto bhavet 26| mṛtyusthānāni puṇyāni kevalaṃ dharmakāraṇam | gograhaṃ tu susaṃprāpya tathā cāmarakaṃṭakam 27| śuddhadharmakaro nityaṃ dharmato dharmavatsalaḥ | evaṃ sthānaṃ samāpnoti yadā mṛtyuṃ samāśritaḥ 28| mātaraṃ paśyate puṇyaṃ pitaraṃ ca narottamaḥ | bhrātaraṃ śreyasā yuktamanyaṃ svajanabāṃdhavam 29| baṃdījanaistathā puṇyaiḥ stūyamānaṃ punaḥpunaḥ | pāpiṣṭhaṃ naiva paśyeta mātṛpitrādikaṃ punaḥ 30| gītaṃ gāyaṃti gaṃdharvāḥ stuvaṃtistāvakāḥ stavaiḥ | maṃtrapāṭhaistathā viprā mātā snehena pūjayet 31| pitāsvajanavargāśca dharmātmānaṃ mahāmatim | evaṃ dūtāḥ samākhyātāḥ puṇyasthānāni te vibho 32| pratyakṣānpaśyate dūtānhāsyasnehasamāvilān | na ca svapnena mohena kledayuktena naiva saḥ 33| dharmarājo mahāprājño bhavaṃtaṃ tu samāhvayet | ehyehi tvaṃ mahābhāga yatra dharmaḥ sa tiṣṭhati 34| tasya moho na ca bhrāṃtirna glāniḥ smṛtivibhramaḥ | jāyate nātra saṃdehaḥ prasannātmā sa tiṣṭhati 35| jñānavijñānasaṃpannaḥ smarandevaṃ janārdanam | taiḥ sārddhaṃ tu prayātyevaṃ saṃtuṣṭo hṛṣṭamānasaḥ 36| ekatvaṃ jāyate tatra tyajataḥ svaṃkalevaram | daśamadvāramāśritya ātmā tasya sa gacchati 37| śibikā tasya āyāti haṃsayānaṃ manoharam | vimānameva cāyāti hayo vā gaja uttamaḥ 38| chatreṇa dhriyamāṇena cāmarairvyajanaistathā | vījyamānaḥ sa puṇyātmā puṇyairevaṃ samaṃtataḥ 39| gīyamānastu dharmātmā stūyamānastu paṃḍitaiḥ | baṃdibhiścāraṇairdivyairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ 40| sādhubhiḥ stūyamānastu sarvasaukhyasamanvitaḥ | yathādānaprabhāveṇa phalamāpnoti tatra saḥ 41| ārāmavāṭikāmadhye sa prayāti sukhena vai | apsarobhiḥ samākīrṇo divyābhirmaṃgalairyutaḥ 42| devaiḥ saṃstūyamānastu dharmarājaṃ prapaśyati | devāśca dharmasaṃyuktā jagmuḥ saṃmukhameva tam 43| ehyehi vai mahābhāga bhuṃkṣva bhogānmanonugān | evaṃ sa paśyate dharmaṃ saumyarūpaṃ mahāmatim 44| svasya puṇyaprabhāveṇa bhuṃkte ca svargameva saḥ | bhogakṣayātsadharmātmā punarjanma prayāti vai 45| nijadharmaprasādātsa kulaṃ puṇyaṃ prayāti vai | brāhmaṇasya supuṇyasya kṣatriyasya tathaiva ca 46| dhanāḍhyasya supuṇyasya vaiśyasyaiva mahāmate | dharmeṇa modate tatra punaḥ puṇyaṃ karoti saḥ 47|