Chapter 86

महादेव उवाच- श्रावणे मासि संप्राप्ते पवित्रारोपणो विधिः । यस्मिन्कृते तु देवेशि दिव्यभक्तिः प्रजायते १। पवित्रारोपणं विष्णोः कर्तव्यं श्रद्धया बुधैः । संपूर्णा जायते तस्य पूजा पार्वति वार्षिकी २। पवित्रारोपणे विष्णोर्जायते सुखमात्मनः । संपूजिते सदा विष्णौ नानासुखमवाप्नुयात् ३। सूत्रं वाससमानीय ब्राह्मण्या कर्तितं तथा । स्वेनैव कर्तितं सूत्रं तेनैव च प्रकारयेत् ४। सच्छूद्र्या कर्तितं सूत्रं तद्ग्राह्यं वा तथैव च । अन्यथा विक्रयेणापि ग्राह्यं चापि यथातथम् ५। क्षौमेनैव प्रकर्तव्यः पवित्रारोपणो विधिः । रूप्येण वा तथा कार्यं पवित्रं विष्णुदैवतम् ६। सौवर्णेनापि देवेशि कर्तव्यं विधिपूर्वकम् । अभावे सर्वधातूनां ग्राह्यं सूत्रं तथा बुधैः ७। कृत्वा तु त्रिवृतं सूत्रं प्रक्षाल्यमुदकेन तु । लिंगे लिंगप्रमाणं च प्रतिमायां यथाविधिः ८। पादौ वै जानुपर्यंतं तथा नाभिसमं स्मृतम् । ज्येष्ठं मध्यं कनिष्ठं च पवित्रं कारयेद्बुधः ९। संवत्सरदिनैस्तद्वत्तदर्द्धार्द्धेन संख्यया । सूत्रेणैव प्रकर्त्तव्यं ग्रंथिनाष्टोत्तरं शतम् १०। तदर्द्धसंख्यकेनापि युक्तं वा तत्र पार्वति । लिंगे वै लिंगसंज्ञं तु गंगानागैश्च संयुतम् ११। प्रतिमायां तथा देवि पवित्रं वनमालकम् । यथाशोभा तथा कार्यं येन विष्णुः प्रसीदति १२। एकं वै सुपवित्रं तु गंधाख्यं कारयेत्सदा । तंतुना यच्च संयुक्तं कर्त्तव्यं वैष्णवैर्नरैः १३। देवानां च तथा प्रोक्तं पवित्रं विष्णुदैवतम् । अंबरीषाद्या भक्ताश्च अन्येऽपि च ध्रुवादयः १४। पवित्राणि ततः पश्चाद्दातव्यानीह पार्वति । प्रतिपद्धनदस्योक्ता पवित्रारोपणे तिथिः १५। लक्ष्म्या देव्या द्वितीया तु तिथीनामुत्तमा तिथिः । तृतीया तु तव प्रोक्ता चतुर्थी गणपस्य च १६। पंचमी चंद्रमसश्चैव षष्ठी वै कार्त्तिकस्य च । सप्तमी च रवेः प्रोक्ता दुर्गायाश्चाष्टमी स्मृता १७। नवमी चैव मातॄणां यमस्य दशमी तथा । एकादशी तु सर्वेषां द्वादशी माधवस्य च १८। त्रयोदशी तु कामस्य शर्वस्योक्ता चतुर्दशी । तद्वत्पंचदशी ख्याता धातुर्वै ह्यर्चने पुनः १९। एता वै तिथयः प्रोक्ताः पवित्रारोपणोचिताः । कनिष्ठे द्वादश प्रोक्ता मध्यमे द्विगुणा स्मृताः २०। त्रिगुणाश्चोत्तमे चैव ग्रंथयश्च पवित्रके । कर्पूरकेसराभ्यां वा चंदनेन हरिद्रया २१। रंजयित्वा तु तत्सर्वं स्थाप्यं नवकरंडके । देवस्य यजनं यत्र स्थाप्यानि देववत्तदा २२। आदौ देवार्चनं कृत्वा वासनं सपवित्रकम् । अधिवासिते पवित्रे तु ततो वै पूजनं स्मृतम् २३। पवित्रेषु च यद्देवास्तेषां निकटमाचरेत् । ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयो वै सूत्रदेवताः २४। क्रिया च पौरुषी वीरा चतुर्थी चापराजिता । जया च विजया चैव मुक्तिदा च सदाशिवा २५। मनोन्मनी तु नवमी दशमी सर्वतोमुखी । ग्रंथीनां देवताश्चैव सूत्रेषु विनिवेशयेत् २६। आवाहनमुद्रया वै शास्त्रोक्तविधिना ततः । आवाह्य तत्र ताः सम्यक्संनिधीकरणं स्मृतम् २७। संनिधीकरणमुद्रया संनिधीकरणम् । रक्ष्यामुद्रया संरक्ष्य धेनुमुद्रया अमृतीकृत्य । आनीय देवस्याग्रे कलशोदकं गृहीत्वा । आगमोक्तेन मंत्रेण प्रोक्षणं विधाय क्लीं कृष्णाय इति मंत्रेण प्रोक्षणं गंधधूपदीप। नैवेद्यादिकं दत्त्वा तांबूलादिकं दत्त्वा षोडशोपचारादिना पवित्रदेवता। अभ्यर्च्य गंधपवित्रं धूपितं कृत्वा देवाभिमुखः सन् । नमस्कारमुद्रया देवं अभिमंत्रयीत । आमंत्रितो महादेव सार्द्धं देव्या गणादिभिः । मंत्रैर्वा लोकपालैश्च सहितः परिवारकैः २८। आगच्छ भगवन्विष्णो विधिसंपूर्णहेतवे । प्रातस्त्वत्पूजनं कुर्मः सान्निध्यं नियतं कुरु २९। तद्गंधं च पवित्रं च देवस्य राघवस्य च । श्रीविष्णोश्चरणे तत्नि क्षिप्य प्रातः । स्वक्रियां विधाय पुण्याहस्वस्तिवाचन जयजय शब्दैर्घंटादि वादित्र। निर्घोषतूर्यादिशब्दैः पवित्रैः पूजां कुर्यात् । ततः प्रथमं ज्येष्ठं ततो मध्यमं कनिष्ठं च । एभिः सर्वैर्यथाक्रमेण पूजां कुर्यात् । ॐवासुदेवाय विद्महे विष्णुदेवाय धीमहि । तन्नो देवः प्रचोदयात् । इति पवित्रदानं अथवा स्वमंत्रैः । ततो वै महतीं पूजां विष्णोः कुर्यात्प्रसादिनीम् । यया वै कृतया देवि विष्णुरात्मा प्रसीदति ३०। समंताद्दीपमाला च कत्तर्व्या च विधानतः । चतुर्विधं तथा चान्नं नैवेद्यं कारयेद्बुधः ३१। पवित्राणि ततो दद्यात्पूजितानि तु शोभने । भक्त्या चैव विशेषेण श्रीगुरुं पूजयेत्ततः ३२। वस्त्रालंकारविधिना पूजनीयो गुरुर्महान् । पूजयित्वा गुरुं तत्र पवित्रं धारयेत्ततः ३३। अथ ये वैष्णवाः संति तेभ्यस्तांबूलादिकं दत्त्वा पूर्णाहुतिमग्नये दत्त्वा श्रीनिवासाय श्रीकृष्णाय कर्म निवेदयेत् । मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं तु केशव । यत्पूजितो मया सम्यक्संपूर्णं यातु मे ध्रुवम् ३४। तत उद्वास्य इष्टबंधुभिस्तथा वैष्णवैर्विप्रैर्वा सहितः सन्मृष्टमन्नं स्वयं भुंजीत । एतत्पूजनकं दिव्यं ये शृण्वंति द्विजोत्तमाः । सर्वपापविनिर्मुक्ता यांति विष्णोः परं पदम् ३५। यावत्तपति वै चंद्रो यावत्तपति वै रविः । पवित्रारोपकस्तद्वत्तप्यते नात्र संशयः ३६। पृथिव्यां यानि दानानि नियमाश्च तथा पुनः । सर्वे वै पूर्णतां यांति पवित्रारोपणे कृते ३७। उत्सवानां च राजायं पवित्रारोपणो विधिः । ब्रह्महा शुध्यते तत्र नात्र कार्या विचारणा ३८। सत्यं सत्यं पुनः सत्यं यदुक्तं नगनंदिनि । पवित्रारोपणे पुण्यं दर्शने तु तथा स्मृतम् ३९। शूद्रैर्वाथ महाभागे पवित्रारोपणो विधिः । कृतो यैर्भक्तिभावेन ते वै धन्यतमाः स्मृताः ४०। धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सौभाग्यो धरणीतले । मया तु या कृता भक्तिर्वैष्णवी मुक्तिदायिनी ४१। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे पवित्रारोपणंनाम षडशीतितमोऽध्यायः ८६।

mahādeva uvāca- śrāvaṇe māsi saṃprāpte pavitrāropaṇo vidhiḥ | yasminkṛte tu deveśi divyabhaktiḥ prajāyate 1| pavitrāropaṇaṃ viṣṇoḥ kartavyaṃ śraddhayā budhaiḥ | saṃpūrṇā jāyate tasya pūjā pārvati vārṣikī 2| pavitrāropaṇe viṣṇorjāyate sukhamātmanaḥ | saṃpūjite sadā viṣṇau nānāsukhamavāpnuyāt 3| sūtraṃ vāsasamānīya brāhmaṇyā kartitaṃ tathā | svenaiva kartitaṃ sūtraṃ tenaiva ca prakārayet 4| sacchūdryā kartitaṃ sūtraṃ tadgrāhyaṃ vā tathaiva ca | anyathā vikrayeṇāpi grāhyaṃ cāpi yathātatham 5| kṣaumenaiva prakartavyaḥ pavitrāropaṇo vidhiḥ | rūpyeṇa vā tathā kāryaṃ pavitraṃ viṣṇudaivatam 6| sauvarṇenāpi deveśi kartavyaṃ vidhipūrvakam | abhāve sarvadhātūnāṃ grāhyaṃ sūtraṃ tathā budhaiḥ 7| kṛtvā tu trivṛtaṃ sūtraṃ prakṣālyamudakena tu | liṃge liṃgapramāṇaṃ ca pratimāyāṃ yathāvidhiḥ 8| pādau vai jānuparyaṃtaṃ tathā nābhisamaṃ smṛtam | jyeṣṭhaṃ madhyaṃ kaniṣṭhaṃ ca pavitraṃ kārayedbudhaḥ 9| saṃvatsaradinaistadvattadarddhārddhena saṃkhyayā | sūtreṇaiva prakarttavyaṃ graṃthināṣṭottaraṃ śatam 10| tadarddhasaṃkhyakenāpi yuktaṃ vā tatra pārvati | liṃge vai liṃgasaṃjñaṃ tu gaṃgānāgaiśca saṃyutam 11| pratimāyāṃ tathā devi pavitraṃ vanamālakam | yathāśobhā tathā kāryaṃ yena viṣṇuḥ prasīdati 12| ekaṃ vai supavitraṃ tu gaṃdhākhyaṃ kārayetsadā | taṃtunā yacca saṃyuktaṃ karttavyaṃ vaiṣṇavairnaraiḥ 13| devānāṃ ca tathā proktaṃ pavitraṃ viṣṇudaivatam | aṃbarīṣādyā bhaktāśca anye'pi ca dhruvādayaḥ 14| pavitrāṇi tataḥ paścāddātavyānīha pārvati | pratipaddhanadasyoktā pavitrāropaṇe tithiḥ 15| lakṣmyā devyā dvitīyā tu tithīnāmuttamā tithiḥ | tṛtīyā tu tava proktā caturthī gaṇapasya ca 16| paṃcamī caṃdramasaścaiva ṣaṣṭhī vai kārttikasya ca | saptamī ca raveḥ proktā durgāyāścāṣṭamī smṛtā 17| navamī caiva mātṝṇāṃ yamasya daśamī tathā | ekādaśī tu sarveṣāṃ dvādaśī mādhavasya ca 18| trayodaśī tu kāmasya śarvasyoktā caturdaśī | tadvatpaṃcadaśī khyātā dhāturvai hyarcane punaḥ 19| etā vai tithayaḥ proktāḥ pavitrāropaṇocitāḥ | kaniṣṭhe dvādaśa proktā madhyame dviguṇā smṛtāḥ 20| triguṇāścottame caiva graṃthayaśca pavitrake | karpūrakesarābhyāṃ vā caṃdanena haridrayā 21| raṃjayitvā tu tatsarvaṃ sthāpyaṃ navakaraṃḍake | devasya yajanaṃ yatra sthāpyāni devavattadā 22| ādau devārcanaṃ kṛtvā vāsanaṃ sapavitrakam | adhivāsite pavitre tu tato vai pūjanaṃ smṛtam 23| pavitreṣu ca yaddevāsteṣāṃ nikaṭamācaret | brahmāviṣṇustathā rudrastrayo vai sūtradevatāḥ 24| kriyā ca pauruṣī vīrā caturthī cāparājitā | jayā ca vijayā caiva muktidā ca sadāśivā 25| manonmanī tu navamī daśamī sarvatomukhī | graṃthīnāṃ devatāścaiva sūtreṣu viniveśayet 26| āvāhanamudrayā vai śāstroktavidhinā tataḥ | āvāhya tatra tāḥ samyaksaṃnidhīkaraṇaṃ smṛtam 27| saṃnidhīkaraṇamudrayā saṃnidhīkaraṇam | rakṣyāmudrayā saṃrakṣya dhenumudrayā amṛtīkṛtya | ānīya devasyāgre kalaśodakaṃ gṛhītvā | āgamoktena maṃtreṇa prokṣaṇaṃ vidhāya klīṃ kṛṣṇāya iti maṃtreṇa prokṣaṇaṃ gaṃdhadhūpadīpa| naivedyādikaṃ dattvā tāṃbūlādikaṃ dattvā ṣoḍaśopacārādinā pavitradevatā| abhyarcya gaṃdhapavitraṃ dhūpitaṃ kṛtvā devābhimukhaḥ san | namaskāramudrayā devaṃ abhimaṃtrayīta | āmaṃtrito mahādeva sārddhaṃ devyā gaṇādibhiḥ | maṃtrairvā lokapālaiśca sahitaḥ parivārakaiḥ 28| āgaccha bhagavanviṣṇo vidhisaṃpūrṇahetave | prātastvatpūjanaṃ kurmaḥ sānnidhyaṃ niyataṃ kuru 29| tadgaṃdhaṃ ca pavitraṃ ca devasya rāghavasya ca | śrīviṣṇoścaraṇe tatni kṣipya prātaḥ | svakriyāṃ vidhāya puṇyāhasvastivācana jayajaya śabdairghaṃṭādi vāditra| nirghoṣatūryādiśabdaiḥ pavitraiḥ pūjāṃ kuryāt | tataḥ prathamaṃ jyeṣṭhaṃ tato madhyamaṃ kaniṣṭhaṃ ca | ebhiḥ sarvairyathākrameṇa pūjāṃ kuryāt | oṃvāsudevāya vidmahe viṣṇudevāya dhīmahi | tanno devaḥ pracodayāt | iti pavitradānaṃ athavā svamaṃtraiḥ | tato vai mahatīṃ pūjāṃ viṣṇoḥ kuryātprasādinīm | yayā vai kṛtayā devi viṣṇurātmā prasīdati 30| samaṃtāddīpamālā ca kattarvyā ca vidhānataḥ | caturvidhaṃ tathā cānnaṃ naivedyaṃ kārayedbudhaḥ 31| pavitrāṇi tato dadyātpūjitāni tu śobhane | bhaktyā caiva viśeṣeṇa śrīguruṃ pūjayettataḥ 32| vastrālaṃkāravidhinā pūjanīyo gururmahān | pūjayitvā guruṃ tatra pavitraṃ dhārayettataḥ 33| atha ye vaiṣṇavāḥ saṃti tebhyastāṃbūlādikaṃ dattvā pūrṇāhutimagnaye dattvā śrīnivāsāya śrīkṛṣṇāya karma nivedayet | maṃtrahīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktihīnaṃ tu keśava | yatpūjito mayā samyaksaṃpūrṇaṃ yātu me dhruvam 34| tata udvāsya iṣṭabaṃdhubhistathā vaiṣṇavairviprairvā sahitaḥ sanmṛṣṭamannaṃ svayaṃ bhuṃjīta | etatpūjanakaṃ divyaṃ ye śṛṇvaṃti dvijottamāḥ | sarvapāpavinirmuktā yāṃti viṣṇoḥ paraṃ padam 35| yāvattapati vai caṃdro yāvattapati vai raviḥ | pavitrāropakastadvattapyate nātra saṃśayaḥ 36| pṛthivyāṃ yāni dānāni niyamāśca tathā punaḥ | sarve vai pūrṇatāṃ yāṃti pavitrāropaṇe kṛte 37| utsavānāṃ ca rājāyaṃ pavitrāropaṇo vidhiḥ | brahmahā śudhyate tatra nātra kāryā vicāraṇā 38| satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ yaduktaṃ naganaṃdini | pavitrāropaṇe puṇyaṃ darśane tu tathā smṛtam 39| śūdrairvātha mahābhāge pavitrāropaṇo vidhiḥ | kṛto yairbhaktibhāvena te vai dhanyatamāḥ smṛtāḥ 40| dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ saubhāgyo dharaṇītale | mayā tu yā kṛtā bhaktirvaiṣṇavī muktidāyinī 41| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ uttarakhaṃḍe umāmaheśvarasaṃvāde pavitrāropaṇaṃnāma ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ 86|