Chapter 3

जैमिनिरुवाच- क्रियायोगस्य तत्वं मे ब्रूहि व्यास महामते । क्रियायोगमहं ज्ञातुमिच्छामि भवदग्रतः १। व्यास उवाच- शरीरं मानुषं विप्र दुर्लभं चात्र भूतले । धीरः शरीरमासाद्य मोक्षार्थं योगमभ्यसेत् २। क्रियायोगध्यानयोगावुभौ योगौ प्रकीर्तितौ । तयोराद्यः क्रियायोगः कुर्वतां सर्वकामदः ३। गङ्गा श्रीर्विष्णुपूजा च दानानि द्विजसत्तम । ब्राह्मणानां तथा भक्तिर्भक्तिरेकादशी व्रते ४। धात्री तुलस्योर्भक्तिश्च तथा चातिथिपूजनम् । क्रियायोगाङ्गभूतानि प्रोक्तानीति समासतः ५। क्रियायोगादृते विप्र ध्यानयोगेन सिद्ध्यति । क्रियायोगरतो याति तद्विष्णोः परमं पदम् ६। जैमिनिरुवाच- क्रियायोगाङ्गभूतानि यानि प्रोक्तानि भोः प्रभो । तन्माहात्म्यानि कथय यदि भो मय्यनुग्रहः ७। गङ्गायाः के गुणा ब्रह्मन्विष्णुपूजाफलं च किम् । श्रेष्ठानि कानि दानानि का वा भक्तिर्द्विजन्मनाम् ८। एकादश्याः फलं किंवा धात्रीभक्तिश्च कीदृशी । तुलस्याः कीदृशी भक्तिः किं वा चातिथिपूजनम् ९। एतत्सर्वं मुने ब्रूहि श्रोतुमस्ति ममादरः । त्वत्तोऽन्य कथितुं कोऽपि न शक्नोति जगत्त्रये १०। व्यास उवाच- साधुसाधु द्विजश्रेष्ठ मनस्ते विमलं ध्रुवम् । यतो गुह्यकथामेतां श्रोतुं श्रद्धा च कौतुकम् ११। भागीरथ्या गुणं सम्यक्कथितुं न हि शक्यते । तस्मात्समासतो वक्ष्ये श्रूयतामेकचेतसा १२। गङ्गेत्यक्षरयुग्मं च जपत्यत्यन्तकोमलम् । मन्ये व्रजेत्तथाप्येनो महाभूतरसायनम् १३। सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे १४। सवासवाः सुराः सर्वे गङ्गाद्वारं मनोरमम् । समागत्य प्रकुर्वन्ति स्नानदानादिकं मुने १५। दैवयोगान्मुने तत्र ये त्यजंति कलेवरम् । मनुष्य पशु कीटाद्या लभंते परमं पदम् १६। अत्रेतिहासं विप्रर्षे कथ्यमानं मया शुणु । सम्यक्छ्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते १७। मनोभद्रो नाम राजा सोमवंश समुद्भवः । पूर्वमासीज्जगत्यस्मिन्बलवान्सर्वधर्म्मवित् १८। तस्य हेमप्रभा नाम महिषी प्रियवादिनी । पतिव्रता महाभागा सर्वलक्षणसंयुता १९। स राजा समरे हत्वा सकलानेव शात्रवान् । शशास पृथिवीं कृत्स्नां साब्धिद्वीपां महाबलः २०। स एकदा महीपालः समाहूय स्वमंत्रिणः । उवाचेदं वचः प्रीत्या सभामध्ये महायशाः २१। मनोभद्र उवाच-। अमात्याः पृथिवी सर्वा मयेयं परिपालिता । निहता रिपवः सर्वे सपुत्रबलवाहनाः २२। पालितानि स्वगोत्राणि दानैर्विप्राश्च तोषिताः । शिष्टाश्च त्रिदशाः सर्वे सपुत्रबलवाहनाः २३। पालितानि स्वगोत्राणि यज्ञैः सर्वैः सदक्षिणैः । एतद्धि जरया सर्वं महत्या मे बलं हृतम् २४। कर्माणि कानिचित्कर्त्तुं न हि शक्नोमि दुर्बलः । सामर्थ्यहीने पुरुषे राजश्रीर्न हि शोभते २५। सर्वाभरणसंयुक्ता वृद्धाङ्गा इव कामिनी । तावद्विभ्यति सर्वेऽपि शत्रवः पृथिवीतले २६। यावद्धि गतसामर्थ्यं नेच्छन्ति चारुचक्षुषा । समस्तगुणसम्पन्नामपि तद्गतमानसम् २७। पृथ्वी त्यजेन्नृपं वृद्धं स्वैरिणीपालिता यथा । भक्तिलभ्यागुणाः सर्वे गुणलभ्यं महद्यशः २८। निःश्रेयसं दानलभ्यं बललभ्या तु मेदिनी । सामर्थ्यहीनः कृपणो निश्चितो रिपुशासने २९। मूर्खमात्रवचो ग्राही स नृपः शत्रुनंदनः । ततोऽहं सकलं राज्यं विभज्य वरमंत्रिणः ३०। दातुमिच्छामि पुत्राभ्यां युष्माभिर्यदि मन्यते । मन्त्रिण ऊचुः - यदेतद्वचनं प्रोक्तं त्वया नीतिविदा नृप ३१। तदेव मतमस्माकं संदेहो नात्र विद्यते । अथायातौ नृपादेशात्संसदं प्रति सत्तमौ ३२। वीरभद्र यशोभद्र नामानौ तनयावुभौ । तौ च सर्वगुणोपेतौ कुमारौ प्रियवादिनौ ३३। पितृभक्तौ सदा शांतौ बलिनौ धर्मतत्परौ । ततः स भूपः सहसा राजनीति विदांवरः ३४। विभज्य सकलं राज्यं ददौ ताभ्यां कुतूहलात् । अत्रांतरे गृध्र एकः स्वकीयस्त्री समन्वितः ३५। आगत्य तत्सभामध्ये उपविष्टो द्विजोत्तमाः । तावागतौ समालोक्य पक्षिणावतिहर्षितौ ३६। राजाह युवयोः कस्माच्छुभागमनमुच्यताम् । गृध्र उवाच- गृध्रोऽहं पृथिवीपाल ममेयं स्त्री परंतपः ३७। आगतोऽस्मि मुदा द्रष्टुं संपदं पुत्रयोस्तव । एतयोर्महती दृष्टा विपत्तिः पूर्वजन्मनि ३८। इह जन्मनि संपत्तिं द्रष्टुमावां समागतौ । तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा गृध्रस्य परमाद्भुतम् । राजोवाच पुनर्विप्र विस्मयाविष्टमानसः ३९। राजोवाच- अत्यद्भुतं वचो गृध्र त्वत्तः श्रुतमिदं मया । एतयोः पूर्ववृत्तान्तो भवता ज्ञायते कथम् ४०। यदि जानासि तत्वेन पूर्ववृत्तांतमेतयोः । ब्रूहि तर्हि खगश्रेष्ठ सर्वमेतदशेषतः ४१। गृध्र उवाच- नृपते वृषलावेतौ युगे द्वापरसंज्ञके । गरसंगरनामानौ सत्यघोषसुतौ स्थितौ ४२। एककाले च भूपाल मृतौ निज गृहांतरे । ततो नेतुमिमौ भूप दंष्ट्रिणो यमकिंकराः ४३। पाशहस्ताः समायाताः कोटिकोटिसहस्रशः । बबंधुश्चर्मपाशेन द्वावेतौ तौ मदोद्धतौ ४४। निन्युश्च निलयं मृत्योरतिदुर्गमवर्त्मना । इमौ दृष्ट्वा धर्मराजश्चित्रगुप्तमुवाच ह ४५। एतयोः सकलं वृत्तं चित्रगुप्त विचार्यताम् । तस्याज्ञया चित्रगुप्तः सर्वकर्मशुभाशुभम् ४६। मूलाद्विचारयामास तत इत्याह चांतकम् । चित्रगुप्त उवाच- सत्यमेतौ महाबाहो पुण्यव्रत महाशयौ ४७। अस्तिचेद्दुष्कृतं किञ्चित्सर्वकर्मविलोकितम् । स्वयंदानं समुत्सृज्य न हि दत्तं द्विजातये ४८। तेनैव कर्मणा राजन्निमौ नरकगामिनौ । दाता दानं समुत्सृज्य यो न दद्याद्दिवजातये ४९। स याति नरकं घोरं सर्वभूतभयावहम् । दाता हि न स्मरेद्दानं प्रतिग्राही न याचते ५० 7.3.50। उभयोर्नरके वासो यावच्चन्द्र दिवाकरौ । तस्मादिमौ महापापौ ब्रह्मस्वाहारिणौ प्रभो ५१। नयंतु किंकराः शीघ्रं नरकं प्रतिदारुणम् ५२। यमाज्ञया ततो दूताः संदष्टौष्ठपुटाः क्रुधा । चिक्षिपुर्नरके घोरे तावेतौ पृथिवीपते ५३। तस्मिन्नेव दिने राजन्ननया भार्यया सह । यमदूतैः समागत्य नीतोऽहं यममन्दिरम् ५४। मयापि तत्कृतं कर्म तदाकर्णय भूपते । मूलात्सर्वं प्रवक्ष्यामि शृण्वतां विस्मयप्रदम् ५५। पुरासीत्सर्वगो नाम ब्राह्मणोऽहं महाकुलः । सौराष्ट्रदेशवासी च वेदवेदाङ्गपारगः ५६। इयं मंजूकषा नाम मम पत्नी यशस्विनी । पतिव्रता महाभागा पवित्रकुलसंभवा ५७। प्रमत्तोऽहं महाभाग विद्यया वयसाधनैः । अवज्ञां मनसा पित्रोश्चकाराहं युवैकदा ५८। अहं भूरि सभाश्लाघ्यो वनस्थः सर्वकर्मकृत् । धनवान्सुन्दरो ज्ञानी ज्ञातिपोषणतत्परः ५९। ममैव पुंसः पितरौ तौ च पापपरायणौ । मुखरौ दययाहीनौ पाखंडिसङ्ग लोलुपौ ६०। पौरुषं जीवनं चैव धनं चैव कुलं तथा । विद्या कीर्तिश्च सर्वस्वं पितृभ्यां विफलीकृतम् ६१। एतद्विचिन्त्य मनसा मया नृप मुहुर्मुहुः । अवज्ञया परित्यक्ता पित्रोः सेवा शुभप्रदा ६२। अनेन कर्मणा राजन्सदारोऽहं यमाज्ञया । विक्षिप्तो नरके दूतैर्यत्रतौ पापिनांवरौ ६३। एताभ्यां सह पापाभ्यां सदारेण मया नृप । स्थितं च नरके घोरे यावत्कालं शृणुष्व तत् ६४। युगकोटिसहस्राणि युगकोटिशतानि च । अनुभूतं महादुःखं नरकस्य नृपोत्तम ६५। नरकांते ततः सोऽहं कांतया सह भूपते । गृध्रपक्षकुलेजातौ मृतमांसाशनौ तथा ६६। एतावपि च तौ राजन्नरकांत गतैषिणौ । जातौ शलभयोर्वंशे भोक्तुं फलं स्वकर्मणः ६७। यदेताभ्यां कृतं कर्म्म राजञ्छलभजन्मनि । तदाकर्णय वक्ष्यामि श्रोतॄणां विस्मयप्रदम् ६८। एकदा सुमहान्वायुः समायातो महीपते । उड्डीय पातितौ तेन गङ्गागर्भे सुनिर्मले ६९। निपत्य गङ्गासलिले कोमलाङ्गाविमौ तथा । जग्मतुः पंचतां सद्यः समस्तकलुषापहम् ७०। ततो नेतुमिमौ दूता आयाताश्चारुचक्षुषः । आयातानि विमानानि सर्वभोगान्वितानि च ७१। विमुक्तौ सर्वपापेभ्यस्तुलसी माल्य शोभितौ । दिव्यंविमानमारुह्य गतौ विष्णुपुरं प्रति ७२। तावत्कालं स्थितौ राजन्ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । ब्रह्माज्ञया समायातौ तत इन्द्रपुरं प्रति ७३। भुक्तवंतौ सुखं तत्र दुर्ल्लभं यत्सुरैरपि । तावत्कालं स्थितौ राजन्भोक्तुं कृच्छ्रां वसुंधराम् ७४। पवित्रे भवतो वंशे जातावेतौ महायशौ । गङ्गायां त्यजतो देहं भूयो जन्म न विद्यते ७५। तथापि वसुधां भोक्तुं जातौ पुण्यतमाविमौ । चिरं भुक्त्वा महीं कृत्स्नां पुत्रपौत्रसमन्वितौ ७६। गङ्गामरणमासाद्य योगिनामपि दुर्ल्लभम् । नारायणस्य सायुज्यमिमौ भूप गमिष्यतः ७७। एतत्सर्वं मया प्रोक्तं पूर्व वृत्तांतमेतयोः । जातिस्मरप्रभावेन नृपवर्गशिरोमणी ७८। गङ्गामरणमासाद्य गतावेतौ दशामिमाम् । आवयोः कः परित्राणं करिष्यति दुरात्मनोः ७९। मित्रावज्ञा मनुष्याणां नरकक्लेशदायिनी । ममैव पृथिवीपाल दृष्टा केवलमेवतत् ८०। पित्रभक्तिर्द्विजश्रेष्ठ इहामुत्र च दुःखदा । इह संपद्विनाशाय परत्र नरकाय च ८१। वरं मन्ये महीपाल ब्रह्महत्यादि पातकम् । कदाचिन्निष्कृतिस्तस्मादियं भवति शाश्वती ८२। दुःखार्जितं पुण्यवृक्षं सर्वक्लेशविनाशनम् । पित्रवज्ञाकुठारेण च्छिंदंति भुवि मानवाः ८३। यत्किञ्चिद्दीयते राजन्पित्र्ये वक्त्रे परंतप । तदश्नाति स्वयं विष्णुः पितृरूपो हरिर्यतः ८४। प्रत्यक्षदेवौ पितरौ सेवंते येत्वहर्निशम् । सर्वसिद्धिर्भवेत्तेषां प्रसादाज्जगतीपतेः ८५। पितृभक्तिविहीना ये दिनं तिष्ठंति मानवाः । तावत्कल्पसहस्रं तु तिष्ठंति नरके जनाः ८६। तस्मादिदं महादुःखं बभूव मम सांप्रतम् । मोक्षं कदा गमिष्यामि सदारोऽहं न वेद्मि तत् ८७। व्यासउवाच- एतत्तस्य वचः श्रुत्वा प्रगृह्य द्विजसत्तम । बभूव हर्षितो राजा विस्मितश्च पुनः पुनः ८८। राजोवाच- आश्चर्यं हि वचो गृध्र श्रुतमेतन्मुखात्तव । मम चैषां च हृदये प्रतीतिर्न हि जायते ८९। अथांतरिक्षे वागुच्चैरिति जाता नृपोत्तम । सत्यं सत्यं सत्यमिदं संदेहोनात्र विद्यते ९०। ततः स पक्षी विप्रर्षे सहसा भार्यया सह । गङ्गा माहात्म्यकथनात्पूर्वस्थित इवाभवत् ९१। दिवि दुंदुभयो नेदुर्जगुर्गन्धर्वसत्तमाः । ननृतुश्चाप्सरोवर्गा ह्यपतत्पुष्पवर्षणम् ९२। विमानमागतं दिव्यं सर्वभोगसमन्वितम् । समायाता दूतगणाः प्रेषिताः कैटभद्विषा ९३। अथासौ सर्वगो विप्र प्रियया सह भार्यया । सद्यो विमानमारुह्य जगाम भवनं हरेः ९४। एतच्छ्रुत्वाद्भुतं कर्म स राजा द्विजसत्तम । सपुत्रदारः सेवायां गङ्गायास्तत्परोऽभवत् ९५। भागीरथ्या समं तीर्थं नास्ति वै भुवनत्रये । यन्नामोच्चारणादेव सर्वगो मोक्षमाप्नुयात् ९६। गङ्गाद्वारस्य माहात्म्यं कथितं ते द्विजोत्तम । समस्तपापविध्वंसि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ९७। अध्यायमेतत्परमादरेण पठंति ये देवगृहे मनुष्याः । शृण्वंति ये च द्विजवर्गभक्ता नश्यंति तेषां दुरितानि सद्यः ९८। इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे तृतीयोऽध्यायः ३ ।

jaiminiruvāca- kriyāyogasya tatvaṃ me brūhi vyāsa mahāmate | kriyāyogamahaṃ jñātumicchāmi bhavadagrataḥ 1| vyāsa uvāca- śarīraṃ mānuṣaṃ vipra durlabhaṃ cātra bhūtale | dhīraḥ śarīramāsādya mokṣārthaṃ yogamabhyaset 2| kriyāyogadhyānayogāvubhau yogau prakīrtitau | tayorādyaḥ kriyāyogaḥ kurvatāṃ sarvakāmadaḥ 3| gaṅgā śrīrviṣṇupūjā ca dānāni dvijasattama | brāhmaṇānāṃ tathā bhaktirbhaktirekādaśī vrate 4| dhātrī tulasyorbhaktiśca tathā cātithipūjanam | kriyāyogāṅgabhūtāni proktānīti samāsataḥ 5| kriyāyogādṛte vipra dhyānayogena siddhyati | kriyāyogarato yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam 6| jaiminiruvāca- kriyāyogāṅgabhūtāni yāni proktāni bhoḥ prabho | tanmāhātmyāni kathaya yadi bho mayyanugrahaḥ 7| gaṅgāyāḥ ke guṇā brahmanviṣṇupūjāphalaṃ ca kim | śreṣṭhāni kāni dānāni kā vā bhaktirdvijanmanām 8| ekādaśyāḥ phalaṃ kiṃvā dhātrībhaktiśca kīdṛśī | tulasyāḥ kīdṛśī bhaktiḥ kiṃ vā cātithipūjanam 9| etatsarvaṃ mune brūhi śrotumasti mamādaraḥ | tvatto'nya kathituṃ ko'pi na śaknoti jagattraye 10| vyāsa uvāca- sādhusādhu dvijaśreṣṭha manaste vimalaṃ dhruvam | yato guhyakathāmetāṃ śrotuṃ śraddhā ca kautukam 11| bhāgīrathyā guṇaṃ samyakkathituṃ na hi śakyate | tasmātsamāsato vakṣye śrūyatāmekacetasā 12| gaṅgetyakṣarayugmaṃ ca japatyatyantakomalam | manye vrajettathāpyeno mahābhūtarasāyanam 13| sarvatra sulabhā gaṅgā triṣu sthāneṣu durlabhā | gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṅgame 14| savāsavāḥ surāḥ sarve gaṅgādvāraṃ manoramam | samāgatya prakurvanti snānadānādikaṃ mune 15| daivayogānmune tatra ye tyajaṃti kalevaram | manuṣya paśu kīṭādyā labhaṃte paramaṃ padam 16| atretihāsaṃ viprarṣe kathyamānaṃ mayā śuṇu | samyakchravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate 17| manobhadro nāma rājā somavaṃśa samudbhavaḥ | pūrvamāsījjagatyasminbalavānsarvadharmmavit 18| tasya hemaprabhā nāma mahiṣī priyavādinī | pativratā mahābhāgā sarvalakṣaṇasaṃyutā 19| sa rājā samare hatvā sakalāneva śātravān | śaśāsa pṛthivīṃ kṛtsnāṃ sābdhidvīpāṃ mahābalaḥ 20| sa ekadā mahīpālaḥ samāhūya svamaṃtriṇaḥ | uvācedaṃ vacaḥ prītyā sabhāmadhye mahāyaśāḥ 21| manobhadra uvāca-| amātyāḥ pṛthivī sarvā mayeyaṃ paripālitā | nihatā ripavaḥ sarve saputrabalavāhanāḥ 22| pālitāni svagotrāṇi dānairviprāśca toṣitāḥ | śiṣṭāśca tridaśāḥ sarve saputrabalavāhanāḥ 23| pālitāni svagotrāṇi yajñaiḥ sarvaiḥ sadakṣiṇaiḥ | etaddhi jarayā sarvaṃ mahatyā me balaṃ hṛtam 24| karmāṇi kānicitkarttuṃ na hi śaknomi durbalaḥ | sāmarthyahīne puruṣe rājaśrīrna hi śobhate 25| sarvābharaṇasaṃyuktā vṛddhāṅgā iva kāminī | tāvadvibhyati sarve'pi śatravaḥ pṛthivītale 26| yāvaddhi gatasāmarthyaṃ necchanti cārucakṣuṣā | samastaguṇasampannāmapi tadgatamānasam 27| pṛthvī tyajennṛpaṃ vṛddhaṃ svairiṇīpālitā yathā | bhaktilabhyāguṇāḥ sarve guṇalabhyaṃ mahadyaśaḥ 28| niḥśreyasaṃ dānalabhyaṃ balalabhyā tu medinī | sāmarthyahīnaḥ kṛpaṇo niścito ripuśāsane 29| mūrkhamātravaco grāhī sa nṛpaḥ śatrunaṃdanaḥ | tato'haṃ sakalaṃ rājyaṃ vibhajya varamaṃtriṇaḥ 30| dātumicchāmi putrābhyāṃ yuṣmābhiryadi manyate | mantriṇa ūcuḥ - yadetadvacanaṃ proktaṃ tvayā nītividā nṛpa 31| tadeva matamasmākaṃ saṃdeho nātra vidyate | athāyātau nṛpādeśātsaṃsadaṃ prati sattamau 32| vīrabhadra yaśobhadra nāmānau tanayāvubhau | tau ca sarvaguṇopetau kumārau priyavādinau 33| pitṛbhaktau sadā śāṃtau balinau dharmatatparau | tataḥ sa bhūpaḥ sahasā rājanīti vidāṃvaraḥ 34| vibhajya sakalaṃ rājyaṃ dadau tābhyāṃ kutūhalāt | atrāṃtare gṛdhra ekaḥ svakīyastrī samanvitaḥ 35| āgatya tatsabhāmadhye upaviṣṭo dvijottamāḥ | tāvāgatau samālokya pakṣiṇāvatiharṣitau 36| rājāha yuvayoḥ kasmācchubhāgamanamucyatām | gṛdhra uvāca- gṛdhro'haṃ pṛthivīpāla mameyaṃ strī paraṃtapaḥ 37| āgato'smi mudā draṣṭuṃ saṃpadaṃ putrayostava | etayormahatī dṛṣṭā vipattiḥ pūrvajanmani 38| iha janmani saṃpattiṃ draṣṭumāvāṃ samāgatau | tasyaitadvacanaṃ śrutvā gṛdhrasya paramādbhutam | rājovāca punarvipra vismayāviṣṭamānasaḥ 39| rājovāca- atyadbhutaṃ vaco gṛdhra tvattaḥ śrutamidaṃ mayā | etayoḥ pūrvavṛttānto bhavatā jñāyate katham 40| yadi jānāsi tatvena pūrvavṛttāṃtametayoḥ | brūhi tarhi khagaśreṣṭha sarvametadaśeṣataḥ 41| gṛdhra uvāca- nṛpate vṛṣalāvetau yuge dvāparasaṃjñake | garasaṃgaranāmānau satyaghoṣasutau sthitau 42| ekakāle ca bhūpāla mṛtau nija gṛhāṃtare | tato netumimau bhūpa daṃṣṭriṇo yamakiṃkarāḥ 43| pāśahastāḥ samāyātāḥ koṭikoṭisahasraśaḥ | babaṃdhuścarmapāśena dvāvetau tau madoddhatau 44| ninyuśca nilayaṃ mṛtyoratidurgamavartmanā | imau dṛṣṭvā dharmarājaścitraguptamuvāca ha 45| etayoḥ sakalaṃ vṛttaṃ citragupta vicāryatām | tasyājñayā citraguptaḥ sarvakarmaśubhāśubham 46| mūlādvicārayāmāsa tata ityāha cāṃtakam | citragupta uvāca- satyametau mahābāho puṇyavrata mahāśayau 47| asticedduṣkṛtaṃ kiñcitsarvakarmavilokitam | svayaṃdānaṃ samutsṛjya na hi dattaṃ dvijātaye 48| tenaiva karmaṇā rājannimau narakagāminau | dātā dānaṃ samutsṛjya yo na dadyāddivajātaye 49| sa yāti narakaṃ ghoraṃ sarvabhūtabhayāvaham | dātā hi na smareddānaṃ pratigrāhī na yācate 50 7.3.50| ubhayornarake vāso yāvaccandra divākarau | tasmādimau mahāpāpau brahmasvāhāriṇau prabho 51| nayaṃtu kiṃkarāḥ śīghraṃ narakaṃ pratidāruṇam 52| yamājñayā tato dūtāḥ saṃdaṣṭauṣṭhapuṭāḥ krudhā | cikṣipurnarake ghore tāvetau pṛthivīpate 53| tasminneva dine rājannanayā bhāryayā saha | yamadūtaiḥ samāgatya nīto'haṃ yamamandiram 54| mayāpi tatkṛtaṃ karma tadākarṇaya bhūpate | mūlātsarvaṃ pravakṣyāmi śṛṇvatāṃ vismayapradam 55| purāsītsarvago nāma brāhmaṇo'haṃ mahākulaḥ | saurāṣṭradeśavāsī ca vedavedāṅgapāragaḥ 56| iyaṃ maṃjūkaṣā nāma mama patnī yaśasvinī | pativratā mahābhāgā pavitrakulasaṃbhavā 57| pramatto'haṃ mahābhāga vidyayā vayasādhanaiḥ | avajñāṃ manasā pitroścakārāhaṃ yuvaikadā 58| ahaṃ bhūri sabhāślāghyo vanasthaḥ sarvakarmakṛt | dhanavānsundaro jñānī jñātipoṣaṇatatparaḥ 59| mamaiva puṃsaḥ pitarau tau ca pāpaparāyaṇau | mukharau dayayāhīnau pākhaṃḍisaṅga lolupau 60| pauruṣaṃ jīvanaṃ caiva dhanaṃ caiva kulaṃ tathā | vidyā kīrtiśca sarvasvaṃ pitṛbhyāṃ viphalīkṛtam 61| etadvicintya manasā mayā nṛpa muhurmuhuḥ | avajñayā parityaktā pitroḥ sevā śubhapradā 62| anena karmaṇā rājansadāro'haṃ yamājñayā | vikṣipto narake dūtairyatratau pāpināṃvarau 63| etābhyāṃ saha pāpābhyāṃ sadāreṇa mayā nṛpa | sthitaṃ ca narake ghore yāvatkālaṃ śṛṇuṣva tat 64| yugakoṭisahasrāṇi yugakoṭiśatāni ca | anubhūtaṃ mahāduḥkhaṃ narakasya nṛpottama 65| narakāṃte tataḥ so'haṃ kāṃtayā saha bhūpate | gṛdhrapakṣakulejātau mṛtamāṃsāśanau tathā 66| etāvapi ca tau rājannarakāṃta gataiṣiṇau | jātau śalabhayorvaṃśe bhoktuṃ phalaṃ svakarmaṇaḥ 67| yadetābhyāṃ kṛtaṃ karmma rājañchalabhajanmani | tadākarṇaya vakṣyāmi śrotṝṇāṃ vismayapradam 68| ekadā sumahānvāyuḥ samāyāto mahīpate | uḍḍīya pātitau tena gaṅgāgarbhe sunirmale 69| nipatya gaṅgāsalile komalāṅgāvimau tathā | jagmatuḥ paṃcatāṃ sadyaḥ samastakaluṣāpaham 70| tato netumimau dūtā āyātāścārucakṣuṣaḥ | āyātāni vimānāni sarvabhogānvitāni ca 71| vimuktau sarvapāpebhyastulasī mālya śobhitau | divyaṃvimānamāruhya gatau viṣṇupuraṃ prati 72| tāvatkālaṃ sthitau rājanbrahmaṇo'vyaktajanmanaḥ | brahmājñayā samāyātau tata indrapuraṃ prati 73| bhuktavaṃtau sukhaṃ tatra durllabhaṃ yatsurairapi | tāvatkālaṃ sthitau rājanbhoktuṃ kṛcchrāṃ vasuṃdharām 74| pavitre bhavato vaṃśe jātāvetau mahāyaśau | gaṅgāyāṃ tyajato dehaṃ bhūyo janma na vidyate 75| tathāpi vasudhāṃ bhoktuṃ jātau puṇyatamāvimau | ciraṃ bhuktvā mahīṃ kṛtsnāṃ putrapautrasamanvitau 76| gaṅgāmaraṇamāsādya yogināmapi durllabham | nārāyaṇasya sāyujyamimau bhūpa gamiṣyataḥ 77| etatsarvaṃ mayā proktaṃ pūrva vṛttāṃtametayoḥ | jātismaraprabhāvena nṛpavargaśiromaṇī 78| gaṅgāmaraṇamāsādya gatāvetau daśāmimām | āvayoḥ kaḥ paritrāṇaṃ kariṣyati durātmanoḥ 79| mitrāvajñā manuṣyāṇāṃ narakakleśadāyinī | mamaiva pṛthivīpāla dṛṣṭā kevalamevatat 80| pitrabhaktirdvijaśreṣṭha ihāmutra ca duḥkhadā | iha saṃpadvināśāya paratra narakāya ca 81| varaṃ manye mahīpāla brahmahatyādi pātakam | kadācinniṣkṛtistasmādiyaṃ bhavati śāśvatī 82| duḥkhārjitaṃ puṇyavṛkṣaṃ sarvakleśavināśanam | pitravajñākuṭhāreṇa cchiṃdaṃti bhuvi mānavāḥ 83| yatkiñciddīyate rājanpitrye vaktre paraṃtapa | tadaśnāti svayaṃ viṣṇuḥ pitṛrūpo hariryataḥ 84| pratyakṣadevau pitarau sevaṃte yetvaharniśam | sarvasiddhirbhavetteṣāṃ prasādājjagatīpateḥ 85| pitṛbhaktivihīnā ye dinaṃ tiṣṭhaṃti mānavāḥ | tāvatkalpasahasraṃ tu tiṣṭhaṃti narake janāḥ 86| tasmādidaṃ mahāduḥkhaṃ babhūva mama sāṃpratam | mokṣaṃ kadā gamiṣyāmi sadāro'haṃ na vedmi tat 87| vyāsauvāca- etattasya vacaḥ śrutvā pragṛhya dvijasattama | babhūva harṣito rājā vismitaśca punaḥ punaḥ 88| rājovāca- āścaryaṃ hi vaco gṛdhra śrutametanmukhāttava | mama caiṣāṃ ca hṛdaye pratītirna hi jāyate 89| athāṃtarikṣe vāguccairiti jātā nṛpottama | satyaṃ satyaṃ satyamidaṃ saṃdehonātra vidyate 90| tataḥ sa pakṣī viprarṣe sahasā bhāryayā saha | gaṅgā māhātmyakathanātpūrvasthita ivābhavat 91| divi duṃdubhayo nedurjagurgandharvasattamāḥ | nanṛtuścāpsarovargā hyapatatpuṣpavarṣaṇam 92| vimānamāgataṃ divyaṃ sarvabhogasamanvitam | samāyātā dūtagaṇāḥ preṣitāḥ kaiṭabhadviṣā 93| athāsau sarvago vipra priyayā saha bhāryayā | sadyo vimānamāruhya jagāma bhavanaṃ hareḥ 94| etacchrutvādbhutaṃ karma sa rājā dvijasattama | saputradāraḥ sevāyāṃ gaṅgāyāstatparo'bhavat 95| bhāgīrathyā samaṃ tīrthaṃ nāsti vai bhuvanatraye | yannāmoccāraṇādeva sarvago mokṣamāpnuyāt 96| gaṅgādvārasya māhātmyaṃ kathitaṃ te dvijottama | samastapāpavidhvaṃsi kimanyacchrotumicchasi 97| adhyāyametatparamādareṇa paṭhaṃti ye devagṛhe manuṣyāḥ | śṛṇvaṃti ye ca dvijavargabhaktā naśyaṃti teṣāṃ duritāni sadyaḥ 98| iti śrīpadmapurāṇe kriyāyogasāre tṛtīyo'dhyāyaḥ 3 |