Chapter 50

शेष उवाच। अथ रामानुजो वेगात्समागत्य स्वसेवकान् । पप्रच्छ कुत्र वाहोऽसौ याज्ञिकः सुमनोहरः १। तदा ते वचनं प्रोचुः शत्रुघ्नं सुमहाबलाः । न जानीमो भटाः केचिद्धयं नीत्वा गताः पुरे २। वयं च धिक्कृताः सर्वे बलिभी राजसेवकैः । अत्र प्रमाणं भगवानिति कर्तव्य तां प्रति ३। तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शत्रुघ्नः कुपितो भृशम् । दशन्रोषात्स्वदशनाञ्जिह्वया लेलिहन्मुहुः ४। उवाच वीरो मद्वाहं हृत्वा कुत्र गमिष्यसि । इदानीं पातये बाणैः पुरंजनसमन्वितम् ५। इत्युक्त्वा सुमतिं प्राह कस्येदं पुटभेदनम् । को वर्ततेऽस्याधिपतिर्यो मे वाहमजीहरत् ६। शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य भूपतेः कोपसंयुतम् । जगाद मंत्री सुगिरा स्फुटाक्षरसमन्वितम् ७। विद्धीदं कुंडलं नाम नगरं सुमनोहरम् । अस्मिन्वसति धर्मात्मा सुरथः क्षत्त्रियो बली ८। नित्यं धर्मपरो रामचरणद्वंद्वसेवकः । मनसा कर्मणा वाचा हनूमानिव सेवकः ९। चरितान्यस्य शतशो वर्तंते धर्मकारिणः । महाबलपरीवारः सुरथः सर्वशोभनः १०। महद्युद्धं भवेदत्र हृतश्चेद्वाहसत्तमः । अनेके प्रपतिष्यंति वीरा रणविशारदाः ११। एवमुक्तं समाश्रुत्य शत्रुघ्नः सचिवं प्रति । उवाच पुनरप्येवं वचनं वदतां वरः १२। शत्रुघ्न उवाच। कथमत्र प्रकर्तव्यं रामाश्वोऽनेन चेद्धृतः । नायाति योद्धुं प्रबलं कटकं वीरसेवितम् १३। सुमतिरुवाच। दूतः प्रेष्यो महाराज राजानं प्रति वाग्मिकः । यद्वाक्येन समायाति बलेन बलिनां वरः १४। नोचेदज्ञानतो वाहो धृतः केनापि मानिना । अर्पयिष्यति नः साधुमश्वं क्रतुवरं शुभम् १५। इति श्रुत्वातु तद्वाक्यं शत्रुघ्नो बुद्धिमान्बली । अंगदं प्रत्युवाचेदं वचनं विनयान्वितम् १६। शत्रुघ्न उवाच। याहि त्वं निकटस्थे वै सुरथस्य महापुरे । दूतत्वेन ततो गत्वा प्रब्रूहि नृपतिं प्रति १७। त्वया धृतो रामवाहो ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा । अर्पयतु न वा यातु प्रधनं वीरसंयुतम् १८। रामस्य दौत्यं लंकायां रावणं प्रति यत्कृतम् । तथैव कुरु भूयिष्ठ बलसंयुतबुद्धिमन् १९। शेष उवाच। एतच्छ्रुत्वांगदो वीर ओमिति प्रोच्य भूमिपम् । जगाम संसदो मध्ये वीरश्रेणिसमन्विते २०। ददर्श सुरथं भूपं तुलसीमंजरीधरम् । रामभद्रं रसनया ब्रुवंतं सेवकान्निजान् २१। राजापि दृष्ट्वा प्लवगं मनोहरवपुर्धरम् । शत्रुघ्नदूतं मत्वापि वालिजं प्रत्यभाषत २२। सुरथ उवाच। प्लवगाधिप कस्मात्त्वमागतोऽत्र कथं भवान् । ब्रूहि मे कारणं सर्वं यथा ज्ञात्वा करोमि तत् २३। शेष उवाच। इति संभाषमाणं तं प्रत्युवाच कपीश्वरः । विस्मयंश्चेतसि भृशं रामसेवाकरं नृपम् २४। जानीहि मां नृपश्रेष्ठ वालिपुत्रं हरीश्वरम् । शत्रुघ्नेन च दूतत्वे प्रेषितो भवतोंऽतिकम् २५। सेवकैः कैश्चिदागत्य धृतोऽश्वो मम सांप्रतम् । अज्ञानतो महान्याय्यं कुर्वद्भिः सहसा नृप २६। तमश्वं सह राज्येन सहपुत्रैर्मुदान्वितः । शत्रुघ्नं याहि चरणे पतित्वाशु प्रदेहि च २७। नोचेच्छत्रुघ्ननिर्मुक्तनाराचैः क्षतविग्रहः । पृथ्वीतलमलं कुर्वञ्छयिष्यसि विशीर्षकः २८। येन लंकापतिर्नाशं प्रापितो लीलया क्षणात् । तस्याश्वं यागयोग्यं तु हृत्वा कुत्र गमिष्यसि २९। शेष उवाच। इत्यादिभाषमाणं तं प्रत्युवाच महीश्वरः । सर्वं तथ्यं ब्रवीषि त्वं नानृतं तव भाषितम् ३०। परं शृणुष्व मद्वाक्यं शत्रुघ्नपदसेवक । मया धृतो महानश्वो रामचंद्रस्य धीमतः ३१। न मोक्ष्ये सर्वथा वाहं शत्रुघ्नादिभयादहम् । चेद्रामः स्वयमागत्य दर्शनं दास्यते मम ३२। तदाहं चरणौ नत्वा दास्यामि सुतसंयुतः । सर्वं राज्यं कुटुंबं च धनं धान्यं बलं बहु ३३। क्षत्त्रियाणामयं धर्मः स्वामिनापि विरुद्ध्यते। धर्मेण युद्धं तत्रापि रामदर्शनमिच्छता ३४। शत्रुघ्नादीन्प्रवीरांस्तानधुनाहं क्षणादपि । जित्वा बध्नामि मद्गेहे नोचेद्रामः समाव्रजेत् ३५। शेष उवाच। इति श्रुत्वांगदो धीमाञ्जहास नृपतिं तदा । उवाच च महद्वाक्यं महाधैर्यसमन्वितम् ३६। अंगद उवाच। बुद्धिहीनः प्रवदसि वृद्धत्वात्सागता तव । यत्त्वं शत्रुघ्ननृपतिं धिक्करोषि धिया बली ३७। यो मांधातृरिपुं दैत्यं लवणं लीलयावधीत् । येनानेके जिताः संख्ये वैरिणः प्रबलोद्धताः ३८। विद्युन्माली हतो येन राक्षसः कामगे स्थितः । त्वं तं बध्नासि वीरेंद्रं मतिहीनः प्रभासि मे ३९। भ्रातृजो यस्य सुबली पुष्कलः परमास्त्रवित् । येन रुद्रगणः संख्ये वीरभद्रः सुतोषितः ४०। वर्णयामि किमेतस्य पराक्रांतिं बलोर्जिताम् । येन नास्ति समः पृथ्व्यां बलेन यशसा श्रिया ४१। हनूमान्यस्य निकटे रघुनाथपदाब्जधीः । यस्यानेकानि कर्माणि भविष्यंति श्रुतानि ते ४२। सत्रिकूटा राक्षसपूर्दग्धा येन क्षणाद्बलात् । अक्षो येन हतः पुत्रो राक्षसेंद्रस्य दुर्मतेः ४३। द्रोणोनाम गिरिर्येन पुच्छाग्रेण सदैवतः । आनीतो जीवनार्थं तु सैनिकानां मुहुर्मुहुः ४४। जानाति रामश्चारित्रं नान्यो जानाति मूढधीः । यं कपींद्रं मनाक्स्वान्तान्न विस्मरति सेवकम् ४५। सुग्रीवाद्याः कपींद्रा ये पृथ्वीं सर्वां ग्रसंति ये । ते शत्रुघ्नं नृपं सर्वे सेवंते प्रेक्षणोत्सुकाः ४६। कुशध्वजो नीलरत्नो रिपुतापो महास्त्रवित् । प्रतापाग्र्यः सुबाहुश्च विमलः सुमदस्तथा ४७। राजा वीरमणिः सत्ययुतो रामस्य सेवकः । एतेऽन्येपि नृपा भूमेः पतयः पर्युपासते ४८। तत्र त्वं वीर जलधौ मशकः को भवानिति । तज्ज्ञात्वा गच्छ शत्रुघ्नं कृपालुं पुत्रकैर्युतः ४९। वाहं समर्प्य गंतासि रामं राजीवलोचनम् । दृष्ट्वा कृतार्थी कुरुषे स्वांगानि जनुषा सह ५०। शेष उवाच। राजा प्रोवाच तं दूतं प्रब्रुवंतमनेकधा । एतान्दर्शयसि क्षिप्रं सर्वे न ममगोचराः ५१। यादृशं मद्बलं दूत तादृशं न हनूमतः । यो रामं पृष्ठतः कृत्वा प्रागाद्यागस्य पालने ५२। यद्यहं मनसा वाचा कर्मणा कुतुकान्वितः । भजामि रामं तर्ह्याशु दर्शयिष्यति स्वां तनुम् ५३। अन्यथा हनुमन्मुख्या वीरा बध्नंतु मां बलात् । गृह्णंतु वाहं तरसा रामभक्तिसमन्विताः ५४। गच्छ त्वं नृप शत्रुघ्नं कथयस्व ममोदितम् । सज्जीभवंतु सुभटा एष यामि रणे बली ५५। स विचार्य यथायुक्तं करिष्यति रणांगणे । मोचयंतु महावाहं न वामा मा ददंतु ते ५६। शेष उवाच। इति श्रुत्वास्मि तं कृत्वा ययौ वीरो यतो नृपः । गत्वा निवेदयामास यथोक्तं सुरथेन वै ५७। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सुरथदूतयोः संवादोनाम पंचाशत्तमोऽध्यायः ५०।

śeṣa uvāca| atha rāmānujo vegātsamāgatya svasevakān | papraccha kutra vāho'sau yājñikaḥ sumanoharaḥ 1| tadā te vacanaṃ procuḥ śatrughnaṃ sumahābalāḥ | na jānīmo bhaṭāḥ keciddhayaṃ nītvā gatāḥ pure 2| vayaṃ ca dhikkṛtāḥ sarve balibhī rājasevakaiḥ | atra pramāṇaṃ bhagavāniti kartavya tāṃ prati 3| tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ śatrughnaḥ kupito bhṛśam | daśanroṣātsvadaśanāñjihvayā lelihanmuhuḥ 4| uvāca vīro madvāhaṃ hṛtvā kutra gamiṣyasi | idānīṃ pātaye bāṇaiḥ puraṃjanasamanvitam 5| ityuktvā sumatiṃ prāha kasyedaṃ puṭabhedanam | ko vartate'syādhipatiryo me vāhamajīharat 6| śeṣa uvāca| iti vākyaṃ samākarṇya bhūpateḥ kopasaṃyutam | jagāda maṃtrī sugirā sphuṭākṣarasamanvitam 7| viddhīdaṃ kuṃḍalaṃ nāma nagaraṃ sumanoharam | asminvasati dharmātmā surathaḥ kṣattriyo balī 8| nityaṃ dharmaparo rāmacaraṇadvaṃdvasevakaḥ | manasā karmaṇā vācā hanūmāniva sevakaḥ 9| caritānyasya śataśo vartaṃte dharmakāriṇaḥ | mahābalaparīvāraḥ surathaḥ sarvaśobhanaḥ 10| mahadyuddhaṃ bhavedatra hṛtaścedvāhasattamaḥ | aneke prapatiṣyaṃti vīrā raṇaviśāradāḥ 11| evamuktaṃ samāśrutya śatrughnaḥ sacivaṃ prati | uvāca punarapyevaṃ vacanaṃ vadatāṃ varaḥ 12| śatrughna uvāca| kathamatra prakartavyaṃ rāmāśvo'nena ceddhṛtaḥ | nāyāti yoddhuṃ prabalaṃ kaṭakaṃ vīrasevitam 13| sumatiruvāca| dūtaḥ preṣyo mahārāja rājānaṃ prati vāgmikaḥ | yadvākyena samāyāti balena balināṃ varaḥ 14| nocedajñānato vāho dhṛtaḥ kenāpi māninā | arpayiṣyati naḥ sādhumaśvaṃ kratuvaraṃ śubham 15| iti śrutvātu tadvākyaṃ śatrughno buddhimānbalī | aṃgadaṃ pratyuvācedaṃ vacanaṃ vinayānvitam 16| śatrughna uvāca| yāhi tvaṃ nikaṭasthe vai surathasya mahāpure | dūtatvena tato gatvā prabrūhi nṛpatiṃ prati 17| tvayā dhṛto rāmavāho jñānato'jñānatopi vā | arpayatu na vā yātu pradhanaṃ vīrasaṃyutam 18| rāmasya dautyaṃ laṃkāyāṃ rāvaṇaṃ prati yatkṛtam | tathaiva kuru bhūyiṣṭha balasaṃyutabuddhiman 19| śeṣa uvāca| etacchrutvāṃgado vīra omiti procya bhūmipam | jagāma saṃsado madhye vīraśreṇisamanvite 20| dadarśa surathaṃ bhūpaṃ tulasīmaṃjarīdharam | rāmabhadraṃ rasanayā bruvaṃtaṃ sevakānnijān 21| rājāpi dṛṣṭvā plavagaṃ manoharavapurdharam | śatrughnadūtaṃ matvāpi vālijaṃ pratyabhāṣata 22| suratha uvāca| plavagādhipa kasmāttvamāgato'tra kathaṃ bhavān | brūhi me kāraṇaṃ sarvaṃ yathā jñātvā karomi tat 23| śeṣa uvāca| iti saṃbhāṣamāṇaṃ taṃ pratyuvāca kapīśvaraḥ | vismayaṃścetasi bhṛśaṃ rāmasevākaraṃ nṛpam 24| jānīhi māṃ nṛpaśreṣṭha vāliputraṃ harīśvaram | śatrughnena ca dūtatve preṣito bhavatoṃ'tikam 25| sevakaiḥ kaiścidāgatya dhṛto'śvo mama sāṃpratam | ajñānato mahānyāyyaṃ kurvadbhiḥ sahasā nṛpa 26| tamaśvaṃ saha rājyena sahaputrairmudānvitaḥ | śatrughnaṃ yāhi caraṇe patitvāśu pradehi ca 27| nocecchatrughnanirmuktanārācaiḥ kṣatavigrahaḥ | pṛthvītalamalaṃ kurvañchayiṣyasi viśīrṣakaḥ 28| yena laṃkāpatirnāśaṃ prāpito līlayā kṣaṇāt | tasyāśvaṃ yāgayogyaṃ tu hṛtvā kutra gamiṣyasi 29| śeṣa uvāca| ityādibhāṣamāṇaṃ taṃ pratyuvāca mahīśvaraḥ | sarvaṃ tathyaṃ bravīṣi tvaṃ nānṛtaṃ tava bhāṣitam 30| paraṃ śṛṇuṣva madvākyaṃ śatrughnapadasevaka | mayā dhṛto mahānaśvo rāmacaṃdrasya dhīmataḥ 31| na mokṣye sarvathā vāhaṃ śatrughnādibhayādaham | cedrāmaḥ svayamāgatya darśanaṃ dāsyate mama 32| tadāhaṃ caraṇau natvā dāsyāmi sutasaṃyutaḥ | sarvaṃ rājyaṃ kuṭuṃbaṃ ca dhanaṃ dhānyaṃ balaṃ bahu 33| kṣattriyāṇāmayaṃ dharmaḥ svāmināpi viruddhyate| dharmeṇa yuddhaṃ tatrāpi rāmadarśanamicchatā 34| śatrughnādīnpravīrāṃstānadhunāhaṃ kṣaṇādapi | jitvā badhnāmi madgehe nocedrāmaḥ samāvrajet 35| śeṣa uvāca| iti śrutvāṃgado dhīmāñjahāsa nṛpatiṃ tadā | uvāca ca mahadvākyaṃ mahādhairyasamanvitam 36| aṃgada uvāca| buddhihīnaḥ pravadasi vṛddhatvātsāgatā tava | yattvaṃ śatrughnanṛpatiṃ dhikkaroṣi dhiyā balī 37| yo māṃdhātṛripuṃ daityaṃ lavaṇaṃ līlayāvadhīt | yenāneke jitāḥ saṃkhye vairiṇaḥ prabaloddhatāḥ 38| vidyunmālī hato yena rākṣasaḥ kāmage sthitaḥ | tvaṃ taṃ badhnāsi vīreṃdraṃ matihīnaḥ prabhāsi me 39| bhrātṛjo yasya subalī puṣkalaḥ paramāstravit | yena rudragaṇaḥ saṃkhye vīrabhadraḥ sutoṣitaḥ 40| varṇayāmi kimetasya parākrāṃtiṃ balorjitām | yena nāsti samaḥ pṛthvyāṃ balena yaśasā śriyā 41| hanūmānyasya nikaṭe raghunāthapadābjadhīḥ | yasyānekāni karmāṇi bhaviṣyaṃti śrutāni te 42| satrikūṭā rākṣasapūrdagdhā yena kṣaṇādbalāt | akṣo yena hataḥ putro rākṣaseṃdrasya durmateḥ 43| droṇonāma giriryena pucchāgreṇa sadaivataḥ | ānīto jīvanārthaṃ tu sainikānāṃ muhurmuhuḥ 44| jānāti rāmaścāritraṃ nānyo jānāti mūḍhadhīḥ | yaṃ kapīṃdraṃ manāksvāntānna vismarati sevakam 45| sugrīvādyāḥ kapīṃdrā ye pṛthvīṃ sarvāṃ grasaṃti ye | te śatrughnaṃ nṛpaṃ sarve sevaṃte prekṣaṇotsukāḥ 46| kuśadhvajo nīlaratno riputāpo mahāstravit | pratāpāgryaḥ subāhuśca vimalaḥ sumadastathā 47| rājā vīramaṇiḥ satyayuto rāmasya sevakaḥ | ete'nyepi nṛpā bhūmeḥ patayaḥ paryupāsate 48| tatra tvaṃ vīra jaladhau maśakaḥ ko bhavāniti | tajjñātvā gaccha śatrughnaṃ kṛpāluṃ putrakairyutaḥ 49| vāhaṃ samarpya gaṃtāsi rāmaṃ rājīvalocanam | dṛṣṭvā kṛtārthī kuruṣe svāṃgāni januṣā saha 50| śeṣa uvāca| rājā provāca taṃ dūtaṃ prabruvaṃtamanekadhā | etāndarśayasi kṣipraṃ sarve na mamagocarāḥ 51| yādṛśaṃ madbalaṃ dūta tādṛśaṃ na hanūmataḥ | yo rāmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā prāgādyāgasya pālane 52| yadyahaṃ manasā vācā karmaṇā kutukānvitaḥ | bhajāmi rāmaṃ tarhyāśu darśayiṣyati svāṃ tanum 53| anyathā hanumanmukhyā vīrā badhnaṃtu māṃ balāt | gṛhṇaṃtu vāhaṃ tarasā rāmabhaktisamanvitāḥ 54| gaccha tvaṃ nṛpa śatrughnaṃ kathayasva mamoditam | sajjībhavaṃtu subhaṭā eṣa yāmi raṇe balī 55| sa vicārya yathāyuktaṃ kariṣyati raṇāṃgaṇe | mocayaṃtu mahāvāhaṃ na vāmā mā dadaṃtu te 56| śeṣa uvāca| iti śrutvāsmi taṃ kṛtvā yayau vīro yato nṛpaḥ | gatvā nivedayāmāsa yathoktaṃ surathena vai 57| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe surathadūtayoḥ saṃvādonāma paṃcāśattamo'dhyāyaḥ 50|