Chapter 89

विष्णुरुवाच- कुंजलस्तु सुतं वाक्यं समुज्ज्वलमथाब्रवीत् । भवान्कथय भोः पुत्र किमपूर्वं तु दृष्टवान् १। तन्मे कथय सुप्रीतः श्रोतुकामोऽस्मि सांप्रतम् । एवमादिश्य तं पुत्रं विरराम स कुंजलः २। पितरं प्रत्युवाचाथ विनयावनतस्सुतः । समुज्ज्वल उवाच- हिमवंतं नगश्रेष्ठं देववृंदसमन्वितम् ३। आहारार्थं प्रगच्छामि भवतश्चात्मनः पितः । पश्यामि कौतुकं तत्र न दृष्टं न श्रुतं पुरा ४। प्रदेशमृषिगणाकीर्णमप्सरोभिः प्रशोभितम् । बहुकौतुकशोभाढ्यं मंगल्यं मंगलैर्युतम् ५। बहुपुण्यफलोपेतैर्वनैर्नानाविधैस्ततः । अनेककौतुकभरैर्मनसः परिमोहनम् ६। तत्र दृष्टं मया तात अपूर्वं मानसांतिके । बहुहंसैः समाकीर्णो हंस एकः समागतः ७। एवं कृष्णा महाभाग अन्ये तत्र समागताः । सितेतरैश्चंचुपादैरन्यतः शुक्लविग्रहाः ८। तादृशास्ते च नीला वै अन्ये शुभ्रा महामते । चतस्रस्तत्र वै नार्यो रौद्राकारा विभीषणाः ९। दंष्ट्राकरालसंक्रूरा ऊर्ध्वकेश्यो भयानकाः । पश्चात्तास्तु समायातास्तस्मिन्सरसि मानसे १०। कृष्णा हंसास्तु संस्नाता मानसे तात मत्पुरः । विभ्रांताः परितश्चान्ये न स्नातास्तत्र मानसे ११। जहसुस्ताः स्त्रियस्तात हास्यैरट्टाट्टदारुणैः । तस्मात्सराद्विनिष्क्रांतो हंस एको महातनुः १२। पश्चात्त्रयो विनिष्क्रांतास्तैश्चाहं समुपेक्षितः । याता आकाशमार्गेण विवदंतः परस्परम् १३। तास्तु स्त्रियो महाभीमाः समंतात्परिबभ्रमुः । विंध्यस्य शिखरे पुण्ये वृक्षच्छायासुपक्षिणः १४। निषण्णास्तत्र ते सर्वे दग्धा दुःखैः सुदारुणैः । तेषां सुवीक्षमाणानां भिल्ल एकः समागतः १५। मृगान्स पीडयित्वा तु बाणपाणिर्धनुर्द्धरः । शिलातलं समाश्रित्य निषसाद सुखेन वै १६। पश्चाद्भिल्ली समायाता अन्नमादाय सोदकम् । स्वं प्रियं वीक्षते राज्ञा मुदितैर्लक्षणैर्युतम् १७। अन्यादृशं समावीक्ष्य स्वकांतं तेजसावृतम् । दिव्यतेजः समाक्रांतं यथा सूर्यं दिविस्थितम् १८। नरमन्यं परिज्ञाय तं परित्यज्य सा ययौ । व्याध उवाच- एह्येहि त्वं प्रिये चात्र कस्मान्मां त्वं न पश्यसि १९। क्षुधया पीड्यमानोहं त्वामहं चावलोकये । तस्य वाक्यं समाकर्ण्य शीघ्रं व्याधी समागता २०। भर्तुः पार्श्वं समासाद्य विस्मिता साभवत्तदा । कोयं तेजः समाचारो देवोयं मां समाह्वयेत् २१। तमुवाच ततो व्याधी भर्तारं दीप्ततेजसम् । अत्र किं ते कृतं वीर भवान्को दिव्यलक्षणः २२। सूत उवाच- एवमाभाषितो व्याध्या व्याधः प्रियामभाषत । अहं ते वल्लभः कांते भवती च मम प्रिया २३। कस्मात्त्वं मां न जानासि कथं शंका प्रवर्तते । क्षुधया पीड्यमानेन पयश्चान्नं प्रतीक्ष्यते २४। व्याध्युवाच- बर्बरः कृष्णवर्णश्च रक्ताक्षः कृष्णकंचुकः । ईदृशश्चास्ति मे भर्ता सर्वसत्वभयंकरः २५। भवान्को दिव्यदेहस्तु प्रियेत्युक्त्वा समाह्वयेत् । एष मे संशयो जातो वद सत्यं ममाग्रतः २६। कुलं नाम स्वकं ग्रामं क्रीडां लिगं सुतं सुताम् । समाचष्ट प्रियाग्रे तु तस्याः प्रत्यय हेतवे २७। प्रत्युवाच स्वभर्तारं सा व्याधी हृष्टमानसा । कस्मात्ते ईदृशः कायः श्वेतकंचुकधारकः २८। कथं जातः समाचक्ष्व ममाश्चर्यं प्रवर्तते । एवं संपृच्छमानस्तु भार्यया मृगघातकः २९। सूत उवाच- प्रत्युवाच ततः श्रुत्वा तां प्रियां प्रश्रयान्विताम् । नर्मदा उत्तरे कूले संगमश्चास्ति सुव्रते ३०। आतपेनाकुलो जीवो मम जातोति सुप्रिये । अस्मिन्वै संगमे कांते श्रमश्रांतो हि सत्वरः ३१। गतः स्नात्वा जलं पीत्वा पश्चाच्चाहं समागतः । तदाप्रभृति मे काय ईदृशस्तेजसावृतः ३२। संजातो वस्त्रसंयुक्तः कंचुकः शुभ्रतां गतः । पूर्वोक्तलिंगसंस्थानैः कुलैः स्थानेन वै तथा ३३। स्वप्रियं लक्षयित्वा तु ज्ञात्वा पुण्यस्य संभवम् । प्रत्युवाचाथ भर्तारं संगमं मम दर्शय ३४। तव पश्चात्प्रदास्यामि भोजनं पानसंयुतम् । इत्युक्तः प्रियया व्याधः सत्वरेण जगाम ह ३५। संगमो दर्शितस्तेन ततोग्रे पापनाशनः । समुड्डीना महाभाग पक्षिणो लघुविक्रमाः ३६। तया सार्द्धं ययुः सर्वे रेवासंगममुत्तमम् । तेषां तु वीक्षमाणानां पक्षिणां मम पश्यतः ३७। तया हि स्नापितो भर्ता पुनः स्नाता हि सा स्वयम् । दिव्यदेहधरौ चोभौ दिव्यकांतिसमन्वितौ ३८। संजातौ पक्षिणां श्रेष्ठ दिव्यवस्त्रानुलेपनौ । दिव्यमालांबरधरौ दिव्यगंधानुलेपनौ ३९। वैष्णवं यानमासाद्य मुनिगंधर्वपूजितौ । गतौ तौ वैष्णवं लोकं वैष्णवैः परिपूजितौ ४०। स्तूयमानौ महात्मानौ दंपती दृष्टवानहम् । व्रजंतौ स्वर्गमार्गेण कूजंते पक्षिणस्तथा ४१। तीर्थराजं परं दृष्ट्वा हर्षव्यक्ताक्षरैस्तदा । चत्वारः कृष्णहंसास्ते संगमे पापनाशने ४२। स्नात्वा वै भावशुद्धास्ते प्राप्ता उज्ज्वलतां पुनः । स्नात्वा पीत्वा जलं ते तु पुनर्बहिर्विनिर्गताः ४३। तावत्यस्ताः स्त्रियः कृष्णा मृतास्तत्स्नानमात्रतः । क्रंदमाना विचेष्टंत्यो हाहाकार विकंपिताः ४४। यमलोकं गतास्तास्तु तात दृष्टा मया तदा । उड्डीनास्तु ततो हंसाः स्वस्थानं प्रतिजग्मिरे ४५। एवं तात मया दृष्टं प्रत्यक्षं कथितं तव । कृष्णपक्षा महाकाया धार्तराष्ट्रास्तु ताः स्त्रियः ४६। कथयस्व प्रसादेन के भविष्यंति वै पितः । निर्गतान्मानसान्मध्याद्धार्तराष्ट्रान्वदस्व मे ४७। के भविष्यंति ते तात कथय त्वं तु सांप्रतम् । कस्मात्सुकृष्णतां प्राप्ता हंसाः शुद्धाश्च ते पुनः ४८। संजातास्तत्क्षणात्तात कस्मान्मृतास्तु ताः स्त्रियः । एवं मे संशयस्तात संजातो दारुणो हृदि ४९। छेत्तुमर्हसि अद्यैव भवाञ्ज्ञानविचक्षणः । प्रसादसुमुखो भूत्वा प्रणतस्य सदैव मे ५०। एवं संभाष्य पितरं विरराम समुज्ज्वलः । ततः प्रवक्तुमारेभे स शुकः कुंजलाभिधः ५१। इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थवर्णने च्यवनचरित्रे एकोननवतितमोऽध्यायः ८९।

viṣṇuruvāca- kuṃjalastu sutaṃ vākyaṃ samujjvalamathābravīt | bhavānkathaya bhoḥ putra kimapūrvaṃ tu dṛṣṭavān 1| tanme kathaya suprītaḥ śrotukāmo'smi sāṃpratam | evamādiśya taṃ putraṃ virarāma sa kuṃjalaḥ 2| pitaraṃ pratyuvācātha vinayāvanatassutaḥ | samujjvala uvāca- himavaṃtaṃ nagaśreṣṭhaṃ devavṛṃdasamanvitam 3| āhārārthaṃ pragacchāmi bhavataścātmanaḥ pitaḥ | paśyāmi kautukaṃ tatra na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ purā 4| pradeśamṛṣigaṇākīrṇamapsarobhiḥ praśobhitam | bahukautukaśobhāḍhyaṃ maṃgalyaṃ maṃgalairyutam 5| bahupuṇyaphalopetairvanairnānāvidhaistataḥ | anekakautukabharairmanasaḥ parimohanam 6| tatra dṛṣṭaṃ mayā tāta apūrvaṃ mānasāṃtike | bahuhaṃsaiḥ samākīrṇo haṃsa ekaḥ samāgataḥ 7| evaṃ kṛṣṇā mahābhāga anye tatra samāgatāḥ | sitetaraiścaṃcupādairanyataḥ śuklavigrahāḥ 8| tādṛśāste ca nīlā vai anye śubhrā mahāmate | catasrastatra vai nāryo raudrākārā vibhīṣaṇāḥ 9| daṃṣṭrākarālasaṃkrūrā ūrdhvakeśyo bhayānakāḥ | paścāttāstu samāyātāstasminsarasi mānase 10| kṛṣṇā haṃsāstu saṃsnātā mānase tāta matpuraḥ | vibhrāṃtāḥ paritaścānye na snātāstatra mānase 11| jahasustāḥ striyastāta hāsyairaṭṭāṭṭadāruṇaiḥ | tasmātsarādviniṣkrāṃto haṃsa eko mahātanuḥ 12| paścāttrayo viniṣkrāṃtāstaiścāhaṃ samupekṣitaḥ | yātā ākāśamārgeṇa vivadaṃtaḥ parasparam 13| tāstu striyo mahābhīmāḥ samaṃtātparibabhramuḥ | viṃdhyasya śikhare puṇye vṛkṣacchāyāsupakṣiṇaḥ 14| niṣaṇṇāstatra te sarve dagdhā duḥkhaiḥ sudāruṇaiḥ | teṣāṃ suvīkṣamāṇānāṃ bhilla ekaḥ samāgataḥ 15| mṛgānsa pīḍayitvā tu bāṇapāṇirdhanurddharaḥ | śilātalaṃ samāśritya niṣasāda sukhena vai 16| paścādbhillī samāyātā annamādāya sodakam | svaṃ priyaṃ vīkṣate rājñā muditairlakṣaṇairyutam 17| anyādṛśaṃ samāvīkṣya svakāṃtaṃ tejasāvṛtam | divyatejaḥ samākrāṃtaṃ yathā sūryaṃ divisthitam 18| naramanyaṃ parijñāya taṃ parityajya sā yayau | vyādha uvāca- ehyehi tvaṃ priye cātra kasmānmāṃ tvaṃ na paśyasi 19| kṣudhayā pīḍyamānohaṃ tvāmahaṃ cāvalokaye | tasya vākyaṃ samākarṇya śīghraṃ vyādhī samāgatā 20| bhartuḥ pārśvaṃ samāsādya vismitā sābhavattadā | koyaṃ tejaḥ samācāro devoyaṃ māṃ samāhvayet 21| tamuvāca tato vyādhī bhartāraṃ dīptatejasam | atra kiṃ te kṛtaṃ vīra bhavānko divyalakṣaṇaḥ 22| sūta uvāca- evamābhāṣito vyādhyā vyādhaḥ priyāmabhāṣata | ahaṃ te vallabhaḥ kāṃte bhavatī ca mama priyā 23| kasmāttvaṃ māṃ na jānāsi kathaṃ śaṃkā pravartate | kṣudhayā pīḍyamānena payaścānnaṃ pratīkṣyate 24| vyādhyuvāca- barbaraḥ kṛṣṇavarṇaśca raktākṣaḥ kṛṣṇakaṃcukaḥ | īdṛśaścāsti me bhartā sarvasatvabhayaṃkaraḥ 25| bhavānko divyadehastu priyetyuktvā samāhvayet | eṣa me saṃśayo jāto vada satyaṃ mamāgrataḥ 26| kulaṃ nāma svakaṃ grāmaṃ krīḍāṃ ligaṃ sutaṃ sutām | samācaṣṭa priyāgre tu tasyāḥ pratyaya hetave 27| pratyuvāca svabhartāraṃ sā vyādhī hṛṣṭamānasā | kasmātte īdṛśaḥ kāyaḥ śvetakaṃcukadhārakaḥ 28| kathaṃ jātaḥ samācakṣva mamāścaryaṃ pravartate | evaṃ saṃpṛcchamānastu bhāryayā mṛgaghātakaḥ 29| sūta uvāca- pratyuvāca tataḥ śrutvā tāṃ priyāṃ praśrayānvitām | narmadā uttare kūle saṃgamaścāsti suvrate 30| ātapenākulo jīvo mama jātoti supriye | asminvai saṃgame kāṃte śramaśrāṃto hi satvaraḥ 31| gataḥ snātvā jalaṃ pītvā paścāccāhaṃ samāgataḥ | tadāprabhṛti me kāya īdṛśastejasāvṛtaḥ 32| saṃjāto vastrasaṃyuktaḥ kaṃcukaḥ śubhratāṃ gataḥ | pūrvoktaliṃgasaṃsthānaiḥ kulaiḥ sthānena vai tathā 33| svapriyaṃ lakṣayitvā tu jñātvā puṇyasya saṃbhavam | pratyuvācātha bhartāraṃ saṃgamaṃ mama darśaya 34| tava paścātpradāsyāmi bhojanaṃ pānasaṃyutam | ityuktaḥ priyayā vyādhaḥ satvareṇa jagāma ha 35| saṃgamo darśitastena tatogre pāpanāśanaḥ | samuḍḍīnā mahābhāga pakṣiṇo laghuvikramāḥ 36| tayā sārddhaṃ yayuḥ sarve revāsaṃgamamuttamam | teṣāṃ tu vīkṣamāṇānāṃ pakṣiṇāṃ mama paśyataḥ 37| tayā hi snāpito bhartā punaḥ snātā hi sā svayam | divyadehadharau cobhau divyakāṃtisamanvitau 38| saṃjātau pakṣiṇāṃ śreṣṭha divyavastrānulepanau | divyamālāṃbaradharau divyagaṃdhānulepanau 39| vaiṣṇavaṃ yānamāsādya munigaṃdharvapūjitau | gatau tau vaiṣṇavaṃ lokaṃ vaiṣṇavaiḥ paripūjitau 40| stūyamānau mahātmānau daṃpatī dṛṣṭavānaham | vrajaṃtau svargamārgeṇa kūjaṃte pakṣiṇastathā 41| tīrtharājaṃ paraṃ dṛṣṭvā harṣavyaktākṣaraistadā | catvāraḥ kṛṣṇahaṃsāste saṃgame pāpanāśane 42| snātvā vai bhāvaśuddhāste prāptā ujjvalatāṃ punaḥ | snātvā pītvā jalaṃ te tu punarbahirvinirgatāḥ 43| tāvatyastāḥ striyaḥ kṛṣṇā mṛtāstatsnānamātrataḥ | kraṃdamānā viceṣṭaṃtyo hāhākāra vikaṃpitāḥ 44| yamalokaṃ gatāstāstu tāta dṛṣṭā mayā tadā | uḍḍīnāstu tato haṃsāḥ svasthānaṃ pratijagmire 45| evaṃ tāta mayā dṛṣṭaṃ pratyakṣaṃ kathitaṃ tava | kṛṣṇapakṣā mahākāyā dhārtarāṣṭrāstu tāḥ striyaḥ 46| kathayasva prasādena ke bhaviṣyaṃti vai pitaḥ | nirgatānmānasānmadhyāddhārtarāṣṭrānvadasva me 47| ke bhaviṣyaṃti te tāta kathaya tvaṃ tu sāṃpratam | kasmātsukṛṣṇatāṃ prāptā haṃsāḥ śuddhāśca te punaḥ 48| saṃjātāstatkṣaṇāttāta kasmānmṛtāstu tāḥ striyaḥ | evaṃ me saṃśayastāta saṃjāto dāruṇo hṛdi 49| chettumarhasi adyaiva bhavāñjñānavicakṣaṇaḥ | prasādasumukho bhūtvā praṇatasya sadaiva me 50| evaṃ saṃbhāṣya pitaraṃ virarāma samujjvalaḥ | tataḥ pravaktumārebhe sa śukaḥ kuṃjalābhidhaḥ 51| iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe venopākhyāne gurutīrthavarṇane cyavanacaritre ekonanavatitamo'dhyāyaḥ 89|