Chapter 181

[https://www.youtube.com/watch?v=_LqJYBX-iUk&t=0s यूट्यूब उपरि हिन्दीरूपान्तरम्]श्रीभगवानुवाच। अथ ते वर्णयिष्यामि सप्तमाध्यायगौरवम् । यदाकर्ण्य सुधापूर पूर्तिर्भवति कर्णयोः १। अस्ति पाटलिपुत्राख्यं दुर्गमुत्तुङ्गगोपुरम् । तत्राभूद्ब्राह्मणो नाम शंकुकर्णो[https://vipin110012.tripod.com/pur_index28/pva1.htm शङ्कुकर्णोपरि पौराणिक संदर्भाः]। स्कन्दपुराणे [https://sa.wikisource.org/s/g5m ७.१.१०.५] शंकुकर्णतीर्थस्य वर्गीकरणं पृथ्वीतत्वे अस्ति। लक्ष्मीनारायणसंहितायां [https://sa.wikisource.org/s/29rb ३.१८८.१] शंकुधरसंज्ञकः एकः स्तेनः अस्ति यः पूर्वभवे अपजापकसंज्ञकः कोशाध्यक्षः आसीत्। सः स्तेनः पूर्वजन्मार्जितस्य कोशस्य उद्घाटनं करोति। मरणोपरि प्रेतरूपात्मा पृथिव्यादिस्थूलतत्वेषु धारितं ज्ञानं नेतुं न शक्नोति। पूर्वजन्मार्जितपुण्यानां उपयोगं वर्तमानजन्मे केन प्रकारेण कर्तुं शक्यन्ते, अयं सप्तमाध्यायस्य विषयं भवितुं शक्यते। दयार्णवः २। वैश्यवृत्तिं समासाद्य धनमर्जितवान्बहु । पितॄन्न तर्पयामास पूजयामास नो सुरान् ३। पार्थिवान्भोजयांश्चक्रे धनार्जनपरायणः । तुरीयपाणिग्रहणं मंगलार्थं गृहांतरे ४। तनुजैर्बंधुभिः सार्धं संप्रतस्थे कदाचन । रजन्यां धर्मकल्पायां निद्रालोस्तस्य दोस्तले ५। दशति स्म समागत्य दंदशूकः कुतश्चन । स दष्टमात्रोऽसाध्यात्मा मणिमंत्रौषधादिभिः ६। क्षणैः कतिपयैरेव गतासुरभवत्ततः । पिचुमंददलैर्नालैरवगुंठितविग्रहम् ७। तमारोप्य तरुस्कंधे सूनवो गृहमाययुः । ततः कालेन बहुना ततो जातः सरीसृपः ८। तद्वासनानिबद्धात्मा जन्मपूर्वमनुस्मरन् । वंचयित्वा सुतानेतान्पूरयामि गृहाद्बहिः ९। आत्मनः कोटिसंख्याकं यत्रास्ते स्थापितं वसु । ततो नारायणबलिश्रद्धया परयान्विताः १०। कृतवंतः परे तस्य सूनवो हि द्विजन्मनः । एकदा स्वप्नमागत्य पीडितः सर्पजन्मना ११। अभाषयन्मनोवृत्तं पुत्राणामग्रतः पिता । ततस्ते प्रातरुत्थाय परं विस्मयमोहिताः १२। इतरेतरमाख्याय पर्यंतस्ते निरंकुशाः । एकस्तत्र पितृस्नेहादुद्धर्तुमपि वांछति १३। अन्यो द्रविणलोभेन निहंतुं सर्पमीहते । इतरस्तु पितृस्नेहरसमोहितमानसः १४। किंवा अहिमयो न स्याच्छोचन्रोदिति केवलम् । मध्यमस्तु ततः पुत्रो वंचयित्वा सहोदरौ १५। केनापि छद्मनोत्थाय जगाम निजमालयम् । ततः शनैः समाहूय गृहिणीं गुणशालिनीम् १६। कुद्दालहस्तो निरगाद्यत्रास्ते पन्नगः पिता । तेनाविदितवित्तेन चिह्नैर्निश्चित्य तत्वतः १७। स्थानमागत्य तं हंतुं वल्मीकं लोभबुद्धितः । भार्ययोत्सार्य ते मृत्स्ना स्वयं तेन च खन्यते १८। निखन्यमानादत्युग्रो वल्मीकादहिरुत्थितः । ततो गरलगंडूषैर्निर्गतैरतिदुःसहैः १९। गिरः स कथयांचक्रे फणी फूत्कारमारुतैः २०। अहिरुवाच। कस्त्वं किमर्थमायातः कथं वा खन्यते बिलम् । केन वा प्रहितो मूढ तदाख्याहि ममाग्रतः २१। पुत्र उवाच। पुत्रस्तेऽहं शिवो नाम हेमग्रहणकौतुकी । आगतो रात्रलब्धस्य स्वप्नस्य तु सुविस्मितः २२। शिव उवाच। इत्थमाकर्ण्य पुत्रस्य गिरं लोकविगर्हिताम् । वक्तुमारभत स्पष्टं हसन्नुच्चैः फणी तदा २३। सर्प उवाच। यदि पुत्रोऽसि मे तूर्णं मामुन्मोचय बंधनात् । निक्षेपार्थाय संजातं पन्नगं पूर्वजन्मनः २४। पुत्र उवाच। पितः कथं ते मुक्तिः स्यादित्याचक्ष्व ममाग्रतः । परित्यक्त्वाखिलं लोकमागतोस्मि यथा निशि २५। पितोवाच। न तीर्थानि न दानानि न तपांसि न चाध्वराः । मामुन्मोचयितुं पुत्र प्रभवंति च सर्वथा २६। गीतानां सप्तमाध्यायमंतरेण सुधामयम् । जंतोर्जरामृत्युदुःखनिराकरणकारणम् २७। सप्तमाध्यायिनं विप्रं मदीये श्राद्धवासरे । भोजय श्रद्धया पुत्र तेन मुक्तिर्न संशयः २८। अन्यानपि द्विजान्वत्स वेदविद्याविशारदान् । संभोजय यथाशक्ति परमश्रद्धयान्वितः २९। इत्याकर्ण्य पितुर्वाक्यमुरगत्वमुपेयुषः । ते सर्वे सूनवो कुर्वन्यथादिष्टं ततोऽधिकम् ३०। शंकुकर्णस्ततः श्रीमानुत्सृज्य तनुमौरगीम् । कृत्वा विभागं पुत्राणां दिव्यंदेहमुपाददे ३१। विभज्य दत्तं पित्राय द्रव्यं तत्कोटिसंख्यया । तेन ते सूनवः सर्वे मुमुदुः साधुवृतयः ३२। वापीकूपसरोयज्ञदेवप्रासादहेतवे । अन्नशालां ततः कुर्वन्पुत्रास्ते धर्मबुद्धयः ३३। सप्तमाध्याय जपतो मुक्तिभाजोभवंस्ततः । अष्टमिष्टतमं इति पाठभेदःषष्ठमिष्टतमं ज्ञात्वा निर्वाणार्पितदृष्टयः ३४। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८१।

[https://www.youtube.com/watch?v=_LqJYBX-iUk&t=0s yūṭyūba upari hindīrūpāntaram]śrībhagavānuvāca| atha te varṇayiṣyāmi saptamādhyāyagauravam | yadākarṇya sudhāpūra pūrtirbhavati karṇayoḥ 1| asti pāṭaliputrākhyaṃ durgamuttuṅgagopuram | tatrābhūdbrāhmaṇo nāma śaṃkukarṇo[https://vipin110012.tripod.com/pur_index28/pva1.htm śaṅkukarṇopari paurāṇika saṃdarbhāḥ]| skandapurāṇe [https://sa.wikisource.org/s/g5m 7.1.10.5] śaṃkukarṇatīrthasya vargīkaraṇaṃ pṛthvītatve asti| lakṣmīnārāyaṇasaṃhitāyāṃ [https://sa.wikisource.org/s/29rb 3.188.1] śaṃkudharasaṃjñakaḥ ekaḥ stenaḥ asti yaḥ pūrvabhave apajāpakasaṃjñakaḥ kośādhyakṣaḥ āsīt| saḥ stenaḥ pūrvajanmārjitasya kośasya udghāṭanaṃ karoti| maraṇopari pretarūpātmā pṛthivyādisthūlatatveṣu dhāritaṃ jñānaṃ netuṃ na śaknoti| pūrvajanmārjitapuṇyānāṃ upayogaṃ vartamānajanme kena prakāreṇa kartuṃ śakyante, ayaṃ saptamādhyāyasya viṣayaṃ bhavituṃ śakyate| dayārṇavaḥ 2| vaiśyavṛttiṃ samāsādya dhanamarjitavānbahu | pitṝnna tarpayāmāsa pūjayāmāsa no surān 3| pārthivānbhojayāṃścakre dhanārjanaparāyaṇaḥ | turīyapāṇigrahaṇaṃ maṃgalārthaṃ gṛhāṃtare 4| tanujairbaṃdhubhiḥ sārdhaṃ saṃpratasthe kadācana | rajanyāṃ dharmakalpāyāṃ nidrālostasya dostale 5| daśati sma samāgatya daṃdaśūkaḥ kutaścana | sa daṣṭamātro'sādhyātmā maṇimaṃtrauṣadhādibhiḥ 6| kṣaṇaiḥ katipayaireva gatāsurabhavattataḥ | picumaṃdadalairnālairavaguṃṭhitavigraham 7| tamāropya taruskaṃdhe sūnavo gṛhamāyayuḥ | tataḥ kālena bahunā tato jātaḥ sarīsṛpaḥ 8| tadvāsanānibaddhātmā janmapūrvamanusmaran | vaṃcayitvā sutānetānpūrayāmi gṛhādbahiḥ 9| ātmanaḥ koṭisaṃkhyākaṃ yatrāste sthāpitaṃ vasu | tato nārāyaṇabaliśraddhayā parayānvitāḥ 10| kṛtavaṃtaḥ pare tasya sūnavo hi dvijanmanaḥ | ekadā svapnamāgatya pīḍitaḥ sarpajanmanā 11| abhāṣayanmanovṛttaṃ putrāṇāmagrataḥ pitā | tataste prātarutthāya paraṃ vismayamohitāḥ 12| itaretaramākhyāya paryaṃtaste niraṃkuśāḥ | ekastatra pitṛsnehāduddhartumapi vāṃchati 13| anyo draviṇalobhena nihaṃtuṃ sarpamīhate | itarastu pitṛsneharasamohitamānasaḥ 14| kiṃvā ahimayo na syācchocanroditi kevalam | madhyamastu tataḥ putro vaṃcayitvā sahodarau 15| kenāpi chadmanotthāya jagāma nijamālayam | tataḥ śanaiḥ samāhūya gṛhiṇīṃ guṇaśālinīm 16| kuddālahasto niragādyatrāste pannagaḥ pitā | tenāviditavittena cihnairniścitya tatvataḥ 17| sthānamāgatya taṃ haṃtuṃ valmīkaṃ lobhabuddhitaḥ | bhāryayotsārya te mṛtsnā svayaṃ tena ca khanyate 18| nikhanyamānādatyugro valmīkādahirutthitaḥ | tato garalagaṃḍūṣairnirgatairatiduḥsahaiḥ 19| giraḥ sa kathayāṃcakre phaṇī phūtkāramārutaiḥ 20| ahiruvāca| kastvaṃ kimarthamāyātaḥ kathaṃ vā khanyate bilam | kena vā prahito mūḍha tadākhyāhi mamāgrataḥ 21| putra uvāca| putraste'haṃ śivo nāma hemagrahaṇakautukī | āgato rātralabdhasya svapnasya tu suvismitaḥ 22| śiva uvāca| itthamākarṇya putrasya giraṃ lokavigarhitām | vaktumārabhata spaṣṭaṃ hasannuccaiḥ phaṇī tadā 23| sarpa uvāca| yadi putro'si me tūrṇaṃ māmunmocaya baṃdhanāt | nikṣepārthāya saṃjātaṃ pannagaṃ pūrvajanmanaḥ 24| putra uvāca| pitaḥ kathaṃ te muktiḥ syādityācakṣva mamāgrataḥ | parityaktvākhilaṃ lokamāgatosmi yathā niśi 25| pitovāca| na tīrthāni na dānāni na tapāṃsi na cādhvarāḥ | māmunmocayituṃ putra prabhavaṃti ca sarvathā 26| gītānāṃ saptamādhyāyamaṃtareṇa sudhāmayam | jaṃtorjarāmṛtyuduḥkhanirākaraṇakāraṇam 27| saptamādhyāyinaṃ vipraṃ madīye śrāddhavāsare | bhojaya śraddhayā putra tena muktirna saṃśayaḥ 28| anyānapi dvijānvatsa vedavidyāviśāradān | saṃbhojaya yathāśakti paramaśraddhayānvitaḥ 29| ityākarṇya piturvākyamuragatvamupeyuṣaḥ | te sarve sūnavo kurvanyathādiṣṭaṃ tato'dhikam 30| śaṃkukarṇastataḥ śrīmānutsṛjya tanumauragīm | kṛtvā vibhāgaṃ putrāṇāṃ divyaṃdehamupādade 31| vibhajya dattaṃ pitrāya dravyaṃ tatkoṭisaṃkhyayā | tena te sūnavaḥ sarve mumuduḥ sādhuvṛtayaḥ 32| vāpīkūpasaroyajñadevaprāsādahetave | annaśālāṃ tataḥ kurvanputrāste dharmabuddhayaḥ 33| saptamādhyāya japato muktibhājobhavaṃstataḥ | aṣṭamiṣṭatamaṃ iti pāṭhabhedaḥṣaṣṭhamiṣṭatamaṃ jñātvā nirvāṇārpitadṛṣṭayaḥ 34| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe gītāmāhātmye ekāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ 181|