Chapter 45

शेष उवाच गुरुभाषितमाकर्ण्य वृषपर्वरिपुः स्वराट् । ज्ञात्वा रामस्य कार्यार्थमागतं पवनात्मजम् ॥१ भयं तत्याज मनसि वानरात्समुपस्थितम् । जहर्ष चित्ते च भृशं वाचस्पतिमुवाच ह ॥२ इंद्र उवाच कथं कार्यं सुराधीश द्रोणोऽयं नीयते यदि । देवानां जीवनं भूयः कथं स्यादिति मे वद ॥३ इदानीं पवनोद्भूतं प्रसादय यथातथम् । रामः प्रीतिं परां याति देवानां च सुखं भवेत् ॥४ देवाधिपस्य वचनं श्रुत्वा वाचस्पतिस्तदा । शक्रं तु पुरतः कृत्वा सर्वदेवैः परीवृतम् ॥५ जगाम तत्र यत्रास्ते हनूमान्निर्भयः कपिः । गर्जति प्रसभं जित्वा सुरान्सर्वान्सुखासिनः ॥६ ते गत्वा सन्निधौ तस्य बृहस्पतिपुरोगमाः । पेतुस्ते चरणौ नत्वा समीरतनुजस्य हि ॥७ बृहस्पतिश्च तं वीरं जगाद प्रेरितोऽमुना । सुराधीशेन लोकस्य गुरुणा वदतां वरः ॥८ अजानद्भिः कृतं कर्म देवैस्तव पराक्रमम् । श्रीरामचरणस्य त्वं सेवकोऽसि महामते ॥९ किमर्थमयमारंभः कथमत्र समागमः । तत्करिष्यामहे सर्वे सन्नतास्तव भाषितम् ॥१० रोषं त्यक्त्वा कृपां कृत्वा देवाधीशं विलोकय । पवनात्मज दैत्यानां भयंकरवपुर्दधत् ॥११ शेष उवाच इत्थं भाषितमाकर्ण्य देवानां स गुरोर्वचः । उवाच देवान्सकलान्गुरुं चैव महयशाः ॥१२ राज्ञो वीरमणेः संख्ये हताः शर्वेण भूरिशः । भटास्तान्वै जीवयितुं द्रोणं नेष्यामि पर्वतम् ॥१३ तं ये निवारयिष्यंति स्ववीर्यबलदर्पिताः । तान्नेष्यामि क्षणादेव यमस्य सदनं प्रति ॥१४ तस्माद्वदत मे यूयं द्रोणं वाथ तदौषधम् । येन संजीवयिष्यामि मृतान्वीरान्रणांगणे ॥१५ शेष उवाच इति वाक्यं समाकर्ण्य वायुसूनोर्महात्मनः । ते सर्वे प्रणतिं गत्वा ददुः संजीवनौषधम् ॥१६ ते प्रहृष्टा भयं त्यक्त्वा सुराः स्वर्गौकसः स्वयम् । ययुः सुरपतिं कृत्वा पुरः सौख्य समन्विताः ॥१७ हनुमान्भेषजं तत्तु समादायागतो रणम् । स्तुतः सर्वैः सुरगणैर्महाकर्मसमुत्सुकैः ॥१८ तमागतं हनूमंतं वीक्ष्य सर्वेऽपि वैरिणः । साधुसाधुप्रशंसंतमद्भुतं मेनिरे कपिम् ॥१९ कपिः समागत्य महामुदायुतः । पुरो भटं पुष्कलमागतं मृतम् । शिवेन संरक्षितमुग्रमंडले । श्रीरामचित्तं सविधे जगाम ह ॥२० सुमतिं च समाहूय मंत्रिणं महतां मतम् । उवाच जीवयाम्यद्य सर्वान्वीरान्रणे मृतान् ॥२१ एवमुक्त्वा भेषजं तत्पुष्कलस्य महोरसि । शिरः कायेन संधाय जगाद वचनं शुभम् ॥२२ यद्यहं मनसा वाचा कर्मणा राघवं पतिम् । जानामि तर्हि एतेन भेषजेनाशु जीवतु ॥२३ इति वाक्यं यदा वक्ति तावत्पुष्कल उत्थितः । रणांगणेऽदशद्रोषाद्दंतान्वीरशिरोमणिः ॥२४ क्व गतो वीरभद्रोऽसौ मां संमूर्च्छ्य रणांगणे । सद्योऽहं पातयाम्येनं क्वास्ति मे धनुरुत्तमम् ॥२५ इति तं भाषमाणं वै प्राह वीरं कपींद्रकः । धन्योऽसि वीर यद्भूयो वदस्येनं रणांगणे ॥२६ त्वं हतो वीरभद्रेण रघुनाथप्रसादतः । पुनः संजीवितोऽस्येहि शत्रुघ्नं याम मूर्च्छितम् ॥२७ इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र संग्रामवरमूर्धनि । श्वसन्नास्ते स शत्रुघ्नः शिवबाणप्रपीडितः ॥२८ तत्र गत्वा समीपं तच्छत्रुघ्नस्य महात्मनः । निधाय भेषजं तस्य वक्षसि श्वासमागते ॥२९ उवाच हनुमांस्तं वै जीव शत्रुघ्नसत्तम । मूर्च्छितोऽसि रणे कस्मान्महाबलपराक्रम ॥३० यद्यहं ब्रह्मचर्यं च जन्मपर्यंतमुद्यतः । पालयामि तदा वीरः शत्रुघ्नो जीवतु क्षणात् ॥३१ उक्तमात्रेण तेनेदं जीवितः क्षणमात्रतः । क्व शिवः क्व शिवो यातो विहायरणमंडलम् ॥३२ अनेके निहताः संख्ये श्रीरुद्रेण पिनाकिना । ते सर्वे जीविता वीराः कपीन्द्रेण महात्मना ॥३३ तदा सर्वे सुसन्नद्धा रोषपूरितमानसाः । स्वेस्वे रथे स्थिताः शत्रून्प्रययुः क्षतविग्रहाः ॥३४ पुष्कलो वीरभद्रं तु चंडं चैव कुशध्वजः । नंदिनं हनुमान्वीरः शत्रुघ्नः संगरे शिवम् ॥३५ धनुर्विस्फारयंतं तं शत्रुघ्नं बलिनां वरम् । संग्रामे शिवमाहूय तिष्ठंतं प्रययौ नृपः ॥३६ राजा वीरमणिर्वीरः शत्रुघ्नः समरे बली । अन्योन्यं चक्रतुर्युद्धं मुनिविस्मयकारकम् ॥३७ राज्ञा च वीरमणिना रथा भग्नाः शताधिकाः । शत्रुघ्नस्य नरेंद्रस्य तिलशः क्षणतो द्विज ॥३८ तदा प्रकुपितोऽत्यंतं शत्रुघ्नो रणमंडले । आग्नेयास्त्रं मुमोचामुं दग्धुं सैन्यसमन्वितम् ॥३९ दाहकं तन्महद्दृष्ट्वा महास्त्रं शत्रुमोचितम् । अत्यंतं कुपितो राजा वारुणास्त्रं समाददे ॥४० वारुणास्त्रेण शीतार्तं वीक्ष्य रामानुजो बली । वायव्यास्त्रं मुमोचास्मै तेन वायुर्महानभूत् ॥४१ वायुना संहता मेघा ययुस्ते सर्वतोदिशम् । इतस्ततो गताः सर्वे सैन्यं तत्सुखितं बभौ ॥४२ सैन्ये पवनपीडार्ते नृपो वीरमतिर्महान् । पर्वतास्त्रं रिपूद्धारि जग्राह च शरासने ॥४३ पर्वतैः स्तंभितो वायुर्न चासर्पत संगरे । तद्वीक्ष्य रामावरजो वज्रास्त्रं तु समाददे ॥४४ वज्रास्त्रेण हताः सर्वे नगास्तु तिलशः कृताः । चूर्णतां प्रापुरेतस्मिन्रणे वीरवरार्चिते ॥४५ वज्रास्त्रेण विदीर्णांगा वीराः शोणितशोभिताः । बभूवुः समरप्रांते चित्रं समभवद्रणम् ॥४६ तदा प्रकुपितोऽत्यंतं राजा वीरमणिर्महान् । ब्रह्मास्त्रं चाप आधत्त वैरिदाहकमद्भुतम् ॥४७ शत्रुघ्नः शरमादाय सस्मार सुमनोहरम् । अस्त्रं तद्योगिनीदत्तं सर्ववैरिविमोहनम् ॥४८ ब्रह्मास्त्रं तत्करभ्रष्टमागतं वैरिणं प्रति । तावच्छत्रुघ्ननाम्ना तु तन्मुक्तं मोहनास्त्रकम् ॥४९ मोहनास्त्रेण तद्ब्राह्मं द्विधाछिन्नं क्षणादिह । लग्नं राज्ञो हृदि क्षिप्रं मूर्च्छां संप्रापयन्नृपम् ॥५० ते बाणाः शतशो मुक्ताः शत्रुघ्नेन महीभृता । सर्वेपि मूर्च्छिता वीरा गणा रुद्रस्य ये पुनः ॥५१ शिवस्य चरणोपस्थे मूढाः पेतुर्महीतले । तदा शिवः प्रकुपितो रथे तिष्ठन्ययौ नृपम् ॥५२ शिवेन सहसा योद्धुं समायातो रणांगणे । शत्रुघ्नः सज्जमात्तज्यं धनुः कृत्वा व्ययुद्ध्यत ॥५३ तयोः समभवद्युद्धं घोरं वैरिविदारणम् । शस्त्रास्त्रैर्बहुधामुक्तैरादीपित दिगंतरम् ॥५४ अस्त्रप्रत्यस्त्रसंघातैस्ताडनप्रतिताडनैः । देवानामपि दैत्यानां नैतादृग्रणमंडलम् ॥५५ तदा व्याकुलितोऽत्यंतं शत्रुघ्नः शिवसंगरे । सस्मार स्वामिनं तत्र पावनेरुपदेशतः ॥५६ हा नाथ भ्रातरत्युग्रः शिवः प्राणापहारणम् । करोति धनुरुद्यम्य त्रायस्व रणमंडले ॥५७ अनेके दुःखपाथोधिं तीर्णा राम तवाख्यया । मामप्युद्धर दुःखस्थं रामराम कृपानिधे ॥५८ इत्थं वक्ति यदा तावद्वीक्षितो रणमंडले । नीलोत्पलदलश्यामो रामो राजीवलोचनः ॥५९ मृगशृंगं कटौ धृत्वा दीक्षितं वपुरुद्वहन् । तं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप शत्रुघ्नः समरांगणे ॥६० इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे श्रीरामसमागमोनाम पंचचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४५

śeṣa uvāca gurubhāṣitamākarṇya vṛṣaparvaripuḥ svarāṭ | jñātvā rāmasya kāryārthamāgataṃ pavanātmajam ||1 bhayaṃ tatyāja manasi vānarātsamupasthitam | jaharṣa citte ca bhṛśaṃ vācaspatimuvāca ha ||2 iṃdra uvāca kathaṃ kāryaṃ surādhīśa droṇo'yaṃ nīyate yadi | devānāṃ jīvanaṃ bhūyaḥ kathaṃ syāditi me vada ||3 idānīṃ pavanodbhūtaṃ prasādaya yathātatham | rāmaḥ prītiṃ parāṃ yāti devānāṃ ca sukhaṃ bhavet ||4 devādhipasya vacanaṃ śrutvā vācaspatistadā | śakraṃ tu purataḥ kṛtvā sarvadevaiḥ parīvṛtam ||5 jagāma tatra yatrāste hanūmānnirbhayaḥ kapiḥ | garjati prasabhaṃ jitvā surānsarvānsukhāsinaḥ ||6 te gatvā sannidhau tasya bṛhaspatipurogamāḥ | petuste caraṇau natvā samīratanujasya hi ||7 bṛhaspatiśca taṃ vīraṃ jagāda prerito'munā | surādhīśena lokasya guruṇā vadatāṃ varaḥ ||8 ajānadbhiḥ kṛtaṃ karma devaistava parākramam | śrīrāmacaraṇasya tvaṃ sevako'si mahāmate ||9 kimarthamayamāraṃbhaḥ kathamatra samāgamaḥ | tatkariṣyāmahe sarve sannatāstava bhāṣitam ||10 roṣaṃ tyaktvā kṛpāṃ kṛtvā devādhīśaṃ vilokaya | pavanātmaja daityānāṃ bhayaṃkaravapurdadhat ||11 śeṣa uvāca itthaṃ bhāṣitamākarṇya devānāṃ sa gurorvacaḥ | uvāca devānsakalānguruṃ caiva mahayaśāḥ ||12 rājño vīramaṇeḥ saṃkhye hatāḥ śarveṇa bhūriśaḥ | bhaṭāstānvai jīvayituṃ droṇaṃ neṣyāmi parvatam ||13 taṃ ye nivārayiṣyaṃti svavīryabaladarpitāḥ | tānneṣyāmi kṣaṇādeva yamasya sadanaṃ prati ||14 tasmādvadata me yūyaṃ droṇaṃ vātha tadauṣadham | yena saṃjīvayiṣyāmi mṛtānvīrānraṇāṃgaṇe ||15 śeṣa uvāca iti vākyaṃ samākarṇya vāyusūnormahātmanaḥ | te sarve praṇatiṃ gatvā daduḥ saṃjīvanauṣadham ||16 te prahṛṣṭā bhayaṃ tyaktvā surāḥ svargaukasaḥ svayam | yayuḥ surapatiṃ kṛtvā puraḥ saukhya samanvitāḥ ||17 hanumānbheṣajaṃ tattu samādāyāgato raṇam | stutaḥ sarvaiḥ suragaṇairmahākarmasamutsukaiḥ ||18 tamāgataṃ hanūmaṃtaṃ vīkṣya sarve'pi vairiṇaḥ | sādhusādhupraśaṃsaṃtamadbhutaṃ menire kapim ||19 kapiḥ samāgatya mahāmudāyutaḥ | puro bhaṭaṃ puṣkalamāgataṃ mṛtam | śivena saṃrakṣitamugramaṃḍale | śrīrāmacittaṃ savidhe jagāma ha ||20 sumatiṃ ca samāhūya maṃtriṇaṃ mahatāṃ matam | uvāca jīvayāmyadya sarvānvīrānraṇe mṛtān ||21 evamuktvā bheṣajaṃ tatpuṣkalasya mahorasi | śiraḥ kāyena saṃdhāya jagāda vacanaṃ śubham ||22 yadyahaṃ manasā vācā karmaṇā rāghavaṃ patim | jānāmi tarhi etena bheṣajenāśu jīvatu ||23 iti vākyaṃ yadā vakti tāvatpuṣkala utthitaḥ | raṇāṃgaṇe'daśadroṣāddaṃtānvīraśiromaṇiḥ ||24 kva gato vīrabhadro'sau māṃ saṃmūrcchya raṇāṃgaṇe | sadyo'haṃ pātayāmyenaṃ kvāsti me dhanuruttamam ||25 iti taṃ bhāṣamāṇaṃ vai prāha vīraṃ kapīṃdrakaḥ | dhanyo'si vīra yadbhūyo vadasyenaṃ raṇāṃgaṇe ||26 tvaṃ hato vīrabhadreṇa raghunāthaprasādataḥ | punaḥ saṃjīvito'syehi śatrughnaṃ yāma mūrcchitam ||27 ityuktvā prayayau tatra saṃgrāmavaramūrdhani | śvasannāste sa śatrughnaḥ śivabāṇaprapīḍitaḥ ||28 tatra gatvā samīpaṃ tacchatrughnasya mahātmanaḥ | nidhāya bheṣajaṃ tasya vakṣasi śvāsamāgate ||29 uvāca hanumāṃstaṃ vai jīva śatrughnasattama | mūrcchito'si raṇe kasmānmahābalaparākrama ||30 yadyahaṃ brahmacaryaṃ ca janmaparyaṃtamudyataḥ | pālayāmi tadā vīraḥ śatrughno jīvatu kṣaṇāt ||31 uktamātreṇa tenedaṃ jīvitaḥ kṣaṇamātrataḥ | kva śivaḥ kva śivo yāto vihāyaraṇamaṃḍalam ||32 aneke nihatāḥ saṃkhye śrīrudreṇa pinākinā | te sarve jīvitā vīrāḥ kapīndreṇa mahātmanā ||33 tadā sarve susannaddhā roṣapūritamānasāḥ | svesve rathe sthitāḥ śatrūnprayayuḥ kṣatavigrahāḥ ||34 puṣkalo vīrabhadraṃ tu caṃḍaṃ caiva kuśadhvajaḥ | naṃdinaṃ hanumānvīraḥ śatrughnaḥ saṃgare śivam ||35 dhanurvisphārayaṃtaṃ taṃ śatrughnaṃ balināṃ varam | saṃgrāme śivamāhūya tiṣṭhaṃtaṃ prayayau nṛpaḥ ||36 rājā vīramaṇirvīraḥ śatrughnaḥ samare balī | anyonyaṃ cakraturyuddhaṃ munivismayakārakam ||37 rājñā ca vīramaṇinā rathā bhagnāḥ śatādhikāḥ | śatrughnasya nareṃdrasya tilaśaḥ kṣaṇato dvija ||38 tadā prakupito'tyaṃtaṃ śatrughno raṇamaṃḍale | āgneyāstraṃ mumocāmuṃ dagdhuṃ sainyasamanvitam ||39 dāhakaṃ tanmahaddṛṣṭvā mahāstraṃ śatrumocitam | atyaṃtaṃ kupito rājā vāruṇāstraṃ samādade ||40 vāruṇāstreṇa śītārtaṃ vīkṣya rāmānujo balī | vāyavyāstraṃ mumocāsmai tena vāyurmahānabhūt ||41 vāyunā saṃhatā meghā yayuste sarvatodiśam | itastato gatāḥ sarve sainyaṃ tatsukhitaṃ babhau ||42 sainye pavanapīḍārte nṛpo vīramatirmahān | parvatāstraṃ ripūddhāri jagrāha ca śarāsane ||43 parvataiḥ staṃbhito vāyurna cāsarpata saṃgare | tadvīkṣya rāmāvarajo vajrāstraṃ tu samādade ||44 vajrāstreṇa hatāḥ sarve nagāstu tilaśaḥ kṛtāḥ | cūrṇatāṃ prāpuretasminraṇe vīravarārcite ||45 vajrāstreṇa vidīrṇāṃgā vīrāḥ śoṇitaśobhitāḥ | babhūvuḥ samaraprāṃte citraṃ samabhavadraṇam ||46 tadā prakupito'tyaṃtaṃ rājā vīramaṇirmahān | brahmāstraṃ cāpa ādhatta vairidāhakamadbhutam ||47 śatrughnaḥ śaramādāya sasmāra sumanoharam | astraṃ tadyoginīdattaṃ sarvavairivimohanam ||48 brahmāstraṃ tatkarabhraṣṭamāgataṃ vairiṇaṃ prati | tāvacchatrughnanāmnā tu tanmuktaṃ mohanāstrakam ||49 mohanāstreṇa tadbrāhmaṃ dvidhāchinnaṃ kṣaṇādiha | lagnaṃ rājño hṛdi kṣipraṃ mūrcchāṃ saṃprāpayannṛpam ||50 te bāṇāḥ śataśo muktāḥ śatrughnena mahībhṛtā | sarvepi mūrcchitā vīrā gaṇā rudrasya ye punaḥ ||51 śivasya caraṇopasthe mūḍhāḥ peturmahītale | tadā śivaḥ prakupito rathe tiṣṭhanyayau nṛpam ||52 śivena sahasā yoddhuṃ samāyāto raṇāṃgaṇe | śatrughnaḥ sajjamāttajyaṃ dhanuḥ kṛtvā vyayuddhyata ||53 tayoḥ samabhavadyuddhaṃ ghoraṃ vairividāraṇam | śastrāstrairbahudhāmuktairādīpita digaṃtaram ||54 astrapratyastrasaṃghātaistāḍanapratitāḍanaiḥ | devānāmapi daityānāṃ naitādṛgraṇamaṃḍalam ||55 tadā vyākulito'tyaṃtaṃ śatrughnaḥ śivasaṃgare | sasmāra svāminaṃ tatra pāvanerupadeśataḥ ||56 hā nātha bhrātaratyugraḥ śivaḥ prāṇāpahāraṇam | karoti dhanurudyamya trāyasva raṇamaṃḍale ||57 aneke duḥkhapāthodhiṃ tīrṇā rāma tavākhyayā | māmapyuddhara duḥkhasthaṃ rāmarāma kṛpānidhe ||58 itthaṃ vakti yadā tāvadvīkṣito raṇamaṃḍale | nīlotpaladalaśyāmo rāmo rājīvalocanaḥ ||59 mṛgaśṛṃgaṃ kaṭau dhṛtvā dīkṣitaṃ vapurudvahan | taṃ dṛṣṭvā vismayaṃ prāpa śatrughnaḥ samarāṃgaṇe ||60 iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe śrīrāmasamāgamonāma paṃcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ 45