Chapter 52

शेष उवाच। चंपकं पतितं दृष्ट्वा सुरथः क्षत्रियो बली । पुत्रदुःखपरीतांगो जगाम स्यंदने स्थितः १। कपींद्रमाजुहावाथ सुरथः कोपसंयुतः । निःश्वासवेगं संमुंचन्महाबलसमन्वितः २। आह्वयानं नृपं दृष्ट्वा निजं वीरः कपीश्वरः । जगाम तं महावीरो महावेगसमन्वितः ३। तमागतं हनूमंतं तृणीकुर्वं तमुद्भटान् । उवाच सुरथो राजा मेघगंभीरसुस्वरः ४। सुरथ उवाच। धन्योसि कपिवर्य त्वं महाबलपराक्रमः । येन राममहत्कृत्यं कृतं राक्षसके पुरे ५। त्वं रामचरणस्यासि सेवको भक्तिसंयुतः । त्वया वीरेण मत्पुत्रः पातितश्चंपको बली ६। इदानीं त्वां तु संबध्य गंतास्मि नगरेमम । यत्नात्तिष्ठ कपीशेशसत्यमुक्तं मया स्मृतम् ७। इति भाषितमाकर्ण्य सुरथस्य कपीश्वरः । उवाच धीरया वाण्या रणे वीरैकभूषिते ८। हनूमानुवाच। त्वं रामचरणस्मारी वयं रामस्य सेवकाः । बध्नासि चेन्मां प्रसभं मोचयिष्यति मत्प्रभुः ९। कुरु वीर भवत्स्वांतस्थितं सत्यं प्रतिश्रुतम् । रामं स्मरन्वै दुःखांतं याति वेदा वदंत्यदः १०। शेष उवाच। इति ब्रुवंतं सुरथः प्रशस्य पवनात्मजम् । विव्याध बाणैर्बहुभिः शितैः शाणेन दारुणैः ११। तान्मुक्तानगणय्याथ बाणाञ्छोणितपातिनः । करे जग्राह कोदंडं सज्यं शरसमन्वितम् १२। गृहीत्वा करयोश्चापं बभंज कुपितः कपिः । चीत्कुर्वंस्त्रासयन्वीरान्नखैर्दीर्णान्सृजन्भटान् १३। तेन भग्नं धनुर्दृष्ट्वा स्वकीयं गुणसंयुतम् । अपरं धनुरादत्त महद्गुणविशोभितम् १४। तच्चापि जगृहे रोषात्कपिश्चापं बभंज तत् । अन्यच्चापं समादत्त तद्बभंज महाबलः १५। तस्मिंश्चापे प्रभग्नेऽपि सोऽन्यद्धनुरुपाददत् । सोपि चापं बभंजाशु महावेगसमन्वितः १६। एवं राज्ञस्तु चापानामशीतिर्विदलीकृता । क्षणे क्षणे महारोषात्कुर्वन्नादाननेकधा १७। तदात्यंतं प्रकुपितः शक्तिमुग्रामथाददे । शक्त्या स ताडितो वीरः पपात क्षणमुत्सुकः १८। उत्थाय स्यंदनं राज्ञो जग्राह कुपितो भृशम् । उड्डीनस्तं गृहीत्वा तु समुद्रमतिवेगतः १९। तमुड्डीनं समालक्ष्य सुरथः परवीरहा । ताडयामास परिघैर्हृदि मारुतिमुद्यतम् २०। मुक्तस्तेन रथो दूराच्चूर्णीभूतोऽभवत्क्षणात् । सोऽन्यरथं समारुह्य ययौ वेगात्समीरजम् २१। हनूमांस्तद्रथं पुच्छे संवेष्ट्य प्रधनांगणे । हयसारथिसंयुक्तं बभंज सपताकिनम् २२। अन्यं रथं समास्थाय ययौ राजा महाबलः । बभंज तं रथं वेगान्मारुतिः कुपितांगकः २३। भग्नं तं स्यंदनं वीक्ष्य सुरथोऽन्यसमाश्रितः । भग्नः स तेन सहसा हयसारथिसंयुतः २४। एवमेकोनपंचाशद्रथा भग्ना हनूमता । तत्कर्म वीक्ष्य राजापि विसिस्माय ससैनिकः २५। कुपितः प्राह कीशेंद्रं धन्योसि पवनात्मज । पराक्रमन्निदं कर्म न कर्ता न करिष्यति २६। क्षणमेकं प्रतीक्षस्व यावत्सज्यं धनुस्त्वहम् । करोमि पवनोद्भूत रामपादाब्जषट्पद २७। इत्युक्त्वा चापमात्तज्यं कृत्वा रोषपरिप्लुतः । अस्त्रं पाशुपतं नाम संदधे शर उल्बणे २८। ततो भूताश्च वेतालाः पिशाचा योगिनीमुखाः । प्रादुर्बभूवुः सहसा भीषयंतः समीरजम् २९। कपिः पाशुपतैरस्त्रैर्बद्धो लोकैरभीक्षितः । हाहेति च वदंत्येते यावत्तावत्समीरजः ३०। स्मृत्वा रामं स्वमनसा त्रोटयामास तत्क्षणात् । स मुक्तगात्रः सहसा युयुधे सुरथं नृपम् ३१। तं मुक्तगात्रं संवीक्ष्य सुरथः परमास्त्रवित् । महाबलं मन्यमानो ब्राह्ममस्त्रं समाददे ३२। मारुतिर्ब्राह्ममस्त्रं तु निजगाल हसन्बली । तन्निगीर्णं नृपो दृष्ट्वा रामं सस्मार भूमिपः ३३। स्मृत्वा दाशरथिं रामं रामास्त्रं स्वशरासने । संधाय तं जगादेदं बद्धोसि कपिपुंगव ३४। श्रुत्वा तत्प्रक्रमेद्यावत्तावद्बद्धो रणांगणे । राज्ञा रामास्त्रतो वीरो हनूमान्रामसेवकः ३५। उवाच भूपं हनुमान्किंकरोमि महीभुज । मत्स्वाम्यस्त्रेण संबद्धो नान्येन प्राकृतेन वै ३६। तन्मानयामिभूपालनयस्वस्वपुरंप्रति । मोचयिष्यति मत्स्वामी आगत्य स दयानिधिः ३७। बद्धे समीरजे क्रुद्धः पुष्कलो भूमिपं ययौ । तं पुष्कलं समायांतं विव्याध वसुभिः शरैः ३८। अनेकबाणसाहस्रैर्निजघान नृपं बली । राज्ञानेके शरास्तस्य च्छिन्नाः प्रधनमंडले ३९। एवं समरसंक्रुद्धे सुरथे पुष्कले तथा । बाणैर्व्याप्तं जगत्सर्वं स्थास्नुभूयश्चरिष्णु च ४०। तेषां रणोद्यमं वीक्ष्य मुमुहुः सुरसैनिकाः । मानवानां तु का वार्ता क्षणात्त्रासं समीयुषाम् ४१। अस्त्रप्रत्यस्त्रविगमैर्महामंत्रपरिस्तुतैः । बभूव तुमुलं युद्धं वीराणां रोमहर्षणम् ४२। तदा प्रकुपितो राजा नाराचं तु समाददे । छिन्नः स तु क्रुधा मुक्तैर्वत्सदंतैः सभारतैः ४३। छिन्ने तस्मिञ्छरे राजा कोपादन्यं समाददे । छिनत्ति यावत्स शरं तावल्लग्नो हृदि क्षतः ४४। मूर्च्छां प्राप महातेजाः पुष्कलो महदद्भुतम् । युद्धं विधाय सुमहद्राज्ञा सह महामतिः ४५। पुष्कले पतिते राजा शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । सुरथं प्रति संक्रुद्धो जगाम स्यंदनस्थितः ४६। उवाच सुरथं भूपं रामभ्राता महाबलः । त्वया महत्कृतं कर्म यद्बद्धः पवनात्मजः ४७। पुष्कलोऽपि महावीरस्तथान्ये मम सैनिकाः । पातिताः प्रधने घोरे महाबलपराक्रमाः ४८। इदानीं तिष्ठ मद्वीरान्पातयित्वा रणांगणे । कुत्र यास्यसि भूमीश सहस्व मम सायकान् ४९। इत्थमाश्रुत्य वीरस्य भाषितं सुरथो बली । जगाद रामपादाब्जं दधच्चेतसि शोभनम् ५०। मया ते पातिताः संख्ये वीरा मारुतजोन्मुखाः । इदानीं पातयिष्यामि त्वामपि प्रधनांगणे ५१। स्मरस्व रामं यो वीरः स्वमागत्य प्ररक्षति । अन्यथा जीवितं नास्ति मत्पुरः शत्रुतापन ५२। इत्युक्त्वा बाणसाहस्रैस्तं जघान महीपतिः । शत्रुघ्नं शरसंघातपंजरे न्यदधात्परम् ५३। शत्रुघ्नः शरसंघातं मुंचंतं वह्निदैवतम् । अस्त्रं मुमोच दाहार्थं शराणां नतपर्वणाम् ५४। तदस्त्रं मुक्तमालोक्य राजा वै सुरथो महान् । वारुणास्त्रेण शमयन्विव्याध शरकोटिभिः ५५। तदा तद्योगिनीदत्तमस्त्रं धनुषि संदधे । मोहनं सर्ववीराणां निद्राप्रापकमद्भुतम् ५६। तन्मोहनं महास्त्रं स वीक्ष्य राजा हरिंस्मरन् । जगाद शत्रुघ्नमयं सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः ५७। मोहितस्य मम श्रीमद्रामस्य स्मरणेन ह । नान्यन्मोहनमाभाति ममापि भयतापदम् ५८। इत्युक्तवति वीरे तु मुमोच स महास्त्रकम् । तेन बाणेन संछिन्नं पपात रणमंडले ५९। तन्मोहनं महास्त्रं तु निष्फलं वीक्ष्य भूमिपे । अत्यंतं विस्मयं प्राप्य बाणं धनुषि संदधे ६०। लवणो येन निहतो महासुरविमर्दनः । तं बाणं चाप आधत्त घोरं कान्त्यानलप्रभम् ६१। तं वीक्ष्य राजा प्रोवाच बाणोऽयमसतां हृदि । लगते रामभक्तस्य संमुखेऽपि न भात्यसौ ६२। इत्येवं भाषमाणं तु बाणेनानेन शत्रुहा । विव्याध हृदये क्षिप्रं वह्निज्वालासमप्रभम् ६३। तेन बाणेन दुःखार्तो महापीडासमन्वितः । रथोपस्थे क्षणं मूर्च्छामवाप परतापनः ६४। स क्षणात्तां व्यथां तीर्त्वा जगाद रिपुमग्रतः । सहस्वैकं प्रहारं मे कुत्र यासि ममाग्रतः ६५। एवमुक्त्वा महासंख्ये बाणमाधत्त सायके । ज्वालामालापरीतांगं स्वर्णपुंखसमन्वितम् ६६। स बाणो धनुषो मुक्तः शत्रुघ्नेन पथिस्थितः । छिन्नोऽप्यग्रफलेनाशु हृदये समपद्यत ६७। तेन बाणेन संमूर्छ्य पपात स्यंदनोपरि । ततो हाहाकृतं सैन्यं भग्नं सर्वं पराद्रवत् ६८। सुरथो जयमापेदे संग्रामे रामसेवकः । दशवीरा दशसुतैर्मूर्च्छिताः पतिताः क्वचित् ६९। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सुरथविजयोनाम द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ५२।

śeṣa uvāca| caṃpakaṃ patitaṃ dṛṣṭvā surathaḥ kṣatriyo balī | putraduḥkhaparītāṃgo jagāma syaṃdane sthitaḥ 1| kapīṃdramājuhāvātha surathaḥ kopasaṃyutaḥ | niḥśvāsavegaṃ saṃmuṃcanmahābalasamanvitaḥ 2| āhvayānaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā nijaṃ vīraḥ kapīśvaraḥ | jagāma taṃ mahāvīro mahāvegasamanvitaḥ 3| tamāgataṃ hanūmaṃtaṃ tṛṇīkurvaṃ tamudbhaṭān | uvāca suratho rājā meghagaṃbhīrasusvaraḥ 4| suratha uvāca| dhanyosi kapivarya tvaṃ mahābalaparākramaḥ | yena rāmamahatkṛtyaṃ kṛtaṃ rākṣasake pure 5| tvaṃ rāmacaraṇasyāsi sevako bhaktisaṃyutaḥ | tvayā vīreṇa matputraḥ pātitaścaṃpako balī 6| idānīṃ tvāṃ tu saṃbadhya gaṃtāsmi nagaremama | yatnāttiṣṭha kapīśeśasatyamuktaṃ mayā smṛtam 7| iti bhāṣitamākarṇya surathasya kapīśvaraḥ | uvāca dhīrayā vāṇyā raṇe vīraikabhūṣite 8| hanūmānuvāca| tvaṃ rāmacaraṇasmārī vayaṃ rāmasya sevakāḥ | badhnāsi cenmāṃ prasabhaṃ mocayiṣyati matprabhuḥ 9| kuru vīra bhavatsvāṃtasthitaṃ satyaṃ pratiśrutam | rāmaṃ smaranvai duḥkhāṃtaṃ yāti vedā vadaṃtyadaḥ 10| śeṣa uvāca| iti bruvaṃtaṃ surathaḥ praśasya pavanātmajam | vivyādha bāṇairbahubhiḥ śitaiḥ śāṇena dāruṇaiḥ 11| tānmuktānagaṇayyātha bāṇāñchoṇitapātinaḥ | kare jagrāha kodaṃḍaṃ sajyaṃ śarasamanvitam 12| gṛhītvā karayoścāpaṃ babhaṃja kupitaḥ kapiḥ | cītkurvaṃstrāsayanvīrānnakhairdīrṇānsṛjanbhaṭān 13| tena bhagnaṃ dhanurdṛṣṭvā svakīyaṃ guṇasaṃyutam | aparaṃ dhanurādatta mahadguṇaviśobhitam 14| taccāpi jagṛhe roṣātkapiścāpaṃ babhaṃja tat | anyaccāpaṃ samādatta tadbabhaṃja mahābalaḥ 15| tasmiṃścāpe prabhagne'pi so'nyaddhanurupādadat | sopi cāpaṃ babhaṃjāśu mahāvegasamanvitaḥ 16| evaṃ rājñastu cāpānāmaśītirvidalīkṛtā | kṣaṇe kṣaṇe mahāroṣātkurvannādānanekadhā 17| tadātyaṃtaṃ prakupitaḥ śaktimugrāmathādade | śaktyā sa tāḍito vīraḥ papāta kṣaṇamutsukaḥ 18| utthāya syaṃdanaṃ rājño jagrāha kupito bhṛśam | uḍḍīnastaṃ gṛhītvā tu samudramativegataḥ 19| tamuḍḍīnaṃ samālakṣya surathaḥ paravīrahā | tāḍayāmāsa parighairhṛdi mārutimudyatam 20| muktastena ratho dūrāccūrṇībhūto'bhavatkṣaṇāt | so'nyarathaṃ samāruhya yayau vegātsamīrajam 21| hanūmāṃstadrathaṃ pucche saṃveṣṭya pradhanāṃgaṇe | hayasārathisaṃyuktaṃ babhaṃja sapatākinam 22| anyaṃ rathaṃ samāsthāya yayau rājā mahābalaḥ | babhaṃja taṃ rathaṃ vegānmārutiḥ kupitāṃgakaḥ 23| bhagnaṃ taṃ syaṃdanaṃ vīkṣya suratho'nyasamāśritaḥ | bhagnaḥ sa tena sahasā hayasārathisaṃyutaḥ 24| evamekonapaṃcāśadrathā bhagnā hanūmatā | tatkarma vīkṣya rājāpi visismāya sasainikaḥ 25| kupitaḥ prāha kīśeṃdraṃ dhanyosi pavanātmaja | parākramannidaṃ karma na kartā na kariṣyati 26| kṣaṇamekaṃ pratīkṣasva yāvatsajyaṃ dhanustvaham | karomi pavanodbhūta rāmapādābjaṣaṭpada 27| ityuktvā cāpamāttajyaṃ kṛtvā roṣapariplutaḥ | astraṃ pāśupataṃ nāma saṃdadhe śara ulbaṇe 28| tato bhūtāśca vetālāḥ piśācā yoginīmukhāḥ | prādurbabhūvuḥ sahasā bhīṣayaṃtaḥ samīrajam 29| kapiḥ pāśupatairastrairbaddho lokairabhīkṣitaḥ | hāheti ca vadaṃtyete yāvattāvatsamīrajaḥ 30| smṛtvā rāmaṃ svamanasā troṭayāmāsa tatkṣaṇāt | sa muktagātraḥ sahasā yuyudhe surathaṃ nṛpam 31| taṃ muktagātraṃ saṃvīkṣya surathaḥ paramāstravit | mahābalaṃ manyamāno brāhmamastraṃ samādade 32| mārutirbrāhmamastraṃ tu nijagāla hasanbalī | tannigīrṇaṃ nṛpo dṛṣṭvā rāmaṃ sasmāra bhūmipaḥ 33| smṛtvā dāśarathiṃ rāmaṃ rāmāstraṃ svaśarāsane | saṃdhāya taṃ jagādedaṃ baddhosi kapipuṃgava 34| śrutvā tatprakramedyāvattāvadbaddho raṇāṃgaṇe | rājñā rāmāstrato vīro hanūmānrāmasevakaḥ 35| uvāca bhūpaṃ hanumānkiṃkaromi mahībhuja | matsvāmyastreṇa saṃbaddho nānyena prākṛtena vai 36| tanmānayāmibhūpālanayasvasvapuraṃprati | mocayiṣyati matsvāmī āgatya sa dayānidhiḥ 37| baddhe samīraje kruddhaḥ puṣkalo bhūmipaṃ yayau | taṃ puṣkalaṃ samāyāṃtaṃ vivyādha vasubhiḥ śaraiḥ 38| anekabāṇasāhasrairnijaghāna nṛpaṃ balī | rājñāneke śarāstasya cchinnāḥ pradhanamaṃḍale 39| evaṃ samarasaṃkruddhe surathe puṣkale tathā | bāṇairvyāptaṃ jagatsarvaṃ sthāsnubhūyaścariṣṇu ca 40| teṣāṃ raṇodyamaṃ vīkṣya mumuhuḥ surasainikāḥ | mānavānāṃ tu kā vārtā kṣaṇāttrāsaṃ samīyuṣām 41| astrapratyastravigamairmahāmaṃtraparistutaiḥ | babhūva tumulaṃ yuddhaṃ vīrāṇāṃ romaharṣaṇam 42| tadā prakupito rājā nārācaṃ tu samādade | chinnaḥ sa tu krudhā muktairvatsadaṃtaiḥ sabhārataiḥ 43| chinne tasmiñchare rājā kopādanyaṃ samādade | chinatti yāvatsa śaraṃ tāvallagno hṛdi kṣataḥ 44| mūrcchāṃ prāpa mahātejāḥ puṣkalo mahadadbhutam | yuddhaṃ vidhāya sumahadrājñā saha mahāmatiḥ 45| puṣkale patite rājā śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ | surathaṃ prati saṃkruddho jagāma syaṃdanasthitaḥ 46| uvāca surathaṃ bhūpaṃ rāmabhrātā mahābalaḥ | tvayā mahatkṛtaṃ karma yadbaddhaḥ pavanātmajaḥ 47| puṣkalo'pi mahāvīrastathānye mama sainikāḥ | pātitāḥ pradhane ghore mahābalaparākramāḥ 48| idānīṃ tiṣṭha madvīrānpātayitvā raṇāṃgaṇe | kutra yāsyasi bhūmīśa sahasva mama sāyakān 49| itthamāśrutya vīrasya bhāṣitaṃ suratho balī | jagāda rāmapādābjaṃ dadhaccetasi śobhanam 50| mayā te pātitāḥ saṃkhye vīrā mārutajonmukhāḥ | idānīṃ pātayiṣyāmi tvāmapi pradhanāṃgaṇe 51| smarasva rāmaṃ yo vīraḥ svamāgatya prarakṣati | anyathā jīvitaṃ nāsti matpuraḥ śatrutāpana 52| ityuktvā bāṇasāhasraistaṃ jaghāna mahīpatiḥ | śatrughnaṃ śarasaṃghātapaṃjare nyadadhātparam 53| śatrughnaḥ śarasaṃghātaṃ muṃcaṃtaṃ vahnidaivatam | astraṃ mumoca dāhārthaṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām 54| tadastraṃ muktamālokya rājā vai suratho mahān | vāruṇāstreṇa śamayanvivyādha śarakoṭibhiḥ 55| tadā tadyoginīdattamastraṃ dhanuṣi saṃdadhe | mohanaṃ sarvavīrāṇāṃ nidrāprāpakamadbhutam 56| tanmohanaṃ mahāstraṃ sa vīkṣya rājā hariṃsmaran | jagāda śatrughnamayaṃ sarvaśastrāstrakovidaḥ 57| mohitasya mama śrīmadrāmasya smaraṇena ha | nānyanmohanamābhāti mamāpi bhayatāpadam 58| ityuktavati vīre tu mumoca sa mahāstrakam | tena bāṇena saṃchinnaṃ papāta raṇamaṃḍale 59| tanmohanaṃ mahāstraṃ tu niṣphalaṃ vīkṣya bhūmipe | atyaṃtaṃ vismayaṃ prāpya bāṇaṃ dhanuṣi saṃdadhe 60| lavaṇo yena nihato mahāsuravimardanaḥ | taṃ bāṇaṃ cāpa ādhatta ghoraṃ kāntyānalaprabham 61| taṃ vīkṣya rājā provāca bāṇo'yamasatāṃ hṛdi | lagate rāmabhaktasya saṃmukhe'pi na bhātyasau 62| ityevaṃ bhāṣamāṇaṃ tu bāṇenānena śatruhā | vivyādha hṛdaye kṣipraṃ vahnijvālāsamaprabham 63| tena bāṇena duḥkhārto mahāpīḍāsamanvitaḥ | rathopasthe kṣaṇaṃ mūrcchāmavāpa paratāpanaḥ 64| sa kṣaṇāttāṃ vyathāṃ tīrtvā jagāda ripumagrataḥ | sahasvaikaṃ prahāraṃ me kutra yāsi mamāgrataḥ 65| evamuktvā mahāsaṃkhye bāṇamādhatta sāyake | jvālāmālāparītāṃgaṃ svarṇapuṃkhasamanvitam 66| sa bāṇo dhanuṣo muktaḥ śatrughnena pathisthitaḥ | chinno'pyagraphalenāśu hṛdaye samapadyata 67| tena bāṇena saṃmūrchya papāta syaṃdanopari | tato hāhākṛtaṃ sainyaṃ bhagnaṃ sarvaṃ parādravat 68| suratho jayamāpede saṃgrāme rāmasevakaḥ | daśavīrā daśasutairmūrcchitāḥ patitāḥ kvacit 69| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe surathavijayonāma dvipaṃcāśattamo'dhyāyaḥ 52|