Chapter 187

देव्युवाच। द्वादशाध्यायमाहात्म्यं भवता कथितं मम । [https://www.youtube.com/watch?v=k6lwPk4457Y यूट्यूब उपरि त्रयोदशाध्यायस्य माहात्म्यस्य हिन्दी रूपान्तरणम्]ब्रूहि त्रयोदशाध्यायमाहात्म्यमतिसुंदरम् १। ईश्वर उवाच- शृणु त्रयोदशाध्यायमहिमांभोनिधिं शिवे । यदाकर्णनमात्रेण परां मुदमवाप्स्यसि २। अस्ति दक्षिणदिङ्मार्गे तुंगभद्रापुराणेषु अन्येषु स्थलेषु यत्र तुङ्गभद्रा नद्याः उल्लेखः अस्ति, पद्मपुराणः [https://sa.wikisource.org/s/ijo ६.१९६.१८] तेषु एकः अस्ति। तत्र आत्मदेवस्य भार्या धुंधली अस्ति या पुत्रप्राप्त्यर्थं सिद्धप्रदत्तस्य फलस्य सेवनं स्वयं न करोति, अपितुं गां ददाति। तदा गौः गोकर्णं पुत्रं जनयति यः भागवतकथावाचनेन प्रेतभूतस्य धुन्धुकारेः उद्धारं करोति। तुङ्गभद्रायाः अन्यः उल्लेखः लक्ष्मीनारायणसंहितां [https://sa.wikisource.org/s/1zxv ३.९.६५] मध्ये अस्ति यत्र रात्रिकाले असुराणां उपद्रवतः मुक्त्यै तुङ्गभद्रा ग्रहाणां गत्याः स्तम्भनं करोति। अयमाख्यानं ध्यानवत्सरे घटितमस्ति। अयं संकेतमस्ति यत् गीतायाः त्रयोदशोध्यायः अष्टांगयोगे ध्यानयोगतः सम्बद्धः अस्ति। त्रयोदशाध्यायः क्षेत्र - क्षेत्रज्ञस्य विवेचनां करोति। वर्तमानाध्याये हरि एवं हरस्य विवेचनमस्ति। महानदी । तत्तटे नगरं रम्यं नाम्ना हरिहरं पुरम् ३। यत्राऽस्ते भगवान्देवि देवो हरिहरः स्वयम् । यस्य दर्शनमात्रेण परं कल्याणमाप्यते ४। तस्मिन्पुरे द्विजन्मासीद्धरिदीक्षितसंज्ञिकः । तपः स्वाध्यायनिरतो श्रोत्रियो वेदपारगः ५। दुराचारेति तस्यासीद्भार्या नाम्ना च कर्मणा । न सुष्वाप समं पत्या दुरालापा कदाचन ६। क्षणमप्यात्मसदने न चास्ते स्वैरचारिणी । कंठदघ्नं द्विजद्वारे धयंती वारुणीरसम् ७। पतिसंबधिनः सर्वान्तर्जयंती पुनः पुनः । विटैः सह सदोन्मत्ता रममाणा निरंतरम् ८। कदचिद्व्याकुलं दृष्ट्वा पुरं पौरैरितस्ततः । संकेतगेहमकरोत्कांतारे निर्जने स्वयम् ९। अथ तत्रैव सा धूर्ता रममाणा विटैः सह । निनाय सा बहून्कालान्निजयौवनगर्विता १०। अथ तस्मिन्पुरे रम्ये निवसंत्या निरंकुशम् । वसंतकालं समभूत्परं चित्ते भुवः सखा ११। आमूलपल्लवाकीर्णं सहकारविकारिणा । पिकानां पंचमालापैः पुनः स जीवितः स्मरः १२। स्फुरच्चंपकसौरभ्यहारकैर्मलयानिलैः । मंदं मंदं प्रसर्पद्भिरांदोलितवनद्रुमः १३। उत्फुल्लमल्लिकामोद मदिरापारणावताम् । अलीनां कलटंकारैः समंताद्रावशोभितः १४। प्रसन्नचारुभिः स्मेरः सरोवरसुगंधिभिः । मीलन्मरालनिवहैः सरोभिः प्रकटीकृतः १५। घनच्छायासुखासीन हरिणार्भकधारिभिः । नीरंध्रपल्लवैर्नानाशाखिभिः शोभितावनिः १६। तस्मिन्वसंतसमये मुदिता साभिसारिका । अपश्यज्जगदानंददायिनीं चंद्रिकां निशि १७। चंचच्चकोरचंच्वग्रगलत्पीयूषसीकराम् । द्रवदिंदुशिलानिर्यत्सुधानिर्झरनिर्भराम् १८। विकाशिकुसुमक्रोडसांद्रीभूतकरोत्कराम् । उल्लासितपयोराशिकल्लोलालिंगितांबराम् १९। मनोभवमहासिंहकुलटाकंठकर्तरीम् । घनांधकारसंदोहविदारणपटीयसीम् २०। श्वेतीकृतसतीकारपरार्थहिमगर्भिणीम् । म्लानपंकजसंकोचा द्यूनामानंददायिनीम् २१। चक्रवाकवधूवक्त्र करुणाक्रोशसाक्षिणीम् । मुक्ताश्रेणीविशुद्धांशु प्रभासितदिगंतराम् २२। अथ तस्यां प्रभूतायां पूरयंत्या दिशो दश । कामांधा कामिनीजाता पथिसौधविहारिणी २३। अपश्यंती विटान्रात्रौ निर्भिद्य भवनार्गलम् । ययौ संकेतभवनं निर्गत्य नगराद्बहिः २४। तत्र प्रियतमं कंचित्काममोहितमानसा । अन्वेषयंती नाद्राक्षीत्कुंजे कुंजे तरौ तरौ २५। आकर्णयंती कांतस्य मंदालापान्पदे पदे । अभियाति ततः क्रीडन्यत्र संहारिनिस्वनः २६। चक्रवाकरवान्श्रुत्वा कांतालापभ्रमादसौ । सरोवराणि सर्वाणि पर्यटंती मुहुर्मुहुः २७। कांतभ्रांत्या तरुतले प्रसुप्तान्हरिणोत्करान् । प्रबोधयंती सोच्छ्वासमागतास्मीति भाषिणी २८। आलिंगंती वनस्थाणुं जीवनेश्वरशंकया । तदाननभ्रमाद्भूयं चुंबंती विकचांबुजम् २९। तत्रतत्र कृतव्यर्थश्रमादृष्टप्रियास्वयम् । विललाप वने तस्मिन्मूर्च्छती विविधोक्तिभिः । हा कांत हा गुणाक्रांत मच्चैतन्यस्य नायक ३०। हे मनोहरसौभाग्य भाग्यलावण्यशेवधे । हा पूर्णचंद्रवदन हा सरोजायतेक्षण ३१। हा कांततत्वसौहित्य विश्रमाय सुरद्रुम । यदि कोपेन कुत्रापि गुह्यवेषोऽत्र तिष्ठसि ३२। प्रसादयामि त्वां कांत दत्त्वा प्राणान्प्रियानपि। इत्युच्चैः सर्वतो दिक्षु विलपंत्या वियोगतः ३३। तस्याः श्रुत्वा वचः कोऽपि सुप्तो व्याघ्रः प्रबुद्धवान् । कुर्वन्घुरघुरध्वानं पश्यन्प्रतिदिशं रुषा ३४। आस्फालयन्नखैर्भूमिं गर्जन्नाकाशगह्वरम् । पृष्ठनिर्भग्नलांगूल द्रुतमुत्थाय वेगवान् ३५। गतो व्याघ्रः समुत्पत्य यत्रास्ते साभिसारिका । अथ सापि तमायांतमालोक्य पतिशंकया ३६। निर्जगाम पुरः स्थातुं प्रेममनिर्भरमानसा । ततस्तस्यनखक्रीडाक्रूरतांधीकृता सती ३७। जहौ प्रियवपुः शंकां श्रुत्वा गर्जितमूर्ज्जितम् । तथाविधापि सा नारी भ्रांतिमुत्सृज्यसत्वरम् ३८। व्याघ्रत्वं तु कुतो हेतोर्मां निहंतुमिहागतः । इदं सर्वं समाख्याहि यतस्त्वं हंतुमिच्छसि ३९। इति तस्या वचः श्रुत्वा शार्दूलश्चंडविक्रमः । क्षणं विहाय तद्ग्रासमुवाच प्रहसन्निव ४०। मलापहा नदी नाम्ना देशे तिष्ठति दक्षिणे । नगरी मुनिपर्णेति तस्या रोधसि वर्तते ४१। तत्रास्ते भगवान्साक्षात्पंचलिंगो महेश्वरः । तस्यां पुर्यामहं विप्र पुत्रो भूत्वा स्थितस्ततः ४२। अयाज्यान्याजयन्नश्नन्नेकोद्दिष्टे नदी तटे । वेदपाठफलं शश्वद्विक्रीणन्धनकांक्षया ४३। भिक्षुकानपरान्लोभात्तिरस्कुर्वन्दुरुक्तिभिः । अदेयद्रविणं गृह्णन्नदत्तमनिशं दिनम् ४४। छलयन्सकलांल्लोकान्क्षणग्रहणकौतुकात् । ततः कतिपये काले जरठत्वमुपागतः ४५। वलीपलितवानंधः प्रपतन्प्रस्खलद्गतिः । पतद्दंतोभवं भूयः प्रतिग्रहपरायणः ४६। हस्ते गृहीत दर्भोऽहमगमं तीर्थसन्निधिम् । धनग्रहणलोभेन भ्रमन्पर्वसु पर्वसु ४७। ततोऽहं शिथिलांगः सन्कंचिद्भूनिर्जरालयम् । गतवान्याचितं भोक्तुं दष्टो मध्ये पदे शुना ४८। अपतं मूर्छितो भूत्वा ततः क्षितितले क्षणात् । ततोऽहं गलितप्राणो व्याघ्रयोनिमुपागतः ४९। अत्र तिष्ठामि कांतारे पूर्वपापमनुस्मरन् । न भक्षयामि धर्मिष्ठान्मुनीन्साधुजनान्सतीः 6.187.५०। किंतु पापान्दुराचारनसतीर्भक्षयाम्यहम् । अतोऽसतित्वं तत्वेन ममैव कवलायसे ५१। इत्युक्त्वा स्वैर्नखैः कूरैस्तां विभज्यांगखंडशः । अथतां भक्षितां तेन पापदेहमुपाश्रिताम् ५२। यमस्य किंकरा निन्युः सद्यः संयमनीं पुरीम् । यमादेशेन तत्रापि पातयामासुराशु ताम् ५३। विण्मूत्ररक्तपूर्णेषु घोरकुंडेष्वनेकधा । कल्पकोटिषु पीतासु तस्मादानीय तां मुहुः ५४। रौरवे स्थापयामासुर्मन्वंतरशतावधि । ततोप्याकृष्य तां दीनां रुदतीं सर्वतोमुखीम् ५५। मुक्तकेशां भग्नगात्रां चिक्षिपुर्दहनानने । एवं पापपरां घोरां भुक्त्वा नरकयातनाम् ५६। इह जाता महापापात्पुनः श्वपचयोनिषु । ततः श्वपचगेहेऽपि वर्द्धमाना दिनेदिने ५७। पूर्वजन्मवशेनैव तथैवासीद्यथा पुरा । ततः कतिपये काले पुनः स्वंभवनंययौ ५८। यत्रास्ते जृंभकादेवी शिवस्यांतः पुरेश्वरी । तत्रापश्यद्द्विजन्मानं वासुदेवाभिधं शुचिम् ५९। गीतात्रयोदशाध्यायमुद्गिरंतमनारतम् । ततस्तच्छ्रवणादेव मुक्ता श्वपचविग्रहात् ६०। दिव्यं देहं समासाद्य जगाम त्रिदशालयम् ६१। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये सप्ताशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८७।

devyuvāca| dvādaśādhyāyamāhātmyaṃ bhavatā kathitaṃ mama | [https://www.youtube.com/watch?v=k6lwPk4457Y yūṭyūba upari trayodaśādhyāyasya māhātmyasya hindī rūpāntaraṇam]brūhi trayodaśādhyāyamāhātmyamatisuṃdaram 1| īśvara uvāca- śṛṇu trayodaśādhyāyamahimāṃbhonidhiṃ śive | yadākarṇanamātreṇa parāṃ mudamavāpsyasi 2| asti dakṣiṇadiṅmārge tuṃgabhadrāpurāṇeṣu anyeṣu sthaleṣu yatra tuṅgabhadrā nadyāḥ ullekhaḥ asti, padmapurāṇaḥ [https://sa.wikisource.org/s/ijo 6.196.18] teṣu ekaḥ asti| tatra ātmadevasya bhāryā dhuṃdhalī asti yā putraprāptyarthaṃ siddhapradattasya phalasya sevanaṃ svayaṃ na karoti, apituṃ gāṃ dadāti| tadā gauḥ gokarṇaṃ putraṃ janayati yaḥ bhāgavatakathāvācanena pretabhūtasya dhundhukāreḥ uddhāraṃ karoti| tuṅgabhadrāyāḥ anyaḥ ullekhaḥ lakṣmīnārāyaṇasaṃhitāṃ [https://sa.wikisource.org/s/1zxv 3.9.65] madhye asti yatra rātrikāle asurāṇāṃ upadravataḥ muktyai tuṅgabhadrā grahāṇāṃ gatyāḥ stambhanaṃ karoti| ayamākhyānaṃ dhyānavatsare ghaṭitamasti| ayaṃ saṃketamasti yat gītāyāḥ trayodaśodhyāyaḥ aṣṭāṃgayoge dhyānayogataḥ sambaddhaḥ asti| trayodaśādhyāyaḥ kṣetra - kṣetrajñasya vivecanāṃ karoti| vartamānādhyāye hari evaṃ harasya vivecanamasti| mahānadī | tattaṭe nagaraṃ ramyaṃ nāmnā hariharaṃ puram 3| yatrā'ste bhagavāndevi devo hariharaḥ svayam | yasya darśanamātreṇa paraṃ kalyāṇamāpyate 4| tasminpure dvijanmāsīddharidīkṣitasaṃjñikaḥ | tapaḥ svādhyāyanirato śrotriyo vedapāragaḥ 5| durācāreti tasyāsīdbhāryā nāmnā ca karmaṇā | na suṣvāpa samaṃ patyā durālāpā kadācana 6| kṣaṇamapyātmasadane na cāste svairacāriṇī | kaṃṭhadaghnaṃ dvijadvāre dhayaṃtī vāruṇīrasam 7| patisaṃbadhinaḥ sarvāntarjayaṃtī punaḥ punaḥ | viṭaiḥ saha sadonmattā ramamāṇā niraṃtaram 8| kadacidvyākulaṃ dṛṣṭvā puraṃ paurairitastataḥ | saṃketagehamakarotkāṃtāre nirjane svayam 9| atha tatraiva sā dhūrtā ramamāṇā viṭaiḥ saha | nināya sā bahūnkālānnijayauvanagarvitā 10| atha tasminpure ramye nivasaṃtyā niraṃkuśam | vasaṃtakālaṃ samabhūtparaṃ citte bhuvaḥ sakhā 11| āmūlapallavākīrṇaṃ sahakāravikāriṇā | pikānāṃ paṃcamālāpaiḥ punaḥ sa jīvitaḥ smaraḥ 12| sphuraccaṃpakasaurabhyahārakairmalayānilaiḥ | maṃdaṃ maṃdaṃ prasarpadbhirāṃdolitavanadrumaḥ 13| utphullamallikāmoda madirāpāraṇāvatām | alīnāṃ kalaṭaṃkāraiḥ samaṃtādrāvaśobhitaḥ 14| prasannacārubhiḥ smeraḥ sarovarasugaṃdhibhiḥ | mīlanmarālanivahaiḥ sarobhiḥ prakaṭīkṛtaḥ 15| ghanacchāyāsukhāsīna hariṇārbhakadhāribhiḥ | nīraṃdhrapallavairnānāśākhibhiḥ śobhitāvaniḥ 16| tasminvasaṃtasamaye muditā sābhisārikā | apaśyajjagadānaṃdadāyinīṃ caṃdrikāṃ niśi 17| caṃcaccakoracaṃcvagragalatpīyūṣasīkarām | dravadiṃduśilāniryatsudhānirjharanirbharām 18| vikāśikusumakroḍasāṃdrībhūtakarotkarām | ullāsitapayorāśikallolāliṃgitāṃbarām 19| manobhavamahāsiṃhakulaṭākaṃṭhakartarīm | ghanāṃdhakārasaṃdohavidāraṇapaṭīyasīm 20| śvetīkṛtasatīkāraparārthahimagarbhiṇīm | mlānapaṃkajasaṃkocā dyūnāmānaṃdadāyinīm 21| cakravākavadhūvaktra karuṇākrośasākṣiṇīm | muktāśreṇīviśuddhāṃśu prabhāsitadigaṃtarām 22| atha tasyāṃ prabhūtāyāṃ pūrayaṃtyā diśo daśa | kāmāṃdhā kāminījātā pathisaudhavihāriṇī 23| apaśyaṃtī viṭānrātrau nirbhidya bhavanārgalam | yayau saṃketabhavanaṃ nirgatya nagarādbahiḥ 24| tatra priyatamaṃ kaṃcitkāmamohitamānasā | anveṣayaṃtī nādrākṣītkuṃje kuṃje tarau tarau 25| ākarṇayaṃtī kāṃtasya maṃdālāpānpade pade | abhiyāti tataḥ krīḍanyatra saṃhārinisvanaḥ 26| cakravākaravānśrutvā kāṃtālāpabhramādasau | sarovarāṇi sarvāṇi paryaṭaṃtī muhurmuhuḥ 27| kāṃtabhrāṃtyā tarutale prasuptānhariṇotkarān | prabodhayaṃtī socchvāsamāgatāsmīti bhāṣiṇī 28| āliṃgaṃtī vanasthāṇuṃ jīvaneśvaraśaṃkayā | tadānanabhramādbhūyaṃ cuṃbaṃtī vikacāṃbujam 29| tatratatra kṛtavyarthaśramādṛṣṭapriyāsvayam | vilalāpa vane tasminmūrcchatī vividhoktibhiḥ | hā kāṃta hā guṇākrāṃta maccaitanyasya nāyaka 30| he manoharasaubhāgya bhāgyalāvaṇyaśevadhe | hā pūrṇacaṃdravadana hā sarojāyatekṣaṇa 31| hā kāṃtatatvasauhitya viśramāya suradruma | yadi kopena kutrāpi guhyaveṣo'tra tiṣṭhasi 32| prasādayāmi tvāṃ kāṃta dattvā prāṇānpriyānapi| ityuccaiḥ sarvato dikṣu vilapaṃtyā viyogataḥ 33| tasyāḥ śrutvā vacaḥ ko'pi supto vyāghraḥ prabuddhavān | kurvanghuraghuradhvānaṃ paśyanpratidiśaṃ ruṣā 34| āsphālayannakhairbhūmiṃ garjannākāśagahvaram | pṛṣṭhanirbhagnalāṃgūla drutamutthāya vegavān 35| gato vyāghraḥ samutpatya yatrāste sābhisārikā | atha sāpi tamāyāṃtamālokya patiśaṃkayā 36| nirjagāma puraḥ sthātuṃ premamanirbharamānasā | tatastasyanakhakrīḍākrūratāṃdhīkṛtā satī 37| jahau priyavapuḥ śaṃkāṃ śrutvā garjitamūrjjitam | tathāvidhāpi sā nārī bhrāṃtimutsṛjyasatvaram 38| vyāghratvaṃ tu kuto hetormāṃ nihaṃtumihāgataḥ | idaṃ sarvaṃ samākhyāhi yatastvaṃ haṃtumicchasi 39| iti tasyā vacaḥ śrutvā śārdūlaścaṃḍavikramaḥ | kṣaṇaṃ vihāya tadgrāsamuvāca prahasanniva 40| malāpahā nadī nāmnā deśe tiṣṭhati dakṣiṇe | nagarī muniparṇeti tasyā rodhasi vartate 41| tatrāste bhagavānsākṣātpaṃcaliṃgo maheśvaraḥ | tasyāṃ puryāmahaṃ vipra putro bhūtvā sthitastataḥ 42| ayājyānyājayannaśnannekoddiṣṭe nadī taṭe | vedapāṭhaphalaṃ śaśvadvikrīṇandhanakāṃkṣayā 43| bhikṣukānaparānlobhāttiraskurvanduruktibhiḥ | adeyadraviṇaṃ gṛhṇannadattamaniśaṃ dinam 44| chalayansakalāṃllokānkṣaṇagrahaṇakautukāt | tataḥ katipaye kāle jaraṭhatvamupāgataḥ 45| valīpalitavānaṃdhaḥ prapatanpraskhaladgatiḥ | pataddaṃtobhavaṃ bhūyaḥ pratigrahaparāyaṇaḥ 46| haste gṛhīta darbho'hamagamaṃ tīrthasannidhim | dhanagrahaṇalobhena bhramanparvasu parvasu 47| tato'haṃ śithilāṃgaḥ sankaṃcidbhūnirjarālayam | gatavānyācitaṃ bhoktuṃ daṣṭo madhye pade śunā 48| apataṃ mūrchito bhūtvā tataḥ kṣititale kṣaṇāt | tato'haṃ galitaprāṇo vyāghrayonimupāgataḥ 49| atra tiṣṭhāmi kāṃtāre pūrvapāpamanusmaran | na bhakṣayāmi dharmiṣṭhānmunīnsādhujanānsatīḥ 6.187.50| kiṃtu pāpāndurācāranasatīrbhakṣayāmyaham | ato'satitvaṃ tatvena mamaiva kavalāyase 51| ityuktvā svairnakhaiḥ kūraistāṃ vibhajyāṃgakhaṃḍaśaḥ | athatāṃ bhakṣitāṃ tena pāpadehamupāśritām 52| yamasya kiṃkarā ninyuḥ sadyaḥ saṃyamanīṃ purīm | yamādeśena tatrāpi pātayāmāsurāśu tām 53| viṇmūtraraktapūrṇeṣu ghorakuṃḍeṣvanekadhā | kalpakoṭiṣu pītāsu tasmādānīya tāṃ muhuḥ 54| raurave sthāpayāmāsurmanvaṃtaraśatāvadhi | tatopyākṛṣya tāṃ dīnāṃ rudatīṃ sarvatomukhīm 55| muktakeśāṃ bhagnagātrāṃ cikṣipurdahanānane | evaṃ pāpaparāṃ ghorāṃ bhuktvā narakayātanām 56| iha jātā mahāpāpātpunaḥ śvapacayoniṣu | tataḥ śvapacagehe'pi varddhamānā dinedine 57| pūrvajanmavaśenaiva tathaivāsīdyathā purā | tataḥ katipaye kāle punaḥ svaṃbhavanaṃyayau 58| yatrāste jṛṃbhakādevī śivasyāṃtaḥ pureśvarī | tatrāpaśyaddvijanmānaṃ vāsudevābhidhaṃ śucim 59| gītātrayodaśādhyāyamudgiraṃtamanāratam | tatastacchravaṇādeva muktā śvapacavigrahāt 60| divyaṃ dehaṃ samāsādya jagāma tridaśālayam 61| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe gītāmāhātmye saptāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ 187|