Chapter 64

पिप्पलउवाच- पितुःप्रसादभावाद्वै यदुना सुखमुत्तमम् । कथं प्राप्तं सुभुक्तं च तन्मे विस्तरतो वद १। कस्मात्पापप्रभावं च रुरुर्भुंक्ते द्विजोत्तम । सकलं विस्तरेणापि वद मे कुंडलात्मज २। सुकर्मोवाच- श्रूयतामभिधास्यामि चरित्रं पापनाशनम् । नहुषस्य सुपुण्यस्य ययातेश्च महात्मनः ३। सोमवंशात्प्रभूतो हि नहुषो मेदिनीपतिः । दानधर्माननेकांश्च चका रह्यतुलानपि ४। मखानामश्वमेधानामियाज शतमुत्तमम् । वाजपेयशतं चापि अन्यान्यज्ञाननेकधा ५। आत्मनः पुण्यभावेन इंद्रलोकमवाप सः । पुत्रं धर्मगुणोपेतं प्रजापालं चकार सः ६। ययातिं सत्यसंपन्नं धर्मवीर्यं महामतिम् । एंद्रं पदं गतो राजा तस्य पुत्रः पदे स्वके ७। ययातिः सत्यसंपन्नः प्रजा धर्मेण पालयेत् । स्वयमेव प्रपश्येत्स प्रजाकर्माणि तान्यपि ८। याजयामास धर्मज्ञः श्रुत्वा धर्ममनुत्तमम् । यज्ञतीर्थादिकं सर्वं दानपुण्यं चकार सः ९। राज्यं चकार मेधावी सत्यधर्मेण वै तदा । यावदशीतिसहस्राणि वर्षाणां नृपनंदनः १०। तावत्कालं गतं तस्य ययातेस्तु महात्मनः । तस्य पुत्राश्च चत्वारस्तद्वीर्यबलविक्रमाः ११। तेषां नामानि वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । तस्यासीज्ज्येष्ठपुत्रस्तु रुरुर्नाम महाबलः १२। पुरुर्नाम द्वितीयोऽभूत्कुरुश्चान्यस्तृतीयकः । यदुर्नाम स धर्मात्मा चतुर्थो नृपतेः सुतः १३। एवं चत्वारः पुत्राश्च ययातेस्तु महात्मनः । तेजसा पौरुषेणापि पितृतुल्यपराक्रमाः १४। एवं राज्यं कृतं तेन धर्मेणापि ययातिना । तस्य कीर्तिर्यशो भावस्त्रैलोक्ये प्रचुरोभवत् १५। विष्णुरुवाच- एकदा तु द्विजश्रेष्ठो नारदो ब्रह्मनंदनः । एंद्रं लोकं गतो राजन्द्रष्टुं चैव पुरंदरम् १६। सहस्राक्षस्ततोपश्यद्धुताशनसमप्रभम् । देवो विप्रं समायांतं सर्वज्ञं ज्ञानपंडितम् १७। पूजितं मधुपर्काद्यैर्भक्त्या नमितकंधरः । निवेश्य चासने पुण्ये पप्रच्छ मुनिपुंगवम् १८। इंद्र उवाच- कस्मादागमनं तेद्य किमर्थमिह चागतः । किं ते हि सुप्रियं विप्र करोम्यद्य महामुने १९। नारद उवाच- देवराज कृतं सर्वं भक्त्या यच्च प्रभाषितम् । संतुष्टोस्मि महाप्राज्ञ प्रश्नोत्तरं वदाम्यहम् २०। महीलोकात्सुसंप्राप्तः सांप्रतं तव मंदिरम् । त्वामन्वेष्टुं समायातो दृष्ट्वा नाहुषमेव च २१। इंद्र उवाच- सत्यधर्मेण को राजा प्रजाः पालयते सदा । सर्वधर्मसमायुक्तः श्रुतवाञ्ज्ञानवान्गुणी २२। पृथिव्यामस्ति को राजा वेदज्ञो ब्राह्मणप्रियः । ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो यज्वा दाता सुभक्तिमान् २३। नारद उवाच- एभिर्गुणैस्तु संयुक्तो नहुषस्यात्मजो बली । यस्य सत्येन वीर्येण सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः २४। भवादृशो हि भूर्लोके ययातिर्नहुषात्मजः । भवान्स्वर्गे स चैवास्ति भूतले भूतिवर्धनः २५। पितुः श्रेष्ठो महाराज ह्यश्वमेधशतं तथा । वाजपेयशतं चक्रे ययातिः पृथिवीपतिः २६। दत्तान्यनेकरूपाणि दानानि तेन भक्तितः । गवां लक्षसहस्राणि गवां कोटिशतानि च २७। कोटिहोमांश्चकाराथ लक्षहोमांस्तथैव च । भूमिदानादि दानानि ब्राह्मणेभ्योददाच्च यः २८। सर्वं येन स्वरूपं हि धर्मस्य परिपालितम् । एवं गुणैः समायुक्तो ययातिर्नहुषात्मजः २९। वर्षाणां तु सहस्राणि अशीतिर्नृपसत्तमः । राज्यं चकार सत्येन यथा दिवि भवानिह ३०। सुकर्मोवाच- एवमाकर्ण्य देवेंद्रो नारदात्स मुनीश्वरात् । समालोच्य स मेधावी संभीतो धर्मपालनात् ३१। शतयज्ञप्रभावेण नहुषो हि पुरा मम । एंद्रं पदं गतो वीरो देवराजोभवत्पुरा ३२। शची बुद्धिप्रभावेण पदभ्रष्टो व्यजायत । तादृशोयं महाराजः पितुस्तुल्यपराक्रमः ३३। प्राप्स्यते नात्र संदेहः पदमैंद्रं न संशयः । येन केनाप्युपायेन तं भूपं दिवमानये ३४। इत्येवं चिंतयामास तस्माद्भीतः सुरेश्वरः । भूपालस्य नृपश्रेष्ठ ययातेः सुमहद्भयात् ३५। तमानेतुं ततो दूतं प्रेषयामास देवराट् । नहुषस्य विमानं तु सर्वकामसमन्वितम् ३६। सारथिं मातलिं नाम विमानेन समन्वितम् । गतो हि मातलिस्तत्र यत्रास्ते नहुषात्मजः ३७। प्रहितः सुरराजेन समानेतुं महामतिम् । सभायां वर्त्तमानस्तु यथा इंद्र प्रःशोभते ३८। तथा ययातिर्धर्मात्मा स्वसभायां विराजते । तमुवाच महात्मानं राजानं सत्यभूषणम् ३९। सारथिर्देवराजस्य शृणु राजन्वचो मम । प्रहितो देवराजेन सकाशं तव सांप्रतम् ४०। यद्ब्रूते देवराजस्तु तत्सर्वं सुमनाः कुरु । आगंतव्यं त्वया देव एंद्रं लोकं हि नान्यथा ४१। पुत्रे राज्यं विसृज्यैव कृत्वा चांतेष्टिमुत्तमाम् । इलो राजा महातेजा वसते नहुषात्मज ४२। पुरूरवा महावीर्यो विप्रचित्तिर्महामनाः । शिबिर्वसति तत्रैव मनुरिक्ष्वाकु भूपतिः ४३। सगरो नाम मेधावी नहुषश्च पिता तव । ऋतवीर्यः कृतज्ञश्च शंतनुश्च महामनाः ४४। भरतो युवनाश्वश्च कार्तवीर्यो नरेश्वरः । यज्ञानाहृत्य बहुधा मोदंते दिवि भूभृतः ४५। अन्ये चैव तु राजानो यज्ञकर्मसु तत्पराः । सर्वे ते दिवि चेंद्रेण मोदंते स्वेन कर्मणा ४६। त्वं पुनः सर्वधर्मज्ञः सर्वधर्मेषु संस्थितः । शक्रेण सह मोदस्व स्वर्गलोके महीपते ४७। ययातिरुवाच- किं मया तत्कृतं कर्म येन मय्यर्थिता तव । इंद्रस्य देवराजस्य तत्सर्वं मे वदस्व च ४८। मातलिरुवाच- [http://www.angelfire.com/in4/vedastudy/pur_index23/matali.htm मातलि उपरि टिप्पणी] यदशीतिसहस्राणि वर्षाणां हि त्वया नृप । दानपुण्यादिकं कर्म यज्ञैस्तु परिसाधितम् ४९। दिवं गच्छ महाराज कर्मणा स्वेन भूपते । सखित्वं देवराजेन कुरु गच्छ सुरालयम् ५०। पंचात्मकं शरीरं च भूमौ त्यज महामते । दिव्यरूपं समास्थाय भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान् ५१। यथायथा कृता भूमौ यज्ञा दानं तपश्च ते । तथातथा स्वर्गभोगाः प्रार्थयंते नरेश्वर ५२। ययातिरुवाच- येन कायेन सिध्येत सुकृतं दुष्कृतं भुवि । मातले तत्कथं त्यक्त्वा गच्छेल्लोकमुपार्जितम् ५३। मातलिरुवाच- यत्रैवोपार्जितं कायं पंचात्मकमिदं नृप । तत्तत्रैव परित्यज्य दिव्येनैव व्रजंति तम् ५४। इतरे मानवाः सर्वे पापपुण्यप्रसाधकाः । तेऽपि कायं परित्यज्य अधऊर्ध्वं व्रजंति वै ५५। ययातिरुवाच- पंचात्मकेन कायेन सुकृतं दुष्कृतं नराः । उत्पाद्यैव प्रयांत्येव अधऊर्ध्वं तु मातले ५६। को विशेषो हि धर्मज्ञ भूमौ कायं परित्यजेत् । पापपुण्यप्रभावाद्वै कायस्य पतनं भवेत् ५७। दृष्टांतो दृश्यते सूत प्रत्यक्षं मर्त्यमंडले । विशेषं नैव पश्यामि पापपुण्यस्य चाधिकम् ५८। सत्यधर्मादिकं कर्म येन कायेन मानवः । समर्जयति वै मर्त्यस्तं कस्माद्विप्रसर्जयेत् ५९। आत्मा कायश्च द्वावेतौ मित्ररूपावुभावपि । कायं मित्रं परित्यज्य आत्मा याति सुनिश्चितः ६०। मातलिरुवाच- सत्यमुक्तं त्वया राजन्कायं त्यक्त्वा प्रयाति सः । संबंधो नास्ति तेनापि समं कायेन चात्मनः ६१। यस्मात्पंचत्वरूपोऽयं संधिजर्जरितः सदा । जरया पीड्यमानस्तु व्याधिभिर्दूषितः सदा ६२। जरादोषैः प्रभग्नोऽसौ अत्र स्थातुं स नेच्छति । आकुलव्याकुलो भूत्वा जीवस्त्यक्त्वा प्रयाति सः ६३। सत्येन धर्मपुण्यैश्च दानैर्नियमसंयमैः । अश्वमेधादिभिर्यज्ञैस्तीर्थैः संयमनैस्तथा ६४। सुपुण्यैः सुकृतैश्चान्यैर्जरा नैव प्रधार्यते । पातकैश्च महाराज द्रवते कायमेव सा ६५। ययातिरुवाच- कस्माज्जरा समुत्पन्ना कस्मात्कायं प्रपीडयेत् । मम विस्तरतस्त्वं च वक्तुमर्हसि सत्तम ६६। मातलिरुवाच- हंत ते वर्णयिष्यामि जरायाः परिकारणम् । यस्माच्चेयं समुद्भूता कायमध्ये नृपोत्तम ६७। पंचभूतात्मकः कायो विषयैः पंचभिः श्रितः । यदात्मा त्यजते राजन्स कायः परिधक्ष्यते ६८। वह्निना दीप्यमानस्तु सरसो ज्वलते नृप । तस्माद्विजायते धूमो धूमान्मेघाश्च जज्ञिरे ६९। मेघादापः प्रवर्तंते अद्भ्यः पृथ्वी प्रकल्पते । जलमायाति साध्वी सा यथा नारी रजस्वला ७०। तस्मात्प्रजायते गंधो गंधाद्रसो नृपोत्तम । रसात्प्रभवते चान्नमन्नाच्छुक्रं न संशयः ७१। शुक्राद्धि जायते कायः कुरूपः काय एव च । यथा पृथ्वी सृजेद्गंधान्रसैश्चरति भूतले ७२। तथा कायश्चरेन्नित्यं रसाधारो हि सर्वशः । गंधश्च जायते तस्माद्गंधाद्रसो भवेत्पुनः ७३। तस्माज्जज्ञे महावह्निर्दृष्टांतं पश्य भूपते । यथा काष्ठाद्भवेद्वह्निः पुनः काष्ठं प्रकाशयेत् ७४। कायमध्ये रसादग्निस्तद्वदेव प्रजायते । तत्र संचरते नित्यं कायं पुष्णाति भूपते ७५। यावद्रसस्य चाधिक्यं तावज्जीवः प्रशांतिमान् । चरित्वा तादृशं वह्निः क्षुधारूपेण वर्तते ७६। अन्नमिच्छत्यसौ तीव्रः पयसा च समन्वितम् । प्रदानं लभते चान्नमुदकं चापि भूपते ७७। शोणितं चरते वह्निस्तद्वद्वीर्यं न संशयः । यक्ष्मरोगो भवेत्तस्मात्सर्वकायप्रणाशकः ७८। रसाधिक्यं भवेद्राजन्नथ वह्निः प्रशाम्यति । रसेन पीड्यमानस्तु ज्वररूपोभिजायते ७९। ग्रीवा पृष्ठं कटिं पायुं सर्वास्वेव तु संधिषु । आरुध्य तिष्ठते वह्निः काये वह्निः प्रवर्तते ८०। तस्याऽधिक्यं चरेन्नित्यं कायं पुष्णाति सर्वतः । रसस्तु बंधमायाति बलरूपो भवेत्तदा ८१। अतिरिक्तो बलेनैव वीर्यान्मर्माणि चालयेत् । तेनैव जायते कामः शल्यरूपो भवेन्नृप ८२। सकामाग्निः समाख्यातो बलनाशकरो नृप । मैथुनस्य प्रसंगेन विनाशत्वं कलेवरे ८३। नारीं च संश्रयेत्प्राणी पीडितः कामवह्निना । मैथुनस्य प्रसंगेन मूर्छितः कामकर्शितः ८४। तेजोहीनो भवेत्कायो बलहानिश्च जायते । बलहीनो यदा स्याद्वै दुर्बलो वह्निनेरितः ८५। स वह्निः प्रचरेत्काये शोणितं शुक्रमेव च । शुक्रशोणितयोर्नाशाच्छून्यदेहोभिजायते ८६। अतीव जायते वायुः प्रचंडो दारुणाकृतिः । विवर्णो दुःखसंतप्तः शून्यबुद्धिस्ततो भवेत् ८७। दृष्टा श्रुता तु या नारी तच्चित्तो भ्रमते सदा । तृप्तिर्न जायते काये लोलुपे चित्तवर्त्मनि ८८। विरूपश्च सुरूपश्च ध्यानान्मध्ये प्रजायते । बलहीनो यदा कामी मांसशोणितसंक्षयात् ८९। पलितं जायते काये नाशिते कामवह्निना । तस्मात्संजायते कामी वृद्धो भूत्वा दिनेदिने ९०। सुरते चिंतते नारीं यथा वार्द्धुषिको नरः । तथातथा भवेद्धानिस्तेजसोऽस्य नरेश्वर ९१। तस्मात्प्रजायते कायो नाशरूपं समृच्छति । अग्निः प्रजायते भूयो जरारूपो न संशयः ९२। प्राणिनां क्षयरूपेण ज्वरो भवति दारुणः । स्थावरा जंगमाः सर्वे ज्वरेण परिपीडिताः ९३। नाशमायांति ते सर्वे बहुपीडा प्रपीडिताः । एतत्ते सर्वमाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम् ९४। एवमुक्तो महाराजो मातलिं वाक्यमब्रवीत् ९५।

pippalauvāca- pituḥprasādabhāvādvai yadunā sukhamuttamam | kathaṃ prāptaṃ subhuktaṃ ca tanme vistarato vada 1| kasmātpāpaprabhāvaṃ ca rururbhuṃkte dvijottama | sakalaṃ vistareṇāpi vada me kuṃḍalātmaja 2| sukarmovāca- śrūyatāmabhidhāsyāmi caritraṃ pāpanāśanam | nahuṣasya supuṇyasya yayāteśca mahātmanaḥ 3| somavaṃśātprabhūto hi nahuṣo medinīpatiḥ | dānadharmānanekāṃśca cakā rahyatulānapi 4| makhānāmaśvamedhānāmiyāja śatamuttamam | vājapeyaśataṃ cāpi anyānyajñānanekadhā 5| ātmanaḥ puṇyabhāvena iṃdralokamavāpa saḥ | putraṃ dharmaguṇopetaṃ prajāpālaṃ cakāra saḥ 6| yayātiṃ satyasaṃpannaṃ dharmavīryaṃ mahāmatim | eṃdraṃ padaṃ gato rājā tasya putraḥ pade svake 7| yayātiḥ satyasaṃpannaḥ prajā dharmeṇa pālayet | svayameva prapaśyetsa prajākarmāṇi tānyapi 8| yājayāmāsa dharmajñaḥ śrutvā dharmamanuttamam | yajñatīrthādikaṃ sarvaṃ dānapuṇyaṃ cakāra saḥ 9| rājyaṃ cakāra medhāvī satyadharmeṇa vai tadā | yāvadaśītisahasrāṇi varṣāṇāṃ nṛpanaṃdanaḥ 10| tāvatkālaṃ gataṃ tasya yayātestu mahātmanaḥ | tasya putrāśca catvārastadvīryabalavikramāḥ 11| teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ | tasyāsījjyeṣṭhaputrastu rururnāma mahābalaḥ 12| pururnāma dvitīyo'bhūtkuruścānyastṛtīyakaḥ | yadurnāma sa dharmātmā caturtho nṛpateḥ sutaḥ 13| evaṃ catvāraḥ putrāśca yayātestu mahātmanaḥ | tejasā pauruṣeṇāpi pitṛtulyaparākramāḥ 14| evaṃ rājyaṃ kṛtaṃ tena dharmeṇāpi yayātinā | tasya kīrtiryaśo bhāvastrailokye pracurobhavat 15| viṣṇuruvāca- ekadā tu dvijaśreṣṭho nārado brahmanaṃdanaḥ | eṃdraṃ lokaṃ gato rājandraṣṭuṃ caiva puraṃdaram 16| sahasrākṣastatopaśyaddhutāśanasamaprabham | devo vipraṃ samāyāṃtaṃ sarvajñaṃ jñānapaṃḍitam 17| pūjitaṃ madhuparkādyairbhaktyā namitakaṃdharaḥ | niveśya cāsane puṇye papraccha munipuṃgavam 18| iṃdra uvāca- kasmādāgamanaṃ tedya kimarthamiha cāgataḥ | kiṃ te hi supriyaṃ vipra karomyadya mahāmune 19| nārada uvāca- devarāja kṛtaṃ sarvaṃ bhaktyā yacca prabhāṣitam | saṃtuṣṭosmi mahāprājña praśnottaraṃ vadāmyaham 20| mahīlokātsusaṃprāptaḥ sāṃprataṃ tava maṃdiram | tvāmanveṣṭuṃ samāyāto dṛṣṭvā nāhuṣameva ca 21| iṃdra uvāca- satyadharmeṇa ko rājā prajāḥ pālayate sadā | sarvadharmasamāyuktaḥ śrutavāñjñānavānguṇī 22| pṛthivyāmasti ko rājā vedajño brāhmaṇapriyaḥ | brahmaṇyo vedavicchūro yajvā dātā subhaktimān 23| nārada uvāca- ebhirguṇaistu saṃyukto nahuṣasyātmajo balī | yasya satyena vīryeṇa sarve lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 24| bhavādṛśo hi bhūrloke yayātirnahuṣātmajaḥ | bhavānsvarge sa caivāsti bhūtale bhūtivardhanaḥ 25| pituḥ śreṣṭho mahārāja hyaśvamedhaśataṃ tathā | vājapeyaśataṃ cakre yayātiḥ pṛthivīpatiḥ 26| dattānyanekarūpāṇi dānāni tena bhaktitaḥ | gavāṃ lakṣasahasrāṇi gavāṃ koṭiśatāni ca 27| koṭihomāṃścakārātha lakṣahomāṃstathaiva ca | bhūmidānādi dānāni brāhmaṇebhyodadācca yaḥ 28| sarvaṃ yena svarūpaṃ hi dharmasya paripālitam | evaṃ guṇaiḥ samāyukto yayātirnahuṣātmajaḥ 29| varṣāṇāṃ tu sahasrāṇi aśītirnṛpasattamaḥ | rājyaṃ cakāra satyena yathā divi bhavāniha 30| sukarmovāca- evamākarṇya deveṃdro nāradātsa munīśvarāt | samālocya sa medhāvī saṃbhīto dharmapālanāt 31| śatayajñaprabhāveṇa nahuṣo hi purā mama | eṃdraṃ padaṃ gato vīro devarājobhavatpurā 32| śacī buddhiprabhāveṇa padabhraṣṭo vyajāyata | tādṛśoyaṃ mahārājaḥ pitustulyaparākramaḥ 33| prāpsyate nātra saṃdehaḥ padamaiṃdraṃ na saṃśayaḥ | yena kenāpyupāyena taṃ bhūpaṃ divamānaye 34| ityevaṃ ciṃtayāmāsa tasmādbhītaḥ sureśvaraḥ | bhūpālasya nṛpaśreṣṭha yayāteḥ sumahadbhayāt 35| tamānetuṃ tato dūtaṃ preṣayāmāsa devarāṭ | nahuṣasya vimānaṃ tu sarvakāmasamanvitam 36| sārathiṃ mātaliṃ nāma vimānena samanvitam | gato hi mātalistatra yatrāste nahuṣātmajaḥ 37| prahitaḥ surarājena samānetuṃ mahāmatim | sabhāyāṃ varttamānastu yathā iṃdra praḥśobhate 38| tathā yayātirdharmātmā svasabhāyāṃ virājate | tamuvāca mahātmānaṃ rājānaṃ satyabhūṣaṇam 39| sārathirdevarājasya śṛṇu rājanvaco mama | prahito devarājena sakāśaṃ tava sāṃpratam 40| yadbrūte devarājastu tatsarvaṃ sumanāḥ kuru | āgaṃtavyaṃ tvayā deva eṃdraṃ lokaṃ hi nānyathā 41| putre rājyaṃ visṛjyaiva kṛtvā cāṃteṣṭimuttamām | ilo rājā mahātejā vasate nahuṣātmaja 42| purūravā mahāvīryo vipracittirmahāmanāḥ | śibirvasati tatraiva manurikṣvāku bhūpatiḥ 43| sagaro nāma medhāvī nahuṣaśca pitā tava | ṛtavīryaḥ kṛtajñaśca śaṃtanuśca mahāmanāḥ 44| bharato yuvanāśvaśca kārtavīryo nareśvaraḥ | yajñānāhṛtya bahudhā modaṃte divi bhūbhṛtaḥ 45| anye caiva tu rājāno yajñakarmasu tatparāḥ | sarve te divi ceṃdreṇa modaṃte svena karmaṇā 46| tvaṃ punaḥ sarvadharmajñaḥ sarvadharmeṣu saṃsthitaḥ | śakreṇa saha modasva svargaloke mahīpate 47| yayātiruvāca- kiṃ mayā tatkṛtaṃ karma yena mayyarthitā tava | iṃdrasya devarājasya tatsarvaṃ me vadasva ca 48| mātaliruvāca- [http://www.angelfire.com/in4/vedastudy/pur_index23/matali.htm mātali upari ṭippaṇī] yadaśītisahasrāṇi varṣāṇāṃ hi tvayā nṛpa | dānapuṇyādikaṃ karma yajñaistu parisādhitam 49| divaṃ gaccha mahārāja karmaṇā svena bhūpate | sakhitvaṃ devarājena kuru gaccha surālayam 50| paṃcātmakaṃ śarīraṃ ca bhūmau tyaja mahāmate | divyarūpaṃ samāsthāya bhuṃkṣva bhogānmanonugān 51| yathāyathā kṛtā bhūmau yajñā dānaṃ tapaśca te | tathātathā svargabhogāḥ prārthayaṃte nareśvara 52| yayātiruvāca- yena kāyena sidhyeta sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ bhuvi | mātale tatkathaṃ tyaktvā gacchellokamupārjitam 53| mātaliruvāca- yatraivopārjitaṃ kāyaṃ paṃcātmakamidaṃ nṛpa | tattatraiva parityajya divyenaiva vrajaṃti tam 54| itare mānavāḥ sarve pāpapuṇyaprasādhakāḥ | te'pi kāyaṃ parityajya adhaūrdhvaṃ vrajaṃti vai 55| yayātiruvāca- paṃcātmakena kāyena sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ narāḥ | utpādyaiva prayāṃtyeva adhaūrdhvaṃ tu mātale 56| ko viśeṣo hi dharmajña bhūmau kāyaṃ parityajet | pāpapuṇyaprabhāvādvai kāyasya patanaṃ bhavet 57| dṛṣṭāṃto dṛśyate sūta pratyakṣaṃ martyamaṃḍale | viśeṣaṃ naiva paśyāmi pāpapuṇyasya cādhikam 58| satyadharmādikaṃ karma yena kāyena mānavaḥ | samarjayati vai martyastaṃ kasmādviprasarjayet 59| ātmā kāyaśca dvāvetau mitrarūpāvubhāvapi | kāyaṃ mitraṃ parityajya ātmā yāti suniścitaḥ 60| mātaliruvāca- satyamuktaṃ tvayā rājankāyaṃ tyaktvā prayāti saḥ | saṃbaṃdho nāsti tenāpi samaṃ kāyena cātmanaḥ 61| yasmātpaṃcatvarūpo'yaṃ saṃdhijarjaritaḥ sadā | jarayā pīḍyamānastu vyādhibhirdūṣitaḥ sadā 62| jarādoṣaiḥ prabhagno'sau atra sthātuṃ sa necchati | ākulavyākulo bhūtvā jīvastyaktvā prayāti saḥ 63| satyena dharmapuṇyaiśca dānairniyamasaṃyamaiḥ | aśvamedhādibhiryajñaistīrthaiḥ saṃyamanaistathā 64| supuṇyaiḥ sukṛtaiścānyairjarā naiva pradhāryate | pātakaiśca mahārāja dravate kāyameva sā 65| yayātiruvāca- kasmājjarā samutpannā kasmātkāyaṃ prapīḍayet | mama vistaratastvaṃ ca vaktumarhasi sattama 66| mātaliruvāca- haṃta te varṇayiṣyāmi jarāyāḥ parikāraṇam | yasmācceyaṃ samudbhūtā kāyamadhye nṛpottama 67| paṃcabhūtātmakaḥ kāyo viṣayaiḥ paṃcabhiḥ śritaḥ | yadātmā tyajate rājansa kāyaḥ paridhakṣyate 68| vahninā dīpyamānastu saraso jvalate nṛpa | tasmādvijāyate dhūmo dhūmānmeghāśca jajñire 69| meghādāpaḥ pravartaṃte adbhyaḥ pṛthvī prakalpate | jalamāyāti sādhvī sā yathā nārī rajasvalā 70| tasmātprajāyate gaṃdho gaṃdhādraso nṛpottama | rasātprabhavate cānnamannācchukraṃ na saṃśayaḥ 71| śukrāddhi jāyate kāyaḥ kurūpaḥ kāya eva ca | yathā pṛthvī sṛjedgaṃdhānrasaiścarati bhūtale 72| tathā kāyaścarennityaṃ rasādhāro hi sarvaśaḥ | gaṃdhaśca jāyate tasmādgaṃdhādraso bhavetpunaḥ 73| tasmājjajñe mahāvahnirdṛṣṭāṃtaṃ paśya bhūpate | yathā kāṣṭhādbhavedvahniḥ punaḥ kāṣṭhaṃ prakāśayet 74| kāyamadhye rasādagnistadvadeva prajāyate | tatra saṃcarate nityaṃ kāyaṃ puṣṇāti bhūpate 75| yāvadrasasya cādhikyaṃ tāvajjīvaḥ praśāṃtimān | caritvā tādṛśaṃ vahniḥ kṣudhārūpeṇa vartate 76| annamicchatyasau tīvraḥ payasā ca samanvitam | pradānaṃ labhate cānnamudakaṃ cāpi bhūpate 77| śoṇitaṃ carate vahnistadvadvīryaṃ na saṃśayaḥ | yakṣmarogo bhavettasmātsarvakāyapraṇāśakaḥ 78| rasādhikyaṃ bhavedrājannatha vahniḥ praśāmyati | rasena pīḍyamānastu jvararūpobhijāyate 79| grīvā pṛṣṭhaṃ kaṭiṃ pāyuṃ sarvāsveva tu saṃdhiṣu | ārudhya tiṣṭhate vahniḥ kāye vahniḥ pravartate 80| tasyā'dhikyaṃ carennityaṃ kāyaṃ puṣṇāti sarvataḥ | rasastu baṃdhamāyāti balarūpo bhavettadā 81| atirikto balenaiva vīryānmarmāṇi cālayet | tenaiva jāyate kāmaḥ śalyarūpo bhavennṛpa 82| sakāmāgniḥ samākhyāto balanāśakaro nṛpa | maithunasya prasaṃgena vināśatvaṃ kalevare 83| nārīṃ ca saṃśrayetprāṇī pīḍitaḥ kāmavahninā | maithunasya prasaṃgena mūrchitaḥ kāmakarśitaḥ 84| tejohīno bhavetkāyo balahāniśca jāyate | balahīno yadā syādvai durbalo vahnineritaḥ 85| sa vahniḥ pracaretkāye śoṇitaṃ śukrameva ca | śukraśoṇitayornāśācchūnyadehobhijāyate 86| atīva jāyate vāyuḥ pracaṃḍo dāruṇākṛtiḥ | vivarṇo duḥkhasaṃtaptaḥ śūnyabuddhistato bhavet 87| dṛṣṭā śrutā tu yā nārī taccitto bhramate sadā | tṛptirna jāyate kāye lolupe cittavartmani 88| virūpaśca surūpaśca dhyānānmadhye prajāyate | balahīno yadā kāmī māṃsaśoṇitasaṃkṣayāt 89| palitaṃ jāyate kāye nāśite kāmavahninā | tasmātsaṃjāyate kāmī vṛddho bhūtvā dinedine 90| surate ciṃtate nārīṃ yathā vārddhuṣiko naraḥ | tathātathā bhaveddhānistejaso'sya nareśvara 91| tasmātprajāyate kāyo nāśarūpaṃ samṛcchati | agniḥ prajāyate bhūyo jarārūpo na saṃśayaḥ 92| prāṇināṃ kṣayarūpeṇa jvaro bhavati dāruṇaḥ | sthāvarā jaṃgamāḥ sarve jvareṇa paripīḍitāḥ 93| nāśamāyāṃti te sarve bahupīḍā prapīḍitāḥ | etatte sarvamākhyātamanyatkiṃ te vadāmyaham 94| evamukto mahārājo mātaliṃ vākyamabravīt 95|