Chapter 80

श्रीपार्वत्युवाच- अहो विष्णोश्च माहात्म्यं वद विश्वेश्वर प्रभोः । यन्माहात्म्यं पुनः श्रुत्वा न भवे जायते क्वचित् १। महादेव उवाच- शृणु सुन्दरि वक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् । श्रुत्वा तु लभते पुण्यं ह्यंते मोक्षमवाप्नुयात् २। देवव्रतं महाप्राज्ञं ध्यानयोगपरायणम् । आश्रयं सर्वशास्त्राणां यतेंद्रियमकल्मषम् ३। अप्रधृष्यं महाभागं देवैरपि सवासवैः । सत्यसंधं जितक्रोधं समत्वे परिनिष्ठितम् ४। नारायणे जगन्नाथे शरण्ये भक्तवत्सले । परां निष्ठामनुप्राप्तं वाङ्मनः काय कर्मभिः ५। गुणनामाश्रयं शांतं भीष्मं कुरु पितामहम् । प्रणम्य शिरसा भूमौ पप्रच्छेदं युधिष्ठिरः ६। युधिष्ठिर उवाच- केचिदाहुः परं धर्मं केचिदाहुः परं धनम् । केचिद्दानं प्रशंसंति समुदायं तथापरे ७। सांख्यं केचित्प्रशंसंति योगमन्ये तथा परम् । केचिज्ज्ञानं प्रशंसंति केचिदाहुः परं श्रुतम् । सम्यक्ध्यानं परं केचित्केचिद्वैराग्यमुत्तमम् ८। अग्निष्टोमादिकं कर्म तथा केचित्परं विदुः । आत्मज्ञानं परं केचित्समलोष्टाश्मकांचनाः ९। यमांश्च नियमांश्चैव केचिद्वैराग्यमुत्तमम् । कारुण्यं च परे केचिदहिंसां च तपस्विनः १०। शौचं केचित्परं प्राहुः केचिद्देवार्चनं नराः । व्यामोहं चात्र गच्छंति व्यामुग्धाः पापकर्मभिः ११। यदेतेषु परं कृत्यमनुष्ठेयं महात्मभिः । वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ सर्वशास्त्रभृतां वर १२। महादेव उवाच- भूर्लोके या कथा जाता भैष्मी यौधिष्ठिरी सति । तामहं संप्रवक्ष्यामि लोकानां च हिताय वै । एतान्प्रश्नांस्तदा श्रुत्वा प्राह भीष्मो युधिष्ठिरम् १३। भीष्म उवाच- श्रूयतामिदमत्यंतं गूढं संसारमोचनम् । श्रोतव्यं यत्त्वया सम्यग्ज्ञातव्यं धर्मनंदन १४। अत्रैवोदाहरंतीमं पुण्यं चैव पुरातनम् । पुंडरीकस्य संवादं महर्षेर्नारदस्य च १५। ब्राह्मणः श्रुतिसंपन्नः पुंडरीको महामतिः । आश्रमे प्रथमे तिष्ठन्गुरूणां वशगः सदा १६। जितेंद्रियो जितक्रोधः संध्योपासनतत्परः । वेदवेदांगनिपुणः शास्त्रेषु च विचक्षणः १७। समिद्भिः साधुहव्येन सायंप्रातर्हुतानलः । ध्यात्वा जगत्पतिं विष्णुं सम्यगाराधयद्विभुम् १८। तपः स्वाध्यायनिरतः साक्षाद्ब्रह्मसुतो यथा । उदकेंधनपुष्पाद्यैरसकृत्पूजयन्गुरुम् १९। मातापित्रोश्च शुश्रूषुर्भिक्षाहारी विमत्सरः । ब्रह्मविद्यामधीयानः प्राणायामपरायणः २०। तस्य सर्वात्मभूतस्य संसारे निस्पृहस्य च । महात्मनो बुद्धिरासीत्संसारार्णवतारिणी २१। मातरं पितरं चैव भातॄनथ सुहृज्जनान् । मित्राणि मातुलांश्चैव सखीन्संबंधिबांधवान् २२। धनधान्यसमृद्धं च ग्रहं वा शक्रसंनिभम् । क्षेत्राणि सुमहार्हाणि सर्वसस्योद्भवानि च २३। परित्यज्य महासत्वस्तृणानीव महासुखी । विचचार महीं रम्यां शाकमूलफलाशनः २४। गंगां च यमुनां चैव गोमतीमथ गंडिकाम् । शतद्रुं च पयोष्णीं च सरयूं च सरस्वतीम् २५। प्रयागं नर्मदां चैव शोणं चैव महानदम् । प्रभासं विंध्यतीर्थानि हिमवत्प्रभवानि च २६। आश्रमेषु च यानि स्युर्नैमिषे पुष्करादिषु । कुरुक्षेत्रे च यानि स्युस्तथा गोवर्द्धनादिषु २७। अन्यानि सुमहातेजास्तीर्थानि सुसमाहितः । विचचार महायोगी यथाकाले यथाविधि २८। कदाचिदात्मवान्धीरः शालग्रामं तपोधनः । पुंडरीको महाभागः पूर्वकर्मवशानुगः २९। संसेव्यमानं मुनिभिस्तत्वविद्भिस्तपोधनैः । मुनीनामास्पदं रम्यं पुराणेष्वपि विश्रुतम् ३०। भूषितं चैव चक्राद्यैश्चक्रांकितशिलातलम् । रम्यं विविक्तविस्तीर्णं सदा विष्णुप्रसादकम् ३१। किंच चक्रांकितास्तत्र प्राणिनः पुण्यदर्शनाः । विचिरंति यथाकामं पूण्यतीर्थप्रदर्शिनः ३२। तस्मिन्क्षेत्रे महापुण्ये शालिग्रामे महामतिः । स्नात्वा देवह्दे तीर्थे सरस्वत्यां च सुव्रतः ३३। जातिस्मर्यां चक्रकुंडे चक्रनद्याश्रितेषु च । तथान्यान्यपि तीर्थानि तस्मिन्नेव चचार सः ३४। ततः क्षेत्रप्रभावेन तीर्थानां चैव तेजसा । मनःप्रसादमभजत्तस्मिन्नेव महामनाः ३५। सोऽपि तीर्थविशुद्धात्मा पुंडरीकस्तपोधनः । तत्रैव वसतिं चक्रे ध्यानयोगपरायणः ३६। तत्रैव सिद्धिमाकांक्षन्नाराध्य गरुडध्वजम् । शास्त्रोक्तेन विधानेन भक्त्या परमया पुनः ३७। उवास चिरमेकाकी निर्द्वंद्वः सजितेंद्रियः । शाकमूलफलाहारः संतुष्टः समदर्शनः ३८। यमैश्चनियमैश्चैव तथैवासनबंधनैः । प्राणायामैश्च तीर्थैश्च प्रत्याहारैश्च संततैः ३९। धारणाभिस्तथा ध्यानैः समाधिभिरतंद्रितः । योगाभ्यासं सदा सम्यक्चक्रे विगतकिल्बिषः ४०। वैदिकैश्चांगिकैश्चैव तथा पौराणिकैरपि । आराधयति सर्वेशं ततः शुद्धिमवाप सः ४१। रागद्वेषविनिर्मुक्तः स्वधर्मइव रूपवान् । आराधयामास देवं तद्गतेनांतरात्मना ४२। तुतोष भगवान्विष्णुः पुंडरीकायतेक्षणः । भगवान्नारदमिति प्रसन्नोऽस्म्यस्य धीमतः ४३। ततः कदाचित्तं देशं नारदः परमार्थवित् । जगाम सुमहातेजाः साक्षादादित्यसन्निभः ४४। तं द्रष्टुकामो भगवान्पुंडरीकं तपोनिधिम् । विष्णुभक्तिपरीतात्मा वैष्णवानां हिते रतः ४५। स दृष्ट्वा नारदं प्राप्तं तेजोमंडलमंडितम् । महामतिर्महोदारः सर्ववेदैकभाजनम् ४६। प्रांजलिः प्रणतो भूत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना । अर्घं दत्त्वा विधानेन प्रणाममकरोत्पुनः ४७। कोऽयमत्यद्भुताकारस्तेजस्वी हृद्यवेषधृक् । आतोद्यहस्तः सुमुखो जयमंडलमंडितः ४८। विवस्वानथवा वह्निरिंद्रो वरुण एव वा । इति संचिंतयन्स्थित्वा जगाद परमद्युतिम् ४९। पुंडरीक उवाच- को भवानिह संप्राप्तः कुतो वा परमद्युतिः । त्वद्दर्शनं हि भगवन्प्रायेण भुवि दुर्लभम् 6.80.५०। नैव दृष्टः पुमान्वापि मया तव समः प्रभो । वक्तुमर्हस्यशेषेण यत्प्रदिष्टं मयानघ ५१। नारद उवाच- नारदोऽहंमनुप्राप्तस्त्वद्दर्शनकुतूहलात् । प्रभावं भगवद्भक्तं त्वादृशं सततं द्विज ५२। स्मृतः संतोषितो वापि पूजितो वा द्विजोत्तमः । पुनाति भगवद्भक्तश्चांडालोऽपि यदृच्छया ५३। दासोऽहं वासुदेवस्य देवदेवस्य शार्ङ्गिणः । शंखचक्रगदापाणेस्त्रैलोक्यस्यैकचक्षुषः ५४। इत्युक्तो नारदेनासौ भक्तिपर्याकुलात्मना । प्रोवाच मधुरं विप्रं तद्दर्शनसुविस्मितः ५५। पुंडरीक उवाच- धन्योऽहं देहिनां मध्ये सुपूज्योऽहं सुरैरपि । कृतार्थाः पितरो मेऽद्य संप्राप्तं जन्मनः फलम् ५६। अनुगृह्णीष्व देवर्षे त्वद्भक्तस्य विशेषतः । तं करिष्याम्यहं विद्वन्भ्राम्यमाणः स्वकर्मभिः ५७। कर्तव्यं परमं गुह्यं उपदेष्टुं त्वमर्हसि । त्वं गतिः सर्वभूतानां वैष्णवानां विशेषतः ५८। नारद उवाच- अनेकानीह शास्त्राणि कर्माणि च तथा द्विज । धर्मवर्गं बहुविधं तथैव भुवि मानसम् ५९। वैलक्षण्यं च जगतस्तस्मादेव द्विजोत्तम । अन्यथा सर्वसत्वानां सुखं वा दुःखमेव च ६०। विज्ञानमात्रं क्षणिकं निरात्मकमिदं जगत् । इति कैश्चित्परिज्ञातं बाह्यार्थनिरपेक्षकम् ६१। अव्यक्ताज्जायते नित्यं नित्यान्नित्यमिदं जगत् । इत्येवं प्राहुरपरे तत्रैव लयमेति च ६२। आत्मनो बहवः प्रोक्ता नित्याः सर्वगतास्तथा । अन्ये मतिमतां श्रेष्ठास्तत्वालोकनतत्पराः ६३। यावच्छरीरमात्मानं प्रतिपन्नास्तथापरे । हस्तिकीटादिदेहेऽपि महांतमंडमेव च ६४। यथाऽद्यजगतोवृत्तिस्तथा कालांतरेष्वपि । प्रवाहो नित्यमेवैष कः कर्त्तेति च केचन ६५। यद्यत्प्रत्यक्षविषयं तत्तदत्र न विद्यते । कुतः स्वर्गादयः संतीत्यन्ये विजितमानसाः ६६। निरीश्वरमिदं प्राहुः सेश्वरं च तथापरे । अत्यंतभिन्नमतयः परमार्थपराङ्मुखाः ६७। एवं मन्येऽपि कुहका यथामति यथाश्रुतम् । वदंति विविधैर्भेदैः स्वयुक्ति स्थितिकारकाः ६८। तर्केष्ववहितो भूत्वा कथयामि तपोधन । परमार्थमिमं पुण्यं घोरं संसारनाशनम् ६९। तन्मूलमनुजानंति ततो देवादयो नराः । प्रमाणेनोपलभ्यंते न प्रमाणं विमोहितैः ७०। अनागतमतीतं च विप्रकृष्टमतीव यत् । न गृहीतं यथाशक्त्या वर्त्तमानार्थनिष्ठितम् ७१। आगमो मुनिभिः प्रोक्तो पूर्वरूपक्रमागतः । प्रमाणं स तु विज्ञेयः परमार्थप्रसाधकः ७२। यदभ्यासबलाज्ज्ञानं रागद्वेषमलापहम् । उत्पद्यते द्विजश्रेष्ठ सोऽयमागमसंज्ञकः ७३। फलं कर्म च यत्तत्वं विज्ञानं दर्शनं विभुम् । जात्यादिकल्पनाहीनं द्वितीयागमलक्षणम् ७४। आत्मसंवेदनं नित्यं सनातनमतींद्रियम् । चिन्मात्रममृतं ज्ञेयमनंतमजमव्ययम् ७५। व्यक्ताव्यक्तस्वरूपेण व्यक्तस्थितमनंजनम् । व्याप्ता विष्णुरिति ख्यातं ख्यातभिन्नमवस्थितम् ७६। योगिध्येयमविज्ञेयं परमार्थपराङ्मुखैः । लक्ष्यते बुद्धिभिर्भिन्नमभिभिन्नं न चात्मनि ७७। शृणुष्वावहितस्तात कथयामि तवानघ । यत्प्रोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं पृच्छतो मम सुव्रत ७८। कदाचिद्ब्रह्मलोकस्थं ब्रह्माणं च पितामहम् । प्रणिपत्य यथान्यायमपृच्छमजमव्ययम् ७९। किमु ज्ञानं परं प्रोक्तं कश्च योगः परो मतः । एतन्मे तत्त्वतो ब्रह्मन्समाचक्ष्व पितामह ८०। ब्रह्मोवाच- शृणुष्वावहितस्तात ज्ञानयोगमनुत्तमम् । अल्पग्रंथं प्रभूतार्थमदुःखोपासनक्रियम् ८१। यः परं परया प्रोक्तः पुरुषः पंचविंशकः । स एव सर्वभूतात्मा तेन इत्यभिधीयते ८२। नारायणो जगद्धाम परमात्मा सनातनः । जगतः सृष्टिसंहार परिपालनतत्परः ८३। त्रयाणामात्मनां चैको देवदेवः सनातनः । आराध्यः सर्वदा ब्रह्मन्ते पश्यंति जगत्पतिम् ८४। यथा जगदवस्थानं यथा कालांतरे पुनः । भूतं भव्यं भविष्यं च विप्रकृष्टं तथैव च ८५। स्थूलं सूक्ष्मं तथा चान्यत्पश्यंति ज्ञानचक्षुषा । तच्चित्तास्तद्गतप्राणा नारायणपरायणाः ८६। अन्यथा मंदबुद्धीनां प्रतिभाति दुरात्मनाम् । कुतर्कज्ञानदुष्टानां विभक्तेंद्रियवादिनाम् ८७। नारद उवाच- श्रूयतामन्यदपि वै कथ्यमानं मयानघ । ब्रह्मणैव पुरा प्रोक्तं जगतः कारणात्मना ८८। देवानामिंद्रमुख्यानामृषीणां चैव सुव्रत । हितानि कथयामास पृच्छतां कमलासनः ८९। ब्रह्मोवाच- नारायणपरो धर्मस्तथालोकाश्च शाश्वताः । नारायणपरा यज्ञाः शास्त्राणि विविधानि च ९०। वेदाः सांगास्तथा चान्ये विष्णुर्विश्वेश्वरो हरिः । पृथिव्यादीनि विबुधाः पंचभूतानि सोऽव्ययः ९१। सर्वं विष्णुमयं ज्ञेयं विबुधैः सकलं जगत् । तथापि मानुषाः पाप न जानंति विमोहिताः ९२। तस्यैव मायया व्याप्तं चराचरमिदं जगत् । तन्मनास्तद्गतप्राणो जानाति परमार्थवित् ९३। ईश्वरः सर्वभूतानां विष्णुस्त्रैलोक्यपालकः । तस्मिन्नेतज्जगत्सर्वं तिष्ठति प्रभवत्यपि ९४। जगत्संहरते रुद्रः पालने विष्णुरुच्यते । उत्पत्तौ चाहमेवात्र तथान्ये लोकपालकाः ९५। सर्वाधारो निराधारः सकलो निष्कलस्तथा । अणुर्महांस्तथाप्यन्यत्तस्माच्च परतः परः ९६। तमेव शरणं यात सर्वसंहारकर्मगम् । स पिता जनितास्माकं कीर्तितो मधुसूदनः ९७। एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा पद्मयोनिना । प्रणेमुः सर्वलोकेशं देवं विष्णुं जनार्दनम् ९८। तस्मात्त्वमपि विप्रर्षे नारायणपरो भव । तदन्यः को महोदारः प्रार्थितं दातुर्महति ९९। पितरं मातरं चैव तमेव पुरुषोत्तमम् । परिगृह्णीष्व लोकेशं देवदेवं जगत्पतिम् 6.80.१००। अग्निकार्येण वै तेन तपसाध्ययनेन वै । तोषयेद्देवदेवेशं गुरुं नित्यमतंद्रितः १०१। स्वर्गे क्षयं तथा भोगमनुष्ठेयं तथैव च । परिगृह्णीष्व विप्रर्षे तमेव पुरुषोत्तमम् १०२। किं तेन मंत्रैर्बहुभिः किं तेन बहुभिर्व्रतैः । ॐ नमोनारायणायेति मंत्रः सर्वार्थसाधकः १०३। चीरवासा जटी विप्र दंडीमुंडित एव वा । विभूषितो वा विप्रेंद्र न लिंगं धर्मकारणम् १०४। ये नृशंसा दुरात्मानः पापाचारपराः सदा । तेपि यांति परं स्थानं नारायणपरायणाः १०५। लिप्यंते न च पापौघैर्वैष्णवं वीतकिल्बिषाः १०६। पुनंति सकलं लोकं अहिंसाजितमानसाः १०७। क्षत्रबंधुरिति ख्यातो राजा प्राणिविहिंसकः । प्राप्तवान्परमं धाम वैष्णवं केशवालयात् १०८। अंबरीषो महासत्वो राजा परमतत्ववित् । हृषीकेशं समाराध्य वैष्णवं पदमाप्तवान् १०९। अन्ये ब्रह्मर्षयः शांता बहवः संशितव्रताः । ध्यात्वा च परमात्मानं संसिद्धिं परमां गताः ११०। प्रह्लादः परमाह्लादः पुरा नारायणं हरिम् । सेवितोऽभ्यर्चितो ध्यातस्तेनैव परिरक्षितः १११। भरतो नाम तेजस्वी राजा परमधार्मिकः । उपास्यैनं चिरं कालं परां मुक्तिमवाप्तवान् ११२। ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । केशवाराधनं हित्वा नैव यांति परां गतिम् ११३। जन्मांतरसहस्रेषु यस्य स्यान्मतिरीदृशी । दासोऽहं विष्णुभक्तानामिति सर्वार्थसाधकः ११४। स याति विष्णुसालोक्यं पुरुषो नात्र संशयः । किं पुनस्तद्गतप्राणाः पुरुषाः संशितव्रताः ११५। अनन्यमानसैर्नित्यं ध्यातव्यस्तत्वचिंतकैः । नारायणो जगद्व्यापी परमात्मा सनातनः ११६। भीष्म उवाच- इत्येवमुक्त्वा देवर्षिस्तत्रैवांतरधीयत । परोपकारनिरतो नारदः परमार्थवित् ११७। पुंडरीकोऽपि धर्मात्मा नारायणपरायणः । ॐ नमो नारायणायेति मंत्रमष्टाक्षरं जपन् ११८। प्रसीद मम विश्वात्मन्निति वाचं वदन्सदा । हृत्पुंडरीके गोविंदं प्रतिष्ठाप्यामृतात्मकम् ११९। तपस्वी विमले सौम्ये शालग्रामे तपोधनः । उवास चिरमेकाकी निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः १२०। स्वप्नेऽपि केशवान्नान्यत्पश्यतीति महामतिः । निद्रापि नैव तस्यासीत्पुरुषार्थविरोधिनी १२१। तपसा ब्रह्मचर्येण शौचेन च विशेषतः । जन्मजन्मांतरारूढे संस्कारे च यथा तथा १२२। प्रसादाद्देवदेवस्य सर्वलोकस्य साक्षिणः । अवाप परमां सिद्धिं वैष्णवीं वीतकिल्बिषः १२३। शंखचक्रगदापाणिं पीतवाससमच्युतम् । श्यामलं पुंडरीकाक्षं स ददर्श सदाकृतिम् १२४। सिंहा व्याघ्रास्तथा चान्ये मृगाः प्राणिविहिंसकाः । विरोधं सहजं हित्वा समेतास्तस्य संनिधौ १२५। विचरंति यथाकामं प्रसन्नेंद्रियवृत्तयः । परस्परहितं रम्यं संप्राप्तं पांडुनंदन १२६। तथा प्रसन्नं सलिलं सरसां सरितामपि । ऋतवः सुप्रन्नाश्च विमलेंद्रियसंयुताः १२७। मारुताश्च सुखस्पर्शा वृक्षाः पुष्पफलान्विताः । आनुकूल्यं ययुः सर्वे पदार्थास्तस्य धीमतः १२८। प्रसन्नमभवत्तस्मै प्रसन्नं सचराचरम् । प्रसन्ने देवदेवेशे गोविंदे भक्तवत्सले १२९। ततः कदाचिद्भगवान्पुंडरीकस्य धीमतः । आविरासीज्जगन्नाथः पुंडरीकायतेक्षणः १३०। शंखचक्रगदापाणिः पीतवासाः समुज्ज्वलः । पुंडरीकविशालाक्षश्चंद्रबिंबनिभाननः १३१। किंकिणीकुंडली हारी केयूरी कटिसूत्रवान् । श्रीवत्सांकः पीतवासाः कौस्तुभेन विभूषितः १३२। वनमालापरीतांगः स्फुरन्मुकुटकुंडलः । स्फुरता ब्रह्मसूत्रेण मुक्तादामविलंबिना १३३। विराजमानो देवेशश्चामरव्यजनादिभिः । देवैः सिद्धैः सदेवेंद्रैर्गंधर्वैर्मुनिभिर्वरैः १३४। यक्षैर्नागवरैश्चैवसेव्यमानोऽप्सरोगणैः । तं दृष्ट्वा देवदेवेशं पुंडरीकोऽनघः स्वयम् १३५। ततो बुद्ध्या महात्मानं तुष्टाव च जनार्दनम् । प्रांजलिः प्रणतो भूत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना १३६। पुंडरीक उवाच- नमोऽस्तु विष्णवे तुभ्यं सर्वलोकैकचक्षुषे । निरंजनाय नित्याय निर्गुणाय महात्मने १३७। त्वमीशः सर्वभूतानां तथैव च निरीश्वरः । तथाभयार्तिनाशायगोविंदोगरुडध्वजः १३८। अनुग्रहेणभूतानांअनेकाकारधारिणे । त्वयि सर्वमिदं प्राहुस्त्वन्मयं चैव केवलम् १३९। त्वमस्माज्जगतो भिन्नो निर्मितं च जगत्त्वया । नमोस्तु नाभिप्रसवनलिनाय नमो नमः १४०। नमः समस्तवेदांतविश्रुतात्मविभूतये । त्वमेव सर्वदेवेश कारणं कैटभार्दन १४१। प्रसीद हृदयावास शंखचक्रगदाधर । नमः समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते १४२। अनेकरूपरूपाय विष्णवे प्रभविष्णवे । यस्य ब्रह्मादयो देवा न विदंति सुरेश्वराः १४३। महिमानं तपोमेयं तस्मै तुभ्यं नमाम्यहम् । वाचामगोचरो यस्य महिमा तव नाप्यते १४४। जात्यादिभिरसंस्पृष्टः सदा ध्येयोऽसि तत्त्वतः । तथा विभेदरूपेण भक्तानामनुकंपया १४५। मत्स्यकूर्मादिरूपेण दृश्यसे पुरुषोत्तम । भीष्म उवाच- पुंडरीको जगन्नाथं संस्तुवन्पुरुषोत्तमम् १४६। तमेवालोकयद्वीर चिरप्रार्थितदर्शनम् । तमाह भगवान्विष्णुः पद्मनाभस्त्रिविक्रमः १४७। पुंडरीकं महाभागं तथा गंभीरया गिरा १४८। श्रीभगवानुवाच- प्रीतोऽस्मि वत्स भद्रं ते पुंडरीक महामते । वरं वृष्णीष्व दास्यामि यत्ते मनसि वर्त्तते १४९। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं देवदेवस्य भाषितम् । एवं विज्ञापयामास पुंडरीको महामतिः 6.80.१५०। पुंडरीक उवाच- क्वाहमत्यंत दुर्बुद्धिः क्व भवंतो हितैषिणः । यद्धितं मम देवेश तदाज्ञापय माधव १५१। एवमुक्तः स भगवान्सुप्रीतश्च ततोऽब्रवीत् । पुंडरीकं महाभागं कृतांजलिमुपस्थितम् १५२। आगच्छ कुशलं तेऽस्तु मयैव सह सुव्रत । उपकारी च नित्यात्मा मया त्वं सर्वदा सह १५३। भीष्म उवाच- एवमुक्तवति प्रीत्या श्रीधरे भक्तवत्सले । दिवि दुंदुभयो नेदुः पुष्पवर्षं पपात ह १५४। ब्रह्मादयस्तथा देवाः साधुसाध्विति चाब्रुवन् । जगुः सिद्धाश्च गंधर्वाः किन्नराश्च विशेषतः १५५। तत्रैव तमुपादाय देवदेवो जगत्पतिः । जगाम गरुडारूढः सर्वलोकनमस्कृतः १५६। तस्मात्त्वमपि राजेंद्र विष्णुभक्तिसमन्वितः । तच्चित्तस्तद्गतप्राणस्तद्भक्तानां हिते रतः १५७। अर्चयित्वा यथायोग्यं भजस्व पुरुषोत्तमम् । शृणुष्व तत्कथां पुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् १५८। येनोपायेन राजेंद्र विष्णुभक्तिसमन्वितः । प्रीतो भवति विश्वात्मा तत्कुरुष्व सुविस्तरम् १५९। अश्वमेधशतैरिष्ट्वा वाजपेयशतैरपि । प्राप्नुवंति नरा नैव नारायणपराङ्मुखाः १६०। सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् । बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति १६१। लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः । येषामिंदीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः १६२। य इदं शृणुयान्नित्यं पठेद्वापि समाहितः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति १६३। ईश्वर उवाच- एतद्वै नाममाहात्म्यं श्रुत्वा वै नगनंदिनि । धर्मार्थकाममोक्षास्तु भवंति च न संशयः १६४। शुक्ले कुलेऽवतीर्णो यो ब्राह्मणो वेदतत्परः । वैष्णवो विष्णुरूपोऽसौ नान्यो विप्रस्तु कर्हिचित् १६५। मुखे नामोच्चरन्विष्णोर्हृदये ध्यानतत्परः । शंखचक्रधरो विद्वन्मालां तुलसिजां दधत् १६६। जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो भुक्त्वा भोगांस्त्वनेकशः । एकविंशतिकुलैः सार्द्धं विष्णुलोके स मोदते १६७। पुंडरीको यथा शक्त्या मुक्तो ह्यत्र न संशयः । भक्तिभावेन गोविंदस्तुष्टिं प्राप्नोति शाश्वतीम् १६८। कलौ वै हरिगीतं तु स्वगृहे वा विशेषतः । सामगानसमं प्रोक्तं देवार्चनसमाधिषु १६९। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे विष्णुमहिमानामाशीतितमोऽध्यायः ८०।

śrīpārvatyuvāca- aho viṣṇośca māhātmyaṃ vada viśveśvara prabhoḥ | yanmāhātmyaṃ punaḥ śrutvā na bhave jāyate kvacit 1| mahādeva uvāca- śṛṇu sundari vakṣyāmi viṣṇormāhātmyamuttamam | śrutvā tu labhate puṇyaṃ hyaṃte mokṣamavāpnuyāt 2| devavrataṃ mahāprājñaṃ dhyānayogaparāyaṇam | āśrayaṃ sarvaśāstrāṇāṃ yateṃdriyamakalmaṣam 3| apradhṛṣyaṃ mahābhāgaṃ devairapi savāsavaiḥ | satyasaṃdhaṃ jitakrodhaṃ samatve pariniṣṭhitam 4| nārāyaṇe jagannāthe śaraṇye bhaktavatsale | parāṃ niṣṭhāmanuprāptaṃ vāṅmanaḥ kāya karmabhiḥ 5| guṇanāmāśrayaṃ śāṃtaṃ bhīṣmaṃ kuru pitāmaham | praṇamya śirasā bhūmau papracchedaṃ yudhiṣṭhiraḥ 6| yudhiṣṭhira uvāca- kecidāhuḥ paraṃ dharmaṃ kecidāhuḥ paraṃ dhanam | keciddānaṃ praśaṃsaṃti samudāyaṃ tathāpare 7| sāṃkhyaṃ kecitpraśaṃsaṃti yogamanye tathā param | kecijjñānaṃ praśaṃsaṃti kecidāhuḥ paraṃ śrutam | samyakdhyānaṃ paraṃ kecitkecidvairāgyamuttamam 8| agniṣṭomādikaṃ karma tathā kecitparaṃ viduḥ | ātmajñānaṃ paraṃ kecitsamaloṣṭāśmakāṃcanāḥ 9| yamāṃśca niyamāṃścaiva kecidvairāgyamuttamam | kāruṇyaṃ ca pare kecidahiṃsāṃ ca tapasvinaḥ 10| śaucaṃ kecitparaṃ prāhuḥ keciddevārcanaṃ narāḥ | vyāmohaṃ cātra gacchaṃti vyāmugdhāḥ pāpakarmabhiḥ 11| yadeteṣu paraṃ kṛtyamanuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ | vaktumarhasi dharmajña sarvaśāstrabhṛtāṃ vara 12| mahādeva uvāca- bhūrloke yā kathā jātā bhaiṣmī yaudhiṣṭhirī sati | tāmahaṃ saṃpravakṣyāmi lokānāṃ ca hitāya vai | etānpraśnāṃstadā śrutvā prāha bhīṣmo yudhiṣṭhiram 13| bhīṣma uvāca- śrūyatāmidamatyaṃtaṃ gūḍhaṃ saṃsāramocanam | śrotavyaṃ yattvayā samyagjñātavyaṃ dharmanaṃdana 14| atraivodāharaṃtīmaṃ puṇyaṃ caiva purātanam | puṃḍarīkasya saṃvādaṃ maharṣernāradasya ca 15| brāhmaṇaḥ śrutisaṃpannaḥ puṃḍarīko mahāmatiḥ | āśrame prathame tiṣṭhangurūṇāṃ vaśagaḥ sadā 16| jiteṃdriyo jitakrodhaḥ saṃdhyopāsanatatparaḥ | vedavedāṃganipuṇaḥ śāstreṣu ca vicakṣaṇaḥ 17| samidbhiḥ sādhuhavyena sāyaṃprātarhutānalaḥ | dhyātvā jagatpatiṃ viṣṇuṃ samyagārādhayadvibhum 18| tapaḥ svādhyāyanirataḥ sākṣādbrahmasuto yathā | udakeṃdhanapuṣpādyairasakṛtpūjayangurum 19| mātāpitrośca śuśrūṣurbhikṣāhārī vimatsaraḥ | brahmavidyāmadhīyānaḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ 20| tasya sarvātmabhūtasya saṃsāre nispṛhasya ca | mahātmano buddhirāsītsaṃsārārṇavatāriṇī 21| mātaraṃ pitaraṃ caiva bhātṝnatha suhṛjjanān | mitrāṇi mātulāṃścaiva sakhīnsaṃbaṃdhibāṃdhavān 22| dhanadhānyasamṛddhaṃ ca grahaṃ vā śakrasaṃnibham | kṣetrāṇi sumahārhāṇi sarvasasyodbhavāni ca 23| parityajya mahāsatvastṛṇānīva mahāsukhī | vicacāra mahīṃ ramyāṃ śākamūlaphalāśanaḥ 24| gaṃgāṃ ca yamunāṃ caiva gomatīmatha gaṃḍikām | śatadruṃ ca payoṣṇīṃ ca sarayūṃ ca sarasvatīm 25| prayāgaṃ narmadāṃ caiva śoṇaṃ caiva mahānadam | prabhāsaṃ viṃdhyatīrthāni himavatprabhavāni ca 26| āśrameṣu ca yāni syurnaimiṣe puṣkarādiṣu | kurukṣetre ca yāni syustathā govarddhanādiṣu 27| anyāni sumahātejāstīrthāni susamāhitaḥ | vicacāra mahāyogī yathākāle yathāvidhi 28| kadācidātmavāndhīraḥ śālagrāmaṃ tapodhanaḥ | puṃḍarīko mahābhāgaḥ pūrvakarmavaśānugaḥ 29| saṃsevyamānaṃ munibhistatvavidbhistapodhanaiḥ | munīnāmāspadaṃ ramyaṃ purāṇeṣvapi viśrutam 30| bhūṣitaṃ caiva cakrādyaiścakrāṃkitaśilātalam | ramyaṃ viviktavistīrṇaṃ sadā viṣṇuprasādakam 31| kiṃca cakrāṃkitāstatra prāṇinaḥ puṇyadarśanāḥ | viciraṃti yathākāmaṃ pūṇyatīrthapradarśinaḥ 32| tasminkṣetre mahāpuṇye śāligrāme mahāmatiḥ | snātvā devahde tīrthe sarasvatyāṃ ca suvrataḥ 33| jātismaryāṃ cakrakuṃḍe cakranadyāśriteṣu ca | tathānyānyapi tīrthāni tasminneva cacāra saḥ 34| tataḥ kṣetraprabhāvena tīrthānāṃ caiva tejasā | manaḥprasādamabhajattasminneva mahāmanāḥ 35| so'pi tīrthaviśuddhātmā puṃḍarīkastapodhanaḥ | tatraiva vasatiṃ cakre dhyānayogaparāyaṇaḥ 36| tatraiva siddhimākāṃkṣannārādhya garuḍadhvajam | śāstroktena vidhānena bhaktyā paramayā punaḥ 37| uvāsa ciramekākī nirdvaṃdvaḥ sajiteṃdriyaḥ | śākamūlaphalāhāraḥ saṃtuṣṭaḥ samadarśanaḥ 38| yamaiścaniyamaiścaiva tathaivāsanabaṃdhanaiḥ | prāṇāyāmaiśca tīrthaiśca pratyāhāraiśca saṃtataiḥ 39| dhāraṇābhistathā dhyānaiḥ samādhibhirataṃdritaḥ | yogābhyāsaṃ sadā samyakcakre vigatakilbiṣaḥ 40| vaidikaiścāṃgikaiścaiva tathā paurāṇikairapi | ārādhayati sarveśaṃ tataḥ śuddhimavāpa saḥ 41| rāgadveṣavinirmuktaḥ svadharmaiva rūpavān | ārādhayāmāsa devaṃ tadgatenāṃtarātmanā 42| tutoṣa bhagavānviṣṇuḥ puṃḍarīkāyatekṣaṇaḥ | bhagavānnāradamiti prasanno'smyasya dhīmataḥ 43| tataḥ kadācittaṃ deśaṃ nāradaḥ paramārthavit | jagāma sumahātejāḥ sākṣādādityasannibhaḥ 44| taṃ draṣṭukāmo bhagavānpuṃḍarīkaṃ taponidhim | viṣṇubhaktiparītātmā vaiṣṇavānāṃ hite rataḥ 45| sa dṛṣṭvā nāradaṃ prāptaṃ tejomaṃḍalamaṃḍitam | mahāmatirmahodāraḥ sarvavedaikabhājanam 46| prāṃjaliḥ praṇato bhūtvā prahṛṣṭenāṃtarātmanā | arghaṃ dattvā vidhānena praṇāmamakarotpunaḥ 47| ko'yamatyadbhutākārastejasvī hṛdyaveṣadhṛk | ātodyahastaḥ sumukho jayamaṃḍalamaṃḍitaḥ 48| vivasvānathavā vahniriṃdro varuṇa eva vā | iti saṃciṃtayansthitvā jagāda paramadyutim 49| puṃḍarīka uvāca- ko bhavāniha saṃprāptaḥ kuto vā paramadyutiḥ | tvaddarśanaṃ hi bhagavanprāyeṇa bhuvi durlabham 6.80.50| naiva dṛṣṭaḥ pumānvāpi mayā tava samaḥ prabho | vaktumarhasyaśeṣeṇa yatpradiṣṭaṃ mayānagha 51| nārada uvāca- nārado'haṃmanuprāptastvaddarśanakutūhalāt | prabhāvaṃ bhagavadbhaktaṃ tvādṛśaṃ satataṃ dvija 52| smṛtaḥ saṃtoṣito vāpi pūjito vā dvijottamaḥ | punāti bhagavadbhaktaścāṃḍālo'pi yadṛcchayā 53| dāso'haṃ vāsudevasya devadevasya śārṅgiṇaḥ | śaṃkhacakragadāpāṇestrailokyasyaikacakṣuṣaḥ 54| ityukto nāradenāsau bhaktiparyākulātmanā | provāca madhuraṃ vipraṃ taddarśanasuvismitaḥ 55| puṃḍarīka uvāca- dhanyo'haṃ dehināṃ madhye supūjyo'haṃ surairapi | kṛtārthāḥ pitaro me'dya saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam 56| anugṛhṇīṣva devarṣe tvadbhaktasya viśeṣataḥ | taṃ kariṣyāmyahaṃ vidvanbhrāmyamāṇaḥ svakarmabhiḥ 57| kartavyaṃ paramaṃ guhyaṃ upadeṣṭuṃ tvamarhasi | tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ vaiṣṇavānāṃ viśeṣataḥ 58| nārada uvāca- anekānīha śāstrāṇi karmāṇi ca tathā dvija | dharmavargaṃ bahuvidhaṃ tathaiva bhuvi mānasam 59| vailakṣaṇyaṃ ca jagatastasmādeva dvijottama | anyathā sarvasatvānāṃ sukhaṃ vā duḥkhameva ca 60| vijñānamātraṃ kṣaṇikaṃ nirātmakamidaṃ jagat | iti kaiścitparijñātaṃ bāhyārthanirapekṣakam 61| avyaktājjāyate nityaṃ nityānnityamidaṃ jagat | ityevaṃ prāhurapare tatraiva layameti ca 62| ātmano bahavaḥ proktā nityāḥ sarvagatāstathā | anye matimatāṃ śreṣṭhāstatvālokanatatparāḥ 63| yāvaccharīramātmānaṃ pratipannāstathāpare | hastikīṭādidehe'pi mahāṃtamaṃḍameva ca 64| yathā'dyajagatovṛttistathā kālāṃtareṣvapi | pravāho nityamevaiṣa kaḥ kartteti ca kecana 65| yadyatpratyakṣaviṣayaṃ tattadatra na vidyate | kutaḥ svargādayaḥ saṃtītyanye vijitamānasāḥ 66| nirīśvaramidaṃ prāhuḥ seśvaraṃ ca tathāpare | atyaṃtabhinnamatayaḥ paramārthaparāṅmukhāḥ 67| evaṃ manye'pi kuhakā yathāmati yathāśrutam | vadaṃti vividhairbhedaiḥ svayukti sthitikārakāḥ 68| tarkeṣvavahito bhūtvā kathayāmi tapodhana | paramārthamimaṃ puṇyaṃ ghoraṃ saṃsāranāśanam 69| tanmūlamanujānaṃti tato devādayo narāḥ | pramāṇenopalabhyaṃte na pramāṇaṃ vimohitaiḥ 70| anāgatamatītaṃ ca viprakṛṣṭamatīva yat | na gṛhītaṃ yathāśaktyā varttamānārthaniṣṭhitam 71| āgamo munibhiḥ prokto pūrvarūpakramāgataḥ | pramāṇaṃ sa tu vijñeyaḥ paramārthaprasādhakaḥ 72| yadabhyāsabalājjñānaṃ rāgadveṣamalāpaham | utpadyate dvijaśreṣṭha so'yamāgamasaṃjñakaḥ 73| phalaṃ karma ca yattatvaṃ vijñānaṃ darśanaṃ vibhum | jātyādikalpanāhīnaṃ dvitīyāgamalakṣaṇam 74| ātmasaṃvedanaṃ nityaṃ sanātanamatīṃdriyam | cinmātramamṛtaṃ jñeyamanaṃtamajamavyayam 75| vyaktāvyaktasvarūpeṇa vyaktasthitamanaṃjanam | vyāptā viṣṇuriti khyātaṃ khyātabhinnamavasthitam 76| yogidhyeyamavijñeyaṃ paramārthaparāṅmukhaiḥ | lakṣyate buddhibhirbhinnamabhibhinnaṃ na cātmani 77| śṛṇuṣvāvahitastāta kathayāmi tavānagha | yatproktaṃ brahmaṇā pūrvaṃ pṛcchato mama suvrata 78| kadācidbrahmalokasthaṃ brahmāṇaṃ ca pitāmaham | praṇipatya yathānyāyamapṛcchamajamavyayam 79| kimu jñānaṃ paraṃ proktaṃ kaśca yogaḥ paro mataḥ | etanme tattvato brahmansamācakṣva pitāmaha 80| brahmovāca- śṛṇuṣvāvahitastāta jñānayogamanuttamam | alpagraṃthaṃ prabhūtārthamaduḥkhopāsanakriyam 81| yaḥ paraṃ parayā proktaḥ puruṣaḥ paṃcaviṃśakaḥ | sa eva sarvabhūtātmā tena ityabhidhīyate 82| nārāyaṇo jagaddhāma paramātmā sanātanaḥ | jagataḥ sṛṣṭisaṃhāra paripālanatatparaḥ 83| trayāṇāmātmanāṃ caiko devadevaḥ sanātanaḥ | ārādhyaḥ sarvadā brahmante paśyaṃti jagatpatim 84| yathā jagadavasthānaṃ yathā kālāṃtare punaḥ | bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca viprakṛṣṭaṃ tathaiva ca 85| sthūlaṃ sūkṣmaṃ tathā cānyatpaśyaṃti jñānacakṣuṣā | taccittāstadgataprāṇā nārāyaṇaparāyaṇāḥ 86| anyathā maṃdabuddhīnāṃ pratibhāti durātmanām | kutarkajñānaduṣṭānāṃ vibhakteṃdriyavādinām 87| nārada uvāca- śrūyatāmanyadapi vai kathyamānaṃ mayānagha | brahmaṇaiva purā proktaṃ jagataḥ kāraṇātmanā 88| devānāmiṃdramukhyānāmṛṣīṇāṃ caiva suvrata | hitāni kathayāmāsa pṛcchatāṃ kamalāsanaḥ 89| brahmovāca- nārāyaṇaparo dharmastathālokāśca śāśvatāḥ | nārāyaṇaparā yajñāḥ śāstrāṇi vividhāni ca 90| vedāḥ sāṃgāstathā cānye viṣṇurviśveśvaro hariḥ | pṛthivyādīni vibudhāḥ paṃcabhūtāni so'vyayaḥ 91| sarvaṃ viṣṇumayaṃ jñeyaṃ vibudhaiḥ sakalaṃ jagat | tathāpi mānuṣāḥ pāpa na jānaṃti vimohitāḥ 92| tasyaiva māyayā vyāptaṃ carācaramidaṃ jagat | tanmanāstadgataprāṇo jānāti paramārthavit 93| īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ viṣṇustrailokyapālakaḥ | tasminnetajjagatsarvaṃ tiṣṭhati prabhavatyapi 94| jagatsaṃharate rudraḥ pālane viṣṇurucyate | utpattau cāhamevātra tathānye lokapālakāḥ 95| sarvādhāro nirādhāraḥ sakalo niṣkalastathā | aṇurmahāṃstathāpyanyattasmācca parataḥ paraḥ 96| tameva śaraṇaṃ yāta sarvasaṃhārakarmagam | sa pitā janitāsmākaṃ kīrtito madhusūdanaḥ 97| evamuktāḥ surāḥ sarve brahmaṇā padmayoninā | praṇemuḥ sarvalokeśaṃ devaṃ viṣṇuṃ janārdanam 98| tasmāttvamapi viprarṣe nārāyaṇaparo bhava | tadanyaḥ ko mahodāraḥ prārthitaṃ dāturmahati 99| pitaraṃ mātaraṃ caiva tameva puruṣottamam | parigṛhṇīṣva lokeśaṃ devadevaṃ jagatpatim 6.80.100| agnikāryeṇa vai tena tapasādhyayanena vai | toṣayeddevadeveśaṃ guruṃ nityamataṃdritaḥ 101| svarge kṣayaṃ tathā bhogamanuṣṭheyaṃ tathaiva ca | parigṛhṇīṣva viprarṣe tameva puruṣottamam 102| kiṃ tena maṃtrairbahubhiḥ kiṃ tena bahubhirvrataiḥ | oṃ namonārāyaṇāyeti maṃtraḥ sarvārthasādhakaḥ 103| cīravāsā jaṭī vipra daṃḍīmuṃḍita eva vā | vibhūṣito vā vipreṃdra na liṃgaṃ dharmakāraṇam 104| ye nṛśaṃsā durātmānaḥ pāpācāraparāḥ sadā | tepi yāṃti paraṃ sthānaṃ nārāyaṇaparāyaṇāḥ 105| lipyaṃte na ca pāpaughairvaiṣṇavaṃ vītakilbiṣāḥ 106| punaṃti sakalaṃ lokaṃ ahiṃsājitamānasāḥ 107| kṣatrabaṃdhuriti khyāto rājā prāṇivihiṃsakaḥ | prāptavānparamaṃ dhāma vaiṣṇavaṃ keśavālayāt 108| aṃbarīṣo mahāsatvo rājā paramatatvavit | hṛṣīkeśaṃ samārādhya vaiṣṇavaṃ padamāptavān 109| anye brahmarṣayaḥ śāṃtā bahavaḥ saṃśitavratāḥ | dhyātvā ca paramātmānaṃ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ 110| prahlādaḥ paramāhlādaḥ purā nārāyaṇaṃ harim | sevito'bhyarcito dhyātastenaiva parirakṣitaḥ 111| bharato nāma tejasvī rājā paramadhārmikaḥ | upāsyainaṃ ciraṃ kālaṃ parāṃ muktimavāptavān 112| brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho'tha bhikṣukaḥ | keśavārādhanaṃ hitvā naiva yāṃti parāṃ gatim 113| janmāṃtarasahasreṣu yasya syānmatirīdṛśī | dāso'haṃ viṣṇubhaktānāmiti sarvārthasādhakaḥ 114| sa yāti viṣṇusālokyaṃ puruṣo nātra saṃśayaḥ | kiṃ punastadgataprāṇāḥ puruṣāḥ saṃśitavratāḥ 115| ananyamānasairnityaṃ dhyātavyastatvaciṃtakaiḥ | nārāyaṇo jagadvyāpī paramātmā sanātanaḥ 116| bhīṣma uvāca- ityevamuktvā devarṣistatraivāṃtaradhīyata | paropakāranirato nāradaḥ paramārthavit 117| puṃḍarīko'pi dharmātmā nārāyaṇaparāyaṇaḥ | oṃ namo nārāyaṇāyeti maṃtramaṣṭākṣaraṃ japan 118| prasīda mama viśvātmanniti vācaṃ vadansadā | hṛtpuṃḍarīke goviṃdaṃ pratiṣṭhāpyāmṛtātmakam 119| tapasvī vimale saumye śālagrāme tapodhanaḥ | uvāsa ciramekākī nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 120| svapne'pi keśavānnānyatpaśyatīti mahāmatiḥ | nidrāpi naiva tasyāsītpuruṣārthavirodhinī 121| tapasā brahmacaryeṇa śaucena ca viśeṣataḥ | janmajanmāṃtarārūḍhe saṃskāre ca yathā tathā 122| prasādāddevadevasya sarvalokasya sākṣiṇaḥ | avāpa paramāṃ siddhiṃ vaiṣṇavīṃ vītakilbiṣaḥ 123| śaṃkhacakragadāpāṇiṃ pītavāsasamacyutam | śyāmalaṃ puṃḍarīkākṣaṃ sa dadarśa sadākṛtim 124| siṃhā vyāghrāstathā cānye mṛgāḥ prāṇivihiṃsakāḥ | virodhaṃ sahajaṃ hitvā sametāstasya saṃnidhau 125| vicaraṃti yathākāmaṃ prasanneṃdriyavṛttayaḥ | parasparahitaṃ ramyaṃ saṃprāptaṃ pāṃḍunaṃdana 126| tathā prasannaṃ salilaṃ sarasāṃ saritāmapi | ṛtavaḥ suprannāśca vimaleṃdriyasaṃyutāḥ 127| mārutāśca sukhasparśā vṛkṣāḥ puṣpaphalānvitāḥ | ānukūlyaṃ yayuḥ sarve padārthāstasya dhīmataḥ 128| prasannamabhavattasmai prasannaṃ sacarācaram | prasanne devadeveśe goviṃde bhaktavatsale 129| tataḥ kadācidbhagavānpuṃḍarīkasya dhīmataḥ | āvirāsījjagannāthaḥ puṃḍarīkāyatekṣaṇaḥ 130| śaṃkhacakragadāpāṇiḥ pītavāsāḥ samujjvalaḥ | puṃḍarīkaviśālākṣaścaṃdrabiṃbanibhānanaḥ 131| kiṃkiṇīkuṃḍalī hārī keyūrī kaṭisūtravān | śrīvatsāṃkaḥ pītavāsāḥ kaustubhena vibhūṣitaḥ 132| vanamālāparītāṃgaḥ sphuranmukuṭakuṃḍalaḥ | sphuratā brahmasūtreṇa muktādāmavilaṃbinā 133| virājamāno deveśaścāmaravyajanādibhiḥ | devaiḥ siddhaiḥ sadeveṃdrairgaṃdharvairmunibhirvaraiḥ 134| yakṣairnāgavaraiścaivasevyamāno'psarogaṇaiḥ | taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ puṃḍarīko'naghaḥ svayam 135| tato buddhyā mahātmānaṃ tuṣṭāva ca janārdanam | prāṃjaliḥ praṇato bhūtvā prahṛṣṭenāṃtarātmanā 136| puṃḍarīka uvāca- namo'stu viṣṇave tubhyaṃ sarvalokaikacakṣuṣe | niraṃjanāya nityāya nirguṇāya mahātmane 137| tvamīśaḥ sarvabhūtānāṃ tathaiva ca nirīśvaraḥ | tathābhayārtināśāyagoviṃdogaruḍadhvajaḥ 138| anugraheṇabhūtānāṃanekākāradhāriṇe | tvayi sarvamidaṃ prāhustvanmayaṃ caiva kevalam 139| tvamasmājjagato bhinno nirmitaṃ ca jagattvayā | namostu nābhiprasavanalināya namo namaḥ 140| namaḥ samastavedāṃtaviśrutātmavibhūtaye | tvameva sarvadeveśa kāraṇaṃ kaiṭabhārdana 141| prasīda hṛdayāvāsa śaṃkhacakragadādhara | namaḥ samastabhūtānāmādibhūtāya bhūbhṛte 142| anekarūparūpāya viṣṇave prabhaviṣṇave | yasya brahmādayo devā na vidaṃti sureśvarāḥ 143| mahimānaṃ tapomeyaṃ tasmai tubhyaṃ namāmyaham | vācāmagocaro yasya mahimā tava nāpyate 144| jātyādibhirasaṃspṛṣṭaḥ sadā dhyeyo'si tattvataḥ | tathā vibhedarūpeṇa bhaktānāmanukaṃpayā 145| matsyakūrmādirūpeṇa dṛśyase puruṣottama | bhīṣma uvāca- puṃḍarīko jagannāthaṃ saṃstuvanpuruṣottamam 146| tamevālokayadvīra ciraprārthitadarśanam | tamāha bhagavānviṣṇuḥ padmanābhastrivikramaḥ 147| puṃḍarīkaṃ mahābhāgaṃ tathā gaṃbhīrayā girā 148| śrībhagavānuvāca- prīto'smi vatsa bhadraṃ te puṃḍarīka mahāmate | varaṃ vṛṣṇīṣva dāsyāmi yatte manasi varttate 149| etacchrutvā tu vacanaṃ devadevasya bhāṣitam | evaṃ vijñāpayāmāsa puṃḍarīko mahāmatiḥ 6.80.150| puṃḍarīka uvāca- kvāhamatyaṃta durbuddhiḥ kva bhavaṃto hitaiṣiṇaḥ | yaddhitaṃ mama deveśa tadājñāpaya mādhava 151| evamuktaḥ sa bhagavānsuprītaśca tato'bravīt | puṃḍarīkaṃ mahābhāgaṃ kṛtāṃjalimupasthitam 152| āgaccha kuśalaṃ te'stu mayaiva saha suvrata | upakārī ca nityātmā mayā tvaṃ sarvadā saha 153| bhīṣma uvāca- evamuktavati prītyā śrīdhare bhaktavatsale | divi duṃdubhayo neduḥ puṣpavarṣaṃ papāta ha 154| brahmādayastathā devāḥ sādhusādhviti cābruvan | jaguḥ siddhāśca gaṃdharvāḥ kinnarāśca viśeṣataḥ 155| tatraiva tamupādāya devadevo jagatpatiḥ | jagāma garuḍārūḍhaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 156| tasmāttvamapi rājeṃdra viṣṇubhaktisamanvitaḥ | taccittastadgataprāṇastadbhaktānāṃ hite rataḥ 157| arcayitvā yathāyogyaṃ bhajasva puruṣottamam | śṛṇuṣva tatkathāṃ puṇyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm 158| yenopāyena rājeṃdra viṣṇubhaktisamanvitaḥ | prīto bhavati viśvātmā tatkuruṣva suvistaram 159| aśvamedhaśatairiṣṭvā vājapeyaśatairapi | prāpnuvaṃti narā naiva nārāyaṇaparāṅmukhāḥ 160| sakṛduccaritaṃ yena harirityakṣaradvayam | baddhaḥ parikarastena mokṣāya gamanaṃ prati 161| lābhasteṣāṃ jayasteṣāṃ kutasteṣāṃ parājayaḥ | yeṣāmiṃdīvaraśyāmo hṛdayastho janārdanaḥ 162| ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ paṭhedvāpi samāhitaḥ | sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati 163| īśvara uvāca- etadvai nāmamāhātmyaṃ śrutvā vai naganaṃdini | dharmārthakāmamokṣāstu bhavaṃti ca na saṃśayaḥ 164| śukle kule'vatīrṇo yo brāhmaṇo vedatatparaḥ | vaiṣṇavo viṣṇurūpo'sau nānyo viprastu karhicit 165| mukhe nāmoccaranviṣṇorhṛdaye dhyānatatparaḥ | śaṃkhacakradharo vidvanmālāṃ tulasijāṃ dadhat 166| jīvanmuktaḥ sa vijñeyo bhuktvā bhogāṃstvanekaśaḥ | ekaviṃśatikulaiḥ sārddhaṃ viṣṇuloke sa modate 167| puṃḍarīko yathā śaktyā mukto hyatra na saṃśayaḥ | bhaktibhāvena goviṃdastuṣṭiṃ prāpnoti śāśvatīm 168| kalau vai harigītaṃ tu svagṛhe vā viśeṣataḥ | sāmagānasamaṃ proktaṃ devārcanasamādhiṣu 169| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ uttarakhaṃḍe umāmaheśvarasaṃvāde viṣṇumahimānāmāśītitamo'dhyāyaḥ 80|