Chapter 55

युधिष्ठिर उवाच। श्रावणस्य सिते पक्षे किं नामैकादशीभवेत् । कथयस्व प्रसादेन ममाग्रे मधुसूदन १। श्रीकृष्ण उवाच- शृणुष्वावहितो राजन्कथां पापहरां पराम् । यस्याः श्रवणमात्रेण वाजपेयफलं भवेत् २। द्वापरस्य युगस्यादौ पुरा माहिष्मती पुरे । राजा महीजिदाख्यातो राज्यं पालयति स्वकम् ३। पुत्रहीनस्य तस्यैव न तद्राज्यं सुखप्रदम् । अपुत्रस्य सुखं नास्ति इहलोके परत्र च ४। चिंतयास्य सुतस्यैवं कालो बहुतरो गतः । न प्राप्तश्च सुतो राज्ञा सर्वसौख्यप्रदो नृणाम् ५। दृष्ट्वात्मानं प्रवयसं राजा चिंतापरोऽभवत् । तदागतः प्रजामध्ये इदं वचनमब्रवीत् ६। इहजन्मनि भो लोका न मया पातकं कृतम् । अन्यायोपार्जितं वित्तं क्षिप्तं कोशे मया न हि ७। ब्रह्मस्वं देवद्रविणं न गृहीतं मया क्वचित् । न्यासापहारो न कृतः परस्य बहुपापदः । पुत्रवत्पालितो लोको धर्मेण विजिता मही ८। दुष्टेषु पातितो दंडो बंधुपुत्रोपमेष्वपि । शिष्टास्तु पूजिता नित्यं न द्वेष्याश्च मया जनाः ९। इत्येवं ब्रुवतो मार्गं धर्मयुक्तं द्विजोत्तमाः । कस्मान्मम गृहे पुत्रो न जातस्तद्विमृश्यताम् १०। इति वाक्यं द्विजाः श्रुत्वा सप्रजाः सपुरोहिताः । मंत्रयित्वा नृपहितं जग्मुस्ते गहनं वनम् ११। इतस्ततश्च पश्यंत आश्रमानृषिसेवितान् । नृपतेर्हितमिच्छंतो ददृशुर्मुनिसत्तमम् १२। तप्यमानं तपो घोरं निरालंबं निरामयम् । निराहारं जितात्मानं जितक्रोधं सनातनम् १३। लोमशं धर्मतत्वज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् । दीर्घायुषं महात्मानं सकेशं ब्रह्मसंमितम् १४। कल्पेकल्पे गते तस्य एकं लोम विशीर्यते । अतो लोमशनामायं त्रिकालज्ञो महामुनिः १५। तं दृष्ट्वा हर्षिताः सर्वे आजग्मुस्तस्य सन्निधिम् । यथान्यायं यथार्हं ते नमश्चक्रुर्यथोदितम् १६। विनयावनताः सर्वे ऊचुस्ते च परस्परम् । अस्मद्भाग्यवशादेव प्राप्तोऽयं मुनिसत्तमः । तास्तथा स प्रजा वीक्ष्य उवाच ऋषिसत्तमः १७। लोमश उवाच- किमर्थमिह संप्राप्तः कथयध्वं सकारणम् । दर्शनाद्धृष्टमनसः स्तुवंतश्चैव मां किमु १८। असंशयं करिष्यामि भवतां यद्धितं भवेत् । परोपकृतये जन्म मादृशानां न संशयः १९। जना ऊचुः - श्रूयतामभिधास्यामो वयं स्वागमकारणम् । संशयच्छेदनार्थाय तव सान्निध्यमागताः २०। पद्मयोनेः परतरस्त्वत्तः श्रेष्ठो न विद्यते । अतः कार्यवशात्प्राप्ताः समीपं भवतो वयम् २१। महीजिन्नाम राजासौ पुत्रहीनोऽस्ति सांप्रतम् । वयं तस्य प्रजा ब्रह्मन्पुत्रवत्तेन पालिताः २२। तं पुत्ररहितं दृष्ट्वा तस्य दुःखेन दुःखिताः । तपः कर्तुमिहायाता मतिं कृत्वा तु नैष्ठिकीम् २३। तस्य भाग्येन दृष्टोऽसि ह्यस्माभिस्त्वं द्विजोत्तम । महतां दर्शनेनैव कार्यसिद्धिर्भवेन्नृणाम् २४। उपदेशं वद मुने राज्ञः पुत्रो यथा भवेत् । इति तेषां वचः श्रुत्वा मुहूर्त्तं ध्यानमास्थितः । प्रत्युवाच मुनिर्ज्ञात्वा तस्य जन्म पुरातनम् २५। लोमश उवाच- पुरा जन्मनि वैश्योऽयं धनहीनो नृशंसकृत् । वाणिज्यकर्मनिरतो ग्रामाद्ग्रामांतरं भ्रमन् २६। ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशमी दिवसे तथा । मध्यगे द्युमणौ प्राप्ते ग्रामसीम्नि जलाशयम् २७। कूपिकां सजलां दृष्ट्वा जलपाने मनोदधे । सद्यस्ततः सवत्सा च धेनुस्तत्र समागता २८। तृष्णातुरा निदाघार्ता तस्यामंबुपपौ तु सा । पिबंतीं वारयित्वा तामसौ तोयं पपौ स्वयम् २९। कर्मणा तेन पापेन पुत्रहीनो नृपो भवेत् । कस्यापि जन्मनः पुण्यात्प्राप्तं राज्यमकंटकम् ३०। लोका ऊचुः - पुण्यात्पापं क्षयं याति पुराणे श्रूयते मुने । पुण्योपदेशं कथय येन पापक्षयो भवेत् । यथा भवत्प्रसादेन पुत्रो भवति भूपतेः ३१। लोमश उवाच- श्रावणे शुक्लपक्षे तु पुत्रदा नाम विश्रुता । एकादशी वांच्छितदा कुरुध्वं तद्व्रतं जनाः ३२। इति श्रुत्वा नमस्कृत्य मुनिमेत्य पुरं व्रतम् । यथाविधियथान्यायं कृतं तैर्जागरान्वितम् ३३। तस्य पुण्यं सुविमलं दत्तं नृपतये जनैः । दत्ते पुण्येऽथ सा राज्ञी गर्भमाधत्त शोभनम् ३४। प्राप्तो प्रसवकाले सा सुषुवे पुत्रमूर्जितम् । श्रावणस्य सिते पक्षे कर्कटस्थे दिवाकरे ३५। द्वादश्यां वासुदेवाय पवित्रारोपणं स्मृतम् । हेम रौप्य ताम्र क्षौमैः सूत्रैः कौशेयपद्मजैः ३६। कुशैः काशैश्च कार्पासैर्ब्राह्मण्या कर्तितैः शुभैः । स्नात्वा त्रिगुणितं सूत्रं त्रिगुणीकृत्य शोधयेत् ३७। गोदोहांतरिते काले पूर्वेद्युरधिवासनम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य गुरुपादौ प्रणम्य च ३८। गीतमंगलनिर्घोषः कुर्याज्जागरणं ततः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या भिल्लाः शूद्रास्तथैव च ३९। स्वधर्मावस्थिताः सर्वे भक्त्या कुर्युः पवित्रकम् । ततः पवित्रं गुरवे दद्याद्वै विधिपूर्वकम् ४०। ब्राह्मणान्वैष्णवांश्चैव गंधपुष्पादिनार्चयेत् । अतो देवेति मंत्रेण द्विजो विष्णौ निवेदयेत् ४१। शूद्रस्तु मूलमंत्रेण यथा विष्णौ तथा शिवे । वर्षेवर्षे प्रकर्त्तव्यं पवित्रारोपणं नरैः ४२। भुक्तिं मुक्तिं च इच्छद्भिः संसारे शोकसागरे । न करोति विधानेन पवित्रारोपणं तु यः ४३। तस्य सांवत्सरी पूजा निष्फला वैष्णवस्य तु । श्रुत्वा माहात्म्यमेतस्या नरः पापात्प्रमुच्यते । इह पुत्रसुखं प्राप्य परत्र स्वर्गतिं भवेत् ४४। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहिता। यामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे श्रावणशुक्लापवित्रारोपणी पुत्रदैकादशीनाम पंचपंचाशत्तमोऽध्यायः ५५।

yudhiṣṭhira uvāca| śrāvaṇasya site pakṣe kiṃ nāmaikādaśībhavet | kathayasva prasādena mamāgre madhusūdana 1| śrīkṛṣṇa uvāca- śṛṇuṣvāvahito rājankathāṃ pāpaharāṃ parām | yasyāḥ śravaṇamātreṇa vājapeyaphalaṃ bhavet 2| dvāparasya yugasyādau purā māhiṣmatī pure | rājā mahījidākhyāto rājyaṃ pālayati svakam 3| putrahīnasya tasyaiva na tadrājyaṃ sukhapradam | aputrasya sukhaṃ nāsti ihaloke paratra ca 4| ciṃtayāsya sutasyaivaṃ kālo bahutaro gataḥ | na prāptaśca suto rājñā sarvasaukhyaprado nṛṇām 5| dṛṣṭvātmānaṃ pravayasaṃ rājā ciṃtāparo'bhavat | tadāgataḥ prajāmadhye idaṃ vacanamabravīt 6| ihajanmani bho lokā na mayā pātakaṃ kṛtam | anyāyopārjitaṃ vittaṃ kṣiptaṃ kośe mayā na hi 7| brahmasvaṃ devadraviṇaṃ na gṛhītaṃ mayā kvacit | nyāsāpahāro na kṛtaḥ parasya bahupāpadaḥ | putravatpālito loko dharmeṇa vijitā mahī 8| duṣṭeṣu pātito daṃḍo baṃdhuputropameṣvapi | śiṣṭāstu pūjitā nityaṃ na dveṣyāśca mayā janāḥ 9| ityevaṃ bruvato mārgaṃ dharmayuktaṃ dvijottamāḥ | kasmānmama gṛhe putro na jātastadvimṛśyatām 10| iti vākyaṃ dvijāḥ śrutvā saprajāḥ sapurohitāḥ | maṃtrayitvā nṛpahitaṃ jagmuste gahanaṃ vanam 11| itastataśca paśyaṃta āśramānṛṣisevitān | nṛpaterhitamicchaṃto dadṛśurmunisattamam 12| tapyamānaṃ tapo ghoraṃ nirālaṃbaṃ nirāmayam | nirāhāraṃ jitātmānaṃ jitakrodhaṃ sanātanam 13| lomaśaṃ dharmatatvajñaṃ sarvaśāstraviśāradam | dīrghāyuṣaṃ mahātmānaṃ sakeśaṃ brahmasaṃmitam 14| kalpekalpe gate tasya ekaṃ loma viśīryate | ato lomaśanāmāyaṃ trikālajño mahāmuniḥ 15| taṃ dṛṣṭvā harṣitāḥ sarve ājagmustasya sannidhim | yathānyāyaṃ yathārhaṃ te namaścakruryathoditam 16| vinayāvanatāḥ sarve ūcuste ca parasparam | asmadbhāgyavaśādeva prāpto'yaṃ munisattamaḥ | tāstathā sa prajā vīkṣya uvāca ṛṣisattamaḥ 17| lomaśa uvāca- kimarthamiha saṃprāptaḥ kathayadhvaṃ sakāraṇam | darśanāddhṛṣṭamanasaḥ stuvaṃtaścaiva māṃ kimu 18| asaṃśayaṃ kariṣyāmi bhavatāṃ yaddhitaṃ bhavet | paropakṛtaye janma mādṛśānāṃ na saṃśayaḥ 19| janā ūcuḥ - śrūyatāmabhidhāsyāmo vayaṃ svāgamakāraṇam | saṃśayacchedanārthāya tava sānnidhyamāgatāḥ 20| padmayoneḥ paratarastvattaḥ śreṣṭho na vidyate | ataḥ kāryavaśātprāptāḥ samīpaṃ bhavato vayam 21| mahījinnāma rājāsau putrahīno'sti sāṃpratam | vayaṃ tasya prajā brahmanputravattena pālitāḥ 22| taṃ putrarahitaṃ dṛṣṭvā tasya duḥkhena duḥkhitāḥ | tapaḥ kartumihāyātā matiṃ kṛtvā tu naiṣṭhikīm 23| tasya bhāgyena dṛṣṭo'si hyasmābhistvaṃ dvijottama | mahatāṃ darśanenaiva kāryasiddhirbhavennṛṇām 24| upadeśaṃ vada mune rājñaḥ putro yathā bhavet | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā muhūrttaṃ dhyānamāsthitaḥ | pratyuvāca munirjñātvā tasya janma purātanam 25| lomaśa uvāca- purā janmani vaiśyo'yaṃ dhanahīno nṛśaṃsakṛt | vāṇijyakarmanirato grāmādgrāmāṃtaraṃ bhraman 26| jyeṣṭhe māsi site pakṣe daśamī divase tathā | madhyage dyumaṇau prāpte grāmasīmni jalāśayam 27| kūpikāṃ sajalāṃ dṛṣṭvā jalapāne manodadhe | sadyastataḥ savatsā ca dhenustatra samāgatā 28| tṛṣṇāturā nidāghārtā tasyāmaṃbupapau tu sā | pibaṃtīṃ vārayitvā tāmasau toyaṃ papau svayam 29| karmaṇā tena pāpena putrahīno nṛpo bhavet | kasyāpi janmanaḥ puṇyātprāptaṃ rājyamakaṃṭakam 30| lokā ūcuḥ - puṇyātpāpaṃ kṣayaṃ yāti purāṇe śrūyate mune | puṇyopadeśaṃ kathaya yena pāpakṣayo bhavet | yathā bhavatprasādena putro bhavati bhūpateḥ 31| lomaśa uvāca- śrāvaṇe śuklapakṣe tu putradā nāma viśrutā | ekādaśī vāṃcchitadā kurudhvaṃ tadvrataṃ janāḥ 32| iti śrutvā namaskṛtya munimetya puraṃ vratam | yathāvidhiyathānyāyaṃ kṛtaṃ tairjāgarānvitam 33| tasya puṇyaṃ suvimalaṃ dattaṃ nṛpataye janaiḥ | datte puṇye'tha sā rājñī garbhamādhatta śobhanam 34| prāpto prasavakāle sā suṣuve putramūrjitam | śrāvaṇasya site pakṣe karkaṭasthe divākare 35| dvādaśyāṃ vāsudevāya pavitrāropaṇaṃ smṛtam | hema raupya tāmra kṣaumaiḥ sūtraiḥ kauśeyapadmajaiḥ 36| kuśaiḥ kāśaiśca kārpāsairbrāhmaṇyā kartitaiḥ śubhaiḥ | snātvā triguṇitaṃ sūtraṃ triguṇīkṛtya śodhayet 37| godohāṃtarite kāle pūrvedyuradhivāsanam | brāhmaṇebhyo namaskṛtya gurupādau praṇamya ca 38| gītamaṃgalanirghoṣaḥ kuryājjāgaraṇaṃ tataḥ | brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā bhillāḥ śūdrāstathaiva ca 39| svadharmāvasthitāḥ sarve bhaktyā kuryuḥ pavitrakam | tataḥ pavitraṃ gurave dadyādvai vidhipūrvakam 40| brāhmaṇānvaiṣṇavāṃścaiva gaṃdhapuṣpādinārcayet | ato deveti maṃtreṇa dvijo viṣṇau nivedayet 41| śūdrastu mūlamaṃtreṇa yathā viṣṇau tathā śive | varṣevarṣe prakarttavyaṃ pavitrāropaṇaṃ naraiḥ 42| bhuktiṃ muktiṃ ca icchadbhiḥ saṃsāre śokasāgare | na karoti vidhānena pavitrāropaṇaṃ tu yaḥ 43| tasya sāṃvatsarī pūjā niṣphalā vaiṣṇavasya tu | śrutvā māhātmyametasyā naraḥ pāpātpramucyate | iha putrasukhaṃ prāpya paratra svargatiṃ bhavet 44| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitā| yāmuttarakhaṃḍe umāpatināradasaṃvāde śrāvaṇaśuklāpavitrāropaṇī putradaikādaśīnāma paṃcapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ 55|