Chapter 48

शेष उवाच। इति प्रोक्तं तु मुनिना संश्रुत्य परवीरहा । विस्मयं मानयामास हृदि शौनकमब्रवीत् १। शत्रुघ्न उवाच। कर्मणो गहना वार्ता यया सात्वकनामधृत् । दिवं प्राप्तोऽपि महता कर्मणा राक्षसीकृतः २। स्वामिन्वद महर्षे त्वं कर्मणां स्वगतिर्यथा । येन कर्मविपाकेन यादृशं नरकं भवेत् ३। शौनक उवाच। धन्योसि राघवश्रेष्ठ यत्ते मतिरियं शुभा । जानन्नपि हितार्थाय लोकानां त्वं ब्रवीषि भोः ४। कथयामि विचित्राणां कर्मणां विविधा गतीः । ताः शृणुष्व महाराज यच्छ्रुत्वा मोक्षमाप्नुयात् ५। परवित्तं परापत्यं कलत्रं पारकं च यः । बलात्कारेण गृह्णाति भोगबुद्ध्या च दुर्मतिः ६। कालपाशेन संबद्धो यमदूतैर्महाबलैः । तामिस्रे पात्यते तावद्यावद्वर्षसहस्रकम् ७। तत्र ताडनमुद्धूताः कुर्वंति यमकिंकराः । पापभोगेन संतप्तस्ततो योनिं तु शौकरीम् ८। तत्र भुक्त्वा महादुःखं मानुषत्वं गमिष्यति । रोगादिचिह्नितं तत्र दुर्यशो ज्ञापकं स्वकम् ९। भूतद्रोहं विधायैव केवलं स्वकुटुंबकम् । पुष्णाति पापनिरतः सोंऽधतामिस्रके पतेत् १०। ये नरा इह जंतूनां वधं कुर्वंति वै मृषा । ते रौरवे निपात्यंते भिद्यंते रुरुभी रुषा ११। यः स्वोदरार्थे भूतानां वधमाचरति स्फुटम् । महारौरवसंज्ञे तु पात्यते स यमाज्ञया १२। यो वै निजं तु जनकं ब्राह्मणं द्वेष्टि पापकृत् । कालसूत्रे महादुष्टे योजनायुतविस्तृते १३। यावंति पशुरोमाणि गवां द्वेषं करोति यः । तावद्वर्षसहस्राणि पच्यते यमकिंकरैः १४। यो भूमौ भूपतिर्भूत्वा दंडायोग्यं तु दंडयेत् । करोति ब्राह्मणस्यापि देहदंडं च लोलुपः १५। स सूकरमुखैर्दुष्टैः पीड्यते यमकिंकरैः । पश्चाद्दुष्टासु योनीषु जायते पापमुक्तये १६। ब्राह्मणानां गवां ये तु द्रव्यं वृत्तं तथाल्पकम् । वृत्तिं वा गृह्णते मोहाल्लुंपंति स्वबलान्नराः १७। ते परत्रांधकूपे च पात्यंते च महार्दिताः । योऽन्नं स्वयमुपाहृत्य मधुरं चात्तिलोलुपः १८। न देवाय न सुहृदे ददाति रसनापरः । स पतत्येव नरके कृमिभोजनसंज्ञिते १९। अनापदि नरो यस्तु हिरण्यादीन्यपाहरेत् । ब्रह्मस्वं वा महादुष्टे संदंशे नरके पतेत् २०। यः स्वदेहं प्रपुष्णाति नान्यं जानाति मूढधीः । स पात्यते तैलतप्ते कुंभीपाकेऽतिदारुणे २१। यो नागम्यां स्त्रियं मोहाद्योषिद्भावाच्च कामयेत् । तं तया किंकराः सूर्म्या परिरंभं च कुर्वते २२। ये बलाद्वेदमर्यादां लुंपंति स्वबलोद्धताः । ते वैतरण्यां पतिता मांसशोणितभक्षकाः २३। वृषलद्यं यः स्त्रियं कृत्वा तया गार्हस्थ्यमाचरेत् । पूयोदे निपतत्येव महादुःखसमन्वितः २४। ये दंभमाश्रयंते वै धूर्ता लोकस्य वंचने । वैशसे नरके मूढाः पतंति यमताडिताः २५। ये सवर्णां स्त्रियं मूढा रेतः स्वं पाययंति च । रेतःकुल्यासु ते पापा रेतःपानेषु तत्पराः २६। ये चौरा वह्निदा दुष्टा गरदा ग्रामलुंठकाः । सारमेयादने ते वै पात्यंते पातकान्विताः २७। कूटसाक्ष्यं वदत्यद्धा पुरुषः पापसंभृतः । परकीयं तु द्रव्यं यो हरति प्रसभं बली २८। सोऽवीचिनरके पापी अवाग्वक्त्रः पतत्यधः । तत्र दुःखं महद्भुक्त्वा पापिष्ठां योनिमाव्रजेत् २९। यो नरो रसनास्वादात्सुरां पिबति मूढधीः । तं पाययंति लोहस्य रसं धर्मस्य किंकराः ३०। यो गुरूनवमन्येत स्वविद्याचारदर्पितः । स मृतः पात्यते क्षारनरकेऽधोमुखः पुमान् ३१। विश्वासघातं कुर्वंति ये नरा धर्मनिष्कृताः । शूलप्रोते च नरके पात्यंते बहुयातने ३२। पिशुनो यो नरान्सर्वानुद्वेजयति वाक्यतः । दंदशूके च पतितो दंदशूकैः स दश्यते ३३। एवं राजन्ननेके वै नरकाः पापकारिणाम् । पापं कृत्वा प्रयांत्येते पीडां यांति सुदारुणाम् ३४। यैर्न श्रुता रामकथा न परोपकृतिः कृता । तेषां सर्वाणि दुःखानि भवंति नरकांतरे ३५। अत्र यस्य सुखं स्वर्गे भूयात्तस्य इतीर्यते । ये दुःखिनो रोगयुता नरकादागताश्च ते ३६। शेष उवाच। एतच्छ्रुत्वा महीपालः कंपमानः क्षणे क्षणे । पप्रच्छ भूयस्तं विप्रं सर्वसंशयनुत्तये ३७। तत्तत्पापस्य चिह्नानि कथयस्व महामुने । केन पापेन किं चिह्नं भूलोके उपजायते ३८। इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं मुनिः प्रोवाच भूपतिम् । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि चिह्नानि पापकारिणाम् ३९। शौनक उवाच। सुरापः श्यामदंतश्च नरकांते प्रजायते । अभक्ष्यभक्षकारी च जायते गुल्मकोदरः ४०। उदक्यावीक्षितं भुक्त्वा जायते कृमिलोदरः । श्वमार्जारादिसंस्पृष्टं भुक्त्वा दुर्गंधिमान्भवेत् ४१। अनिवेद्य सुरादिभ्यो भुंजानो जायते नरः । उदरे रोगवान्दुःखी महारोगप्रपीडितः ४२। परान्नविघ्नकरणादजीर्णमभिजायते । मंदोदराग्निर्भवति सति द्रव्ये कदन्नदः ४३। विषदश्छर्दिरोगी स्यान्मार्गहा पादरोगवान् । पिशुनो नरकस्यांते जायते श्वासकासवान् ४४। धूर्तोऽपस्माररोगी स्याच्छूली च परतापनः । दावाग्निदायकश्चैव रक्तातीसारवान्भवेत् ४५। सुरालये जले वापि शकृत्क्षेपं करोति यः । गुदरोगो भवेत्तस्य पापरूपः सुदारुणः ४६। गर्भपातनजा रोगाः क्षयमेहजलोदराः । प्रतिमा भंगकारी च अप्रतिष्ठश्च जायते ४७। दुष्टवादी खंडितः स्यात्खल्वाटः परनिंदकः । सभायां पक्षपाती च जायते पक्षघातवान् ४८। परोक्तहास्यकृत्काणः कुनखी विप्रहेमहृत् । तुंदीवरी ताम्रचौरः कांस्यहृत्पुंडरीकिकः ४९। त्रपुहारी च पुरुषो जायते पिंगमूर्द्धजः । शीसहारी च पुरुषो जायते शीर्षरोगवान् ५०। घृतचौरस्तु पुरुषो जायते नेत्ररोगवान् । लोहहारी च पुरुषो बर्बरांगः प्रजायते ५१। चर्महारी च पुरुषो जायते मेदसा वृतः । मधुचौरस्तु पुरुषो जायते बस्तिगंधवान् ५२। तैलचौर्येण भवति नरः कण्ड्वातिपीडितः । आमान्नहरणाच्चैव दंतहीनः प्रजायते ५३। पक्वान्नहरणाच्चैव जिह्वारोगयुतो भवेत् । मातृगामी च पुरुषो जायते लिंगवर्जितः ५४। गुरुजायाभिगमनान्मूत्रकृच्छ्रः प्रजायते । भगिनीं चैव गमने पीतकुष्ठः प्रजायते ५५। स्वसुतागमने चैव रक्तकुष्ठः प्रजायते । भ्रातृभार्याभिगमने गुल्मकुष्ठः प्रजायते ५६। स्वामिगम्यादिगमने जायते दद्रुमंडलम् । विश्वस्तभार्यागमने गजचर्मा प्रजायते ५७। पितृष्वस्रभिगमने दक्षिणांगे व्रणी भवेत् । मातुलान्यास्तु गमने वामांगे व्रणवान्भवेत् ५८। पितृव्यपत्नीगमने कटौ कुष्ठः प्रजायते । मित्रभार्याभिगमने मृतभार्यः प्रजायते ५९। स्वगोत्रस्त्रीप्रसंगेन जायते च भगंदरः । तपस्विनीप्रसंगेन प्रमेहो जायते नरे ६०। श्रोत्रियस्त्रीप्रसंगेन जायते नासिकाव्रणी । दीक्षितस्त्रीप्रसंगेन जायते दुष्टरक्तसृक् ६१। स्वजातिजायागमने जायते हृदयव्रणी । जात्युन्नतस्त्रीगमने जायते मस्तकव्रणी ६२। पशुयोनौ च गमनान्मूत्रघातः प्रजायते । एते दोषा नराणां स्युर्नरकांते न संशयः ६३। स्त्रीणामपि भवंत्येते तत्तत्पुरुषसंगमात् । एवं राजन्हि चिह्नानि कीर्तितानि सुपापिनाम् ६४। दानपुण्यप्रसंगेन तीर्थादिक्रियया तथा । रामस्य चरितं श्रुत्वा तपसा वाक्षयं व्रजेत् ६५। सर्वेषामेव पापानां हरिकीर्तिधुनी नृणाम् । क्षालयेत्पापिनां पंकं नात्र कार्या विचारणा ६६। यो नावमन्येत हरिं तस्य यागाविधि श्रुताः । तीर्थान्यपि सुपुण्यानि पावितुं न क्षमाणि तम् ६७। हसते कीर्त्यमानं यश्चरित्रं ज्ञानदुर्बलः । न तस्य नरकान्मुक्तिः कल्पांतेऽपि भविष्यति ६८। या हि राजन्विमोक्षार्थं हयस्यानुचरैः सह । श्रावय श्रीशचरितं यतो वाहगतिर्भवेत् ६९। शेष उवाच। इति श्रुत्वा प्रहृष्टोऽभूच्छत्रुघ्नः परवीरहा । प्रणम्य तं परिक्रम्य ययौ सेवकसंयुतः ७०। तत्र गत्वा स हनुमान्हयवर्यस्य पार्श्वतः । उवाच रामचरितं महादुर्गतिनाशकम् ७१। याहि देव विमानं स्वं रामकीर्तनपुण्यतः । स्वैरं चर स्वलोके त्वं मुक्तो भव कुयोनितः ७२। इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नो यावदास्थितः । तावद्ददर्श विमलं देवं वैमानिकं वरम् ७३। स उवाच विमुक्तोऽहं रामकीर्तनसंश्रुतेः । यामि स्वं भवनं राजन्नाज्ञापय महामते ७४। इत्युक्त्वा प्रययौ देवो विमाने स्वे परिस्थितः । तदा विस्मयमापुस्ते शत्रुघ्नेन सहानुगाः ७५। ततो वाहो विनिर्मुक्तो गात्रस्तंभाच्च भूतलात् । ययौ तद्विपिनं सर्वं भ्रमन्पक्षिसमाकुलम् ७६। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे रामाश्वमेधे शेषवात्स्यायनसंवादे हयनिर्मुक्तिर्नामाष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४८ ।

śeṣa uvāca| iti proktaṃ tu muninā saṃśrutya paravīrahā | vismayaṃ mānayāmāsa hṛdi śaunakamabravīt 1| śatrughna uvāca| karmaṇo gahanā vārtā yayā sātvakanāmadhṛt | divaṃ prāpto'pi mahatā karmaṇā rākṣasīkṛtaḥ 2| svāminvada maharṣe tvaṃ karmaṇāṃ svagatiryathā | yena karmavipākena yādṛśaṃ narakaṃ bhavet 3| śaunaka uvāca| dhanyosi rāghavaśreṣṭha yatte matiriyaṃ śubhā | jānannapi hitārthāya lokānāṃ tvaṃ bravīṣi bhoḥ 4| kathayāmi vicitrāṇāṃ karmaṇāṃ vividhā gatīḥ | tāḥ śṛṇuṣva mahārāja yacchrutvā mokṣamāpnuyāt 5| paravittaṃ parāpatyaṃ kalatraṃ pārakaṃ ca yaḥ | balātkāreṇa gṛhṇāti bhogabuddhyā ca durmatiḥ 6| kālapāśena saṃbaddho yamadūtairmahābalaiḥ | tāmisre pātyate tāvadyāvadvarṣasahasrakam 7| tatra tāḍanamuddhūtāḥ kurvaṃti yamakiṃkarāḥ | pāpabhogena saṃtaptastato yoniṃ tu śaukarīm 8| tatra bhuktvā mahāduḥkhaṃ mānuṣatvaṃ gamiṣyati | rogādicihnitaṃ tatra duryaśo jñāpakaṃ svakam 9| bhūtadrohaṃ vidhāyaiva kevalaṃ svakuṭuṃbakam | puṣṇāti pāpanirataḥ soṃ'dhatāmisrake patet 10| ye narā iha jaṃtūnāṃ vadhaṃ kurvaṃti vai mṛṣā | te raurave nipātyaṃte bhidyaṃte rurubhī ruṣā 11| yaḥ svodarārthe bhūtānāṃ vadhamācarati sphuṭam | mahārauravasaṃjñe tu pātyate sa yamājñayā 12| yo vai nijaṃ tu janakaṃ brāhmaṇaṃ dveṣṭi pāpakṛt | kālasūtre mahāduṣṭe yojanāyutavistṛte 13| yāvaṃti paśuromāṇi gavāṃ dveṣaṃ karoti yaḥ | tāvadvarṣasahasrāṇi pacyate yamakiṃkaraiḥ 14| yo bhūmau bhūpatirbhūtvā daṃḍāyogyaṃ tu daṃḍayet | karoti brāhmaṇasyāpi dehadaṃḍaṃ ca lolupaḥ 15| sa sūkaramukhairduṣṭaiḥ pīḍyate yamakiṃkaraiḥ | paścādduṣṭāsu yonīṣu jāyate pāpamuktaye 16| brāhmaṇānāṃ gavāṃ ye tu dravyaṃ vṛttaṃ tathālpakam | vṛttiṃ vā gṛhṇate mohālluṃpaṃti svabalānnarāḥ 17| te paratrāṃdhakūpe ca pātyaṃte ca mahārditāḥ | yo'nnaṃ svayamupāhṛtya madhuraṃ cāttilolupaḥ 18| na devāya na suhṛde dadāti rasanāparaḥ | sa patatyeva narake kṛmibhojanasaṃjñite 19| anāpadi naro yastu hiraṇyādīnyapāharet | brahmasvaṃ vā mahāduṣṭe saṃdaṃśe narake patet 20| yaḥ svadehaṃ prapuṣṇāti nānyaṃ jānāti mūḍhadhīḥ | sa pātyate tailatapte kuṃbhīpāke'tidāruṇe 21| yo nāgamyāṃ striyaṃ mohādyoṣidbhāvācca kāmayet | taṃ tayā kiṃkarāḥ sūrmyā pariraṃbhaṃ ca kurvate 22| ye balādvedamaryādāṃ luṃpaṃti svabaloddhatāḥ | te vaitaraṇyāṃ patitā māṃsaśoṇitabhakṣakāḥ 23| vṛṣaladyaṃ yaḥ striyaṃ kṛtvā tayā gārhasthyamācaret | pūyode nipatatyeva mahāduḥkhasamanvitaḥ 24| ye daṃbhamāśrayaṃte vai dhūrtā lokasya vaṃcane | vaiśase narake mūḍhāḥ pataṃti yamatāḍitāḥ 25| ye savarṇāṃ striyaṃ mūḍhā retaḥ svaṃ pāyayaṃti ca | retaḥkulyāsu te pāpā retaḥpāneṣu tatparāḥ 26| ye caurā vahnidā duṣṭā garadā grāmaluṃṭhakāḥ | sārameyādane te vai pātyaṃte pātakānvitāḥ 27| kūṭasākṣyaṃ vadatyaddhā puruṣaḥ pāpasaṃbhṛtaḥ | parakīyaṃ tu dravyaṃ yo harati prasabhaṃ balī 28| so'vīcinarake pāpī avāgvaktraḥ patatyadhaḥ | tatra duḥkhaṃ mahadbhuktvā pāpiṣṭhāṃ yonimāvrajet 29| yo naro rasanāsvādātsurāṃ pibati mūḍhadhīḥ | taṃ pāyayaṃti lohasya rasaṃ dharmasya kiṃkarāḥ 30| yo gurūnavamanyeta svavidyācāradarpitaḥ | sa mṛtaḥ pātyate kṣāranarake'dhomukhaḥ pumān 31| viśvāsaghātaṃ kurvaṃti ye narā dharmaniṣkṛtāḥ | śūlaprote ca narake pātyaṃte bahuyātane 32| piśuno yo narānsarvānudvejayati vākyataḥ | daṃdaśūke ca patito daṃdaśūkaiḥ sa daśyate 33| evaṃ rājannaneke vai narakāḥ pāpakāriṇām | pāpaṃ kṛtvā prayāṃtyete pīḍāṃ yāṃti sudāruṇām 34| yairna śrutā rāmakathā na paropakṛtiḥ kṛtā | teṣāṃ sarvāṇi duḥkhāni bhavaṃti narakāṃtare 35| atra yasya sukhaṃ svarge bhūyāttasya itīryate | ye duḥkhino rogayutā narakādāgatāśca te 36| śeṣa uvāca| etacchrutvā mahīpālaḥ kaṃpamānaḥ kṣaṇe kṣaṇe | papraccha bhūyastaṃ vipraṃ sarvasaṃśayanuttaye 37| tattatpāpasya cihnāni kathayasva mahāmune | kena pāpena kiṃ cihnaṃ bhūloke upajāyate 38| iti śrutvā tu tadvākyaṃ muniḥ provāca bhūpatim | śṛṇu rājanpravakṣyāmi cihnāni pāpakāriṇām 39| śaunaka uvāca| surāpaḥ śyāmadaṃtaśca narakāṃte prajāyate | abhakṣyabhakṣakārī ca jāyate gulmakodaraḥ 40| udakyāvīkṣitaṃ bhuktvā jāyate kṛmilodaraḥ | śvamārjārādisaṃspṛṣṭaṃ bhuktvā durgaṃdhimānbhavet 41| anivedya surādibhyo bhuṃjāno jāyate naraḥ | udare rogavānduḥkhī mahārogaprapīḍitaḥ 42| parānnavighnakaraṇādajīrṇamabhijāyate | maṃdodarāgnirbhavati sati dravye kadannadaḥ 43| viṣadaśchardirogī syānmārgahā pādarogavān | piśuno narakasyāṃte jāyate śvāsakāsavān 44| dhūrto'pasmārarogī syācchūlī ca paratāpanaḥ | dāvāgnidāyakaścaiva raktātīsāravānbhavet 45| surālaye jale vāpi śakṛtkṣepaṃ karoti yaḥ | gudarogo bhavettasya pāparūpaḥ sudāruṇaḥ 46| garbhapātanajā rogāḥ kṣayamehajalodarāḥ | pratimā bhaṃgakārī ca apratiṣṭhaśca jāyate 47| duṣṭavādī khaṃḍitaḥ syātkhalvāṭaḥ paraniṃdakaḥ | sabhāyāṃ pakṣapātī ca jāyate pakṣaghātavān 48| paroktahāsyakṛtkāṇaḥ kunakhī viprahemahṛt | tuṃdīvarī tāmracauraḥ kāṃsyahṛtpuṃḍarīkikaḥ 49| trapuhārī ca puruṣo jāyate piṃgamūrddhajaḥ | śīsahārī ca puruṣo jāyate śīrṣarogavān 50| ghṛtacaurastu puruṣo jāyate netrarogavān | lohahārī ca puruṣo barbarāṃgaḥ prajāyate 51| carmahārī ca puruṣo jāyate medasā vṛtaḥ | madhucaurastu puruṣo jāyate bastigaṃdhavān 52| tailacauryeṇa bhavati naraḥ kaṇḍvātipīḍitaḥ | āmānnaharaṇāccaiva daṃtahīnaḥ prajāyate 53| pakvānnaharaṇāccaiva jihvārogayuto bhavet | mātṛgāmī ca puruṣo jāyate liṃgavarjitaḥ 54| gurujāyābhigamanānmūtrakṛcchraḥ prajāyate | bhaginīṃ caiva gamane pītakuṣṭhaḥ prajāyate 55| svasutāgamane caiva raktakuṣṭhaḥ prajāyate | bhrātṛbhāryābhigamane gulmakuṣṭhaḥ prajāyate 56| svāmigamyādigamane jāyate dadrumaṃḍalam | viśvastabhāryāgamane gajacarmā prajāyate 57| pitṛṣvasrabhigamane dakṣiṇāṃge vraṇī bhavet | mātulānyāstu gamane vāmāṃge vraṇavānbhavet 58| pitṛvyapatnīgamane kaṭau kuṣṭhaḥ prajāyate | mitrabhāryābhigamane mṛtabhāryaḥ prajāyate 59| svagotrastrīprasaṃgena jāyate ca bhagaṃdaraḥ | tapasvinīprasaṃgena prameho jāyate nare 60| śrotriyastrīprasaṃgena jāyate nāsikāvraṇī | dīkṣitastrīprasaṃgena jāyate duṣṭaraktasṛk 61| svajātijāyāgamane jāyate hṛdayavraṇī | jātyunnatastrīgamane jāyate mastakavraṇī 62| paśuyonau ca gamanānmūtraghātaḥ prajāyate | ete doṣā narāṇāṃ syurnarakāṃte na saṃśayaḥ 63| strīṇāmapi bhavaṃtyete tattatpuruṣasaṃgamāt | evaṃ rājanhi cihnāni kīrtitāni supāpinām 64| dānapuṇyaprasaṃgena tīrthādikriyayā tathā | rāmasya caritaṃ śrutvā tapasā vākṣayaṃ vrajet 65| sarveṣāmeva pāpānāṃ harikīrtidhunī nṛṇām | kṣālayetpāpināṃ paṃkaṃ nātra kāryā vicāraṇā 66| yo nāvamanyeta hariṃ tasya yāgāvidhi śrutāḥ | tīrthānyapi supuṇyāni pāvituṃ na kṣamāṇi tam 67| hasate kīrtyamānaṃ yaścaritraṃ jñānadurbalaḥ | na tasya narakānmuktiḥ kalpāṃte'pi bhaviṣyati 68| yā hi rājanvimokṣārthaṃ hayasyānucaraiḥ saha | śrāvaya śrīśacaritaṃ yato vāhagatirbhavet 69| śeṣa uvāca| iti śrutvā prahṛṣṭo'bhūcchatrughnaḥ paravīrahā | praṇamya taṃ parikramya yayau sevakasaṃyutaḥ 70| tatra gatvā sa hanumānhayavaryasya pārśvataḥ | uvāca rāmacaritaṃ mahādurgatināśakam 71| yāhi deva vimānaṃ svaṃ rāmakīrtanapuṇyataḥ | svairaṃ cara svaloke tvaṃ mukto bhava kuyonitaḥ 72| iti vākyaṃ samākarṇya śatrughno yāvadāsthitaḥ | tāvaddadarśa vimalaṃ devaṃ vaimānikaṃ varam 73| sa uvāca vimukto'haṃ rāmakīrtanasaṃśruteḥ | yāmi svaṃ bhavanaṃ rājannājñāpaya mahāmate 74| ityuktvā prayayau devo vimāne sve paristhitaḥ | tadā vismayamāpuste śatrughnena sahānugāḥ 75| tato vāho vinirmukto gātrastaṃbhācca bhūtalāt | yayau tadvipinaṃ sarvaṃ bhramanpakṣisamākulam 76| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe rāmāśvamedhe śeṣavātsyāyanasaṃvāde hayanirmuktirnāmāṣṭacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ 48 |