Chapter 20

व्यास उवाच- विष्णुपूजाफलं विप्र संक्षेपात्कथितं मया । इदानीं वच्मि दानानि निशामय समाहितः १। दानं तपो द्वयोर्मध्ये दानमेकं परं स्मृतम् । तपसा पापमित्युक्तं न पापो दानकर्मणि २। तपः कृतयुगे श्रेष्ठं त्रेतायां ध्यानमेव च । सपर्या द्वापरे श्रेष्ठा दानं श्रेष्ठं कलौ युगे ३। तस्मात्कलियुगे दानं प्रीतये कमलापतेः । कर्तव्यं सततं प्राज्ञैरिच्छद्भिः परमं पदम् ४। कलया कलया चन्द्र कलां संवर्द्धते तथा । दानस्य सा गतिः प्रोक्ता तपसश्च मनीषिभिः ५। पलादपि द्विजश्रेष्ठ कर्तव्यो वित्तसंग्रहः । संचितं तु धनं प्राज्ञो दानकर्मणि संक्षिपेत् ६। धने स्थितोपि यो मर्त्यो नाश्नाति न ददाति यः । दरिद्र सः च विज्ञेयो दानभोगविवर्जितः ७। वित्तं केन सहायाति याति तेन तु को द्विज । आयाति तत्पुरा दत्तमिह पंचत्वमागते ८। दत्वा दत्वा सदा दानं मानवा ये दरिद्रति । न ते दरिद्रा विज्ञेयाः परलोके महेश्वराः ९। धनं रक्षंति कार्पण्याद्ये ते ज्ञेयाः सुदुःखिताः । अंते त्यक्त्वा च तत्सर्वं निराशा यांति जैमिने १०। परलोके द्विजश्रेष्ठः साधुसद्बलवर्जितः । निर्द्धने बंधुहीने च नादत्तमुपतिष्ठते ११। स्तोकं स्तोकं च विप्रेन्द्र भक्तिश्रद्धासमन्वितः । नित्यं देयानि दानानि वैष्णवैर्निजभक्तितः १२। सर्वेषामेव दानानामन्नदानं द्विजोत्तम । जलदानं च तत्वज्ञैरतिश्रेष्ठं प्रकीर्तितम् १३। विनान्नेन न तिष्ठंति प्राणा देहेषु देहिनाम् । अन्नदः प्राणदो ज्ञेयः प्राणदः सकलप्रदः १४। तस्मात्समस्तदानानामन्नदो लभते फलम् । अन्नदानसमं दानं जलदानं च जैमिने १५। विना तोयेन नान्नं स्यादतस्तोयं प्रदीयते । क्षुधा तृषापि विप्रेन्द्र द्वे तुल्ये तु प्रकीर्तिते १६। तस्माद्दत्वा च तोयं च श्रेष्ठं प्रोक्तं मनीषिभिः । जीवनं जीवनं नॄणां जीवनं न च जीवनम् १७। अतो जीवनरक्षार्थं जीवनं प्राज्ञ उत्सृजेत् । अन्नं तोयं च विप्रेन्द्र दत्तं येन महीतले १८। तेन सर्वाणि दानानि कृतानि नात्र संशयः । अन्नदानस्य माहात्म्यं जलदानस्य वै शृणु १९। बभूव हास्तिनपुरे कुबेर इव वित्तवान् । तस्मिन्नेव पुरे वेश्या बभूव सुरसुंदरी २०। ख्याता रतिविदग्धेति सर्वलक्षणसंयुता । तत्र क्षेमंकरी नाम ब्राह्मणी श्रेष्ठवंशजा २१। समस्तगुणसम्पन्ना विधवासीद्द्विजात्मजा । सा ब्राह्मणी द्विजश्रेष्ठ जारानुरक्तमानसा २२। निषिद्धं कर्म कुर्वंती त्यक्त्वा यात्यविवेकताम् । तया संनिहिता विप्र वेश्यापि ब्राह्मणी च सा २३। चकार सख्यं स्नेहेन वेश्यावृत्तिमुपेत्य सा । सा वेश्या ब्राह्मणी चापि द्वेऽप्येकत्र दिने दिने २४। पापानि चक्रतुः प्रीत्या असंख्यातानि जैमिने । ततो रतिविदग्धा सा वृद्धभावमुपागता २५। ब्राह्मणी चापि विप्रेन्द्र दुःशीलात्यंतपापिनी । कदाचिद्वारमुख्या सा जरंती तां निजां सखीम् २६। प्राहेति विस्मिता विप्र वचनं विनयान्विता । रतिविदग्धोवाच - सखि त्वया सहानेकं दारुणं पातकं कृतम् २७। अद्यापि पातके दृष्टिर्महती वर्तते मम । सौन्दर्यं च बलं चैव सर्वं मे जरया हृतम् २८। इत्थमस्वास्थ्यकृन्नित्यमाशां त्यक्तुं न शक्यते । स्थावरं सुमहत्प्राप्तं कृतपातकया मया २९। समागतमिवैतर्हि समीक्ष्य मरणं गतम् । उपार्जितेन पापेन यानि वित्तानि वै मया ३०। रक्षिष्यंत्यनपत्यायां मृतायां मयि तानि के । तस्मात्सर्वाणि वित्तानि अन्यायोपार्जितानि च ३१। दातुमिच्छामि विप्रेभ्यो यदि त्वं मन्यसे सखि । ब्राह्मण्युवाच- मया यावन्ति वित्तानि पश्येति संचितानि च ३२। असत्पात्रेषु दत्तानि तानि सर्वाणि नित्यशः । तस्मादहं धनैर्हीना किं दास्यामि द्विजातये ३३। अस्ति चेद्यदि वित्तं ते दानमाशु तदा कुरु । तस्या एवं वचः श्रुत्वा सा वेश्यात्यंतहर्षिता ३४। वित्तेन सकलेनैव अन्नदानं चकार ह । हरिशर्मा च विप्रेन्द्रो धनवानतिभक्तितः ३५। पूजयामास सततं भगवंतं जनार्दनम् । जितेन्द्रियो जितक्रोधो हिंसादम्भविवर्जितः ३६। प्रीतये कमलाभर्तुः स तेपे सुमहत्तपः । गंधपुष्पैश्च बलिभिर्घृतधूपैः प्रदीपकैः ३७। पूजयामास देवेशं नित्यमेव जनार्दनम् । धनवानपि विप्रोऽसौ वित्तस्य क्षयशंकितः ३८। पिपीलिकामूषिकाश्च तथान्येऽपि च जंतवः । कृपणस्य द्विजश्रेष्ठ गृहे नित्यं बुभुक्षिताः ३९। उपार्जितं धनं सर्वं स्वयमेव दिनेदिने । बुभुजे ब्राह्मणश्रेष्ठ दानकर्मविवर्जितः ४०। सुहृदां ब्राह्मणानां च बांधवानां कदापि सः । चकार न च संभाषामर्थप्रार्थनशंकया ४१। विगणय्य स्ववित्तानि सुबहूनि निजालये । मत्वा श्रेष्ठमिवात्मानं मोदतेऽसौ द्विजोत्तम ४२। कदाचित्प्राप्तकालोऽसौ ब्राह्मणोऽत्यंतवित्तवान् । गणिका ब्राह्मणी सा च एककाले मृता द्विज ४३। अथ दूताः समायातास्तान्नेतुमतिभीषणाः । धर्मराजस्य देवस्य पाशमुद्गरपाणयः ४४। ते च चण्डादयो दूतास्तान्समादाय जैमिने । ययुर्धर्मपुरं सद्यो दुर्गमेन पथा ततः ४५। चण्ड उवाच- आनीतो हरिशर्मा च वेश्या च ब्राह्मणी च सा । तवाज्ञया जीवितेश पश्यैतान्पुरतः स्थितान् ४६। तान्समालोक्य जीवेशः प्रहस्य द्विजसत्तम । चित्रगुप्तमिति प्राह सर्वकार्यविचक्षणम् ४७। यम उवाच- एतेषां सर्वकार्याणि शुभदान्यशुभानि च । मूलाद्विचारय प्राज्ञ चित्रगुप्त महामते ४८। यमादेशात्ततस्तेषां चित्रगुप्तो विचक्षणः । सर्वं विचारयामास शुभकर्माशुभं तथा ४९। चित्रगुप्त उवाच- देवाकर्णय वक्ष्यामि पुण्यं च पातकं तथा । इयं वेश्या ब्राह्मणी च हरिशर्मा चकार यत् ५० 7.20.50। एषा रतिविदग्धाख्या गणिकाति दुराशया । चकार यानि पापानि वक्तुं तानि न शक्यते ५१। अन्यायोपार्जितैर्वित्तैरखिलैरेव सूर्यज । अन्नदानं चकारेयं गणिका गतयौवना ५२। अन्नदानप्रभावेण यातनागृहवासदैः । त्यक्तेयं पातकैः सर्वैः कोटिजन्मार्जितैरपि ५३। अन्नदानं महाराज ये कुर्वंति जनाः क्षितौ । ते पापिनोऽपि गच्छंति तद्विष्णोः परमं पदम् ५४। यावन्त्यन्नानि यच्छंति मानवाः क्षितिमण्डले । तावंत्यो ब्रह्महत्याश्च तस्य नश्यंत्यसंशयः ५५। अन्नानि यच्छतां त्यक्त्वा शरीराणि च पातकम् । गृह्णतामेव पात्राणि सहसा याति सूर्यज ५६। तस्मात्पापिनामन्नानि न गृह्णंति विचक्षणाः । मोहाद्गृह्णंति ये मूढास्त एव पापभागिनः ५७। शुभकर्माशुभं वापि वेश्यायाः कथितं प्रभो । ब्राह्मण्याः शृणु कर्माणि शुभानि चाशुभानि च ५८। इयं क्षेमंकरी नाम ब्राह्मणी शुद्धवंशजा । भद्रकीर्तिप्रिया सर्वं चकार दुरितं प्रभो ५९। त्यक्त्वा निजाश्रमाचारं निजयौवनगर्विता । बभूवात्यंतपापिष्ठा जारसंगमलोलुपा ६०। कदाचिच्छैशवे राजन्खेलंती शिशुभिः सह । रथ्यायां खननं चक्रे चतुष्कोणसमन्वितम् ६१। तस्मिन्नेव दिने मेघ उदकानि ववर्ष च । पूरितं तज्जलैः खातं तया विनिर्मितं प्रभो ६२। ततो मध्याह्नसमये गौरेकस्तृषितो नृप । अपिबत्तत्र पानीयं तापितस्तपनातपैः ६३। तेनैव सर्वपापानि विनष्टानि महांति वै । तस्याः सूर्यसुत प्राज्ञ जलदानप्रभावतः ६४। विमुक्ताः सकलैः पापैर्व्रजेन्नारायणालयम् । कृतपापा हि देवेश ब्राह्मणीयं दुराशया ६५। विमुक्ता सकलैः पापैर्जलदानप्रभावतः । अयं विप्रो महाभक्तो देवदेवस्य चक्रिणः ६६। ततोऽस्योपरि जीवेश प्रभुरेकोऽच्युतः स्मृतः । व्यास उवाच- चित्रगुप्तस्य तद्वाक्यं समाकर्ण्य स दंडभृत् ६७। तां वेश्यां ब्राह्मणीं चापि ववंदे ब्राह्मणं च तम् । दिव्यैः सुवर्णालंकारैर्वस्त्रैर्नानाविधैस्तथा ६८। तेषां पूजां यमः श्रुत्वा कुटुंबिनां च जैमिने । उवाच प्रहसन्वाक्यं सुप्रीतो मृदुलाक्षरम् ८९। यम उवाच- यूयं सर्वे महात्मानो विनष्टाखिलपातकाः । समस्तसुखदं स्थानं गच्छत श्रीपतेः प्रभोः ७०। तानारोप्य ततो दिव्ये यमः कांचननिर्मिते । राजहंसयुते स्थाने प्रेषयामास चक्रिणः ७१। ततो दिव्यरथारूढाः सर्वाभरणभूषिताः । पुरं भगवतो जग्मुस्ते सर्वे गतपातकाः ७२। गणिका ब्राह्मणी सा च विनष्टाखिलकल्मषा । सान्निध्यं प्राप्य देवस्य तस्थौ विप्र चिरं सुखम् ७३। हरिशर्माणमालोक्य समायांतं जनार्द्दनः । ददौ वरासनं तस्मै स्नेहात्कनकनिर्मितम् ७४। पाद्यार्घ्याचमनीयैश्च तमभ्यर्च द्विजोत्तमम् । वरासनोपविष्टं च पप्रच्छेति मुदा हरिः ७५। श्रीभगवानुवाच- द्विजन्म कुशलं ब्रूहि मद्भक्तप्रवरोऽसि यत् । चिरं मे मंदिरं तिष्ठ सर्वोपद्रववर्जिते ७६। ब्राह्मण उवाच- त्वां स्मृत्वापीक्षितो देव लभते कुशलं प्रभो । त्वत्सान्निध्यं मया प्राप्तं कुशलं किमतः परम् ७७। व्यास उवाच- एतस्य वचनं श्रुत्वा भगवान्प्रणयोदितम् । दत्तवान्निजसारूप्यं प्रीतस्तस्मै द्विजन्मने ७८। ददौ तस्मै सुखं सर्वं दुर्ल्लभं कमलापतिः । आहारमात्रं न ददौ तत्कार्पण्यं स्मरन्प्रभुः ७९। दिनद्वयांतरे विप्रो निराहारः क्षुधाकुलः । प्रोवाच विष्णुं देवेशं विनयावनतः स्थितः ८०। ब्राह्मण उवाच- प्रभोप्राप्तंतवस्थानमनेकतपसांफलैः । अत्रापि क्षुधया नित्यं विफलोऽस्मि कथं प्रभो ८१। देवकन्या गणैर्दिव्यैः संप्राप्तनवयौवनैः । श्वेतचामरवातेन मंचेष्वपि निवीजितः ८२। सुगंधानां प्रसूनानां महास्रग्भिरलंकृतः । चंदनैर्लिप्तसर्वांगो राजश्रेष्ठ इव प्रभो ८३। चार्वङ्गीभिः कामिनीभिर्नित्यं मत्पुरतः प्रभो । गीतेन नृत्यते चापि नारायण तवाज्ञया ८४। वासवाद्याः सुराः सर्वे रजांसि मम पादयोः । शिरः किरीटशोभीनि नित्यमेव वहंति वै ८५। देवदेवर्षयश्चापि मुनयश्च जगत्पते । स्तुवंति मां स्तवैर्नित्यं किंकरा इव सर्वदा ८६। चतुर्बाहुरहं श्यामः शङ्खचक्रगदाब्जभृत् । प्रफुल्लपुण्डरीकाक्षः पीतवासाः सुकुण्डलः ८७। स्वर्णयज्ञोपवीती च किरीटी कुण्डली तथा । दृश्ये त्वमिव देवाद्यैर्द्वितीयो गरुडध्वजः ८८। सुखान्येतानि दत्तानि दुर्ल्लभानि त्वया प्रभो । ददासि कथमाहारं न मह्यं परमेश्वर ८९। क्षुधाग्निना च सुमहच्छरीरं मम दह्यते । यथैव ज्वलितो वृक्षः कोटरस्थेन वह्निना ९०। सुखमेतत्त्वया दत्तं हरे मह्यं न रोचते । प्रज्वलज्जठराग्नौ तु विह्वलाङ्गाय केशव ९१। कर्मणा मनसा वाचा त्वां विना जगदीश्वरम् । न पूजितो मया कश्चिद्देवदेव गणार्चितः ९२। स्वप्नेनापि जगन्नाथ तस्य भक्तिः कृता नहि । आहारं केन दोषेण ददासि नहि मे प्रभो ९३। व्यास उवाच- अथासौ भगवान्विष्णुः कौतुकी समुवाच तम् । गच्छ ब्राह्मण भद्रं ते ब्रह्माणं प्रति सत्वरम् ९४। इति श्रुत्वा वचो विप्रः शीघ्रं ब्रह्माणमाययौ । ब्रह्मा तं प्रति प्रोवाच कार्पण्यं तस्य दर्शयन् ९५। ब्रह्मोवाच- दुःखादुपार्जितं कर्म दीयते यन्न भूसुरे । स्वयं न भुंजते तच्च नष्टमेव न संशयः ९६। कारणं तव दुःखस्य सर्वमेव मयोदितम् । गच्छ ब्राह्मण भद्रं ते निःसंदेहोयमागतः ९७। ब्राह्मण उवाच- निजकर्मविपाकोऽयं त्वत्प्रसादाच्छ्रुतोऽखिलः । इदानीं ब्रूहि दानानि कानि देयानि मानवैः ९८। ब्रह्मोवाच- बहूनि संति दानानि तानि वक्तुं न शक्यते । संक्षेपात्कथ्यते विप्र निशामय समाहितः ९९। भूमिदानं द्विजश्रेष्ठ सर्वदानोत्तमोत्तमम् । कृतं पुण्यात्मना येन स ज्ञेयः सर्वदानकृत् १०० 7.20.100। गोचर्ममात्रं भूमिं यो ददाति द्विजसत्तम । स गच्छेत्परमं स्थानं विमुक्तः सर्वपातकैः १०१। भूमिं सस्यसमेतां यो दरिद्राय द्विजातये । ददाति ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्य पुण्यं निशामय १०२। सर्वपापविनिर्मुक्तो नारायणपुरं व्रजेत् । तत्र भुंक्ते सुखं सर्वं यावदिंद्राश्चतुर्दश १०३। भूयो भूमिं समासाद्य सार्वभौमो नृपो भवेत् । चिरं भुक्त्वा महीं कृत्स्नां नरो नारायणो भवेत् १०४ । यस्माद्भूमिर्द्विजैर्ग्राह्या त्यक्त्वा दानशतान्यपि । भूमिदो भूमिनेता च द्वावपि स्वर्गगामिनौ १०५। मंदबुर्द्धिर्द्विजो यस्तु भूमिदानं परित्यजेत् । प्रतिजन्मनि विप्रेन्द्र स भवेदतिदुःखितः १०६। अन्येभ्योऽपि समादाय भूमिदानं य आचरेत् । तस्य विष्णुरति प्रीतो ददाति परमं पदम् १०७। ग्रामं यच्छति यो विप्र दरिद्राय द्विजातये । दापयत्यपि वा तस्य पुण्यं वापि निशामय १०८। यावंतो रेणवो भूमौ यावंतो वृष्टिबिंदवः । मन्वंतराणि तावंति विष्णुलोके वसेत्सुधीः १०९। धेनुं पयस्विनीं यस्तु सवत्सां यच्छति द्विज । तस्य ब्रवीम्यहं पुण्यमाकर्णय महात्मनः ११०। सप्तद्वीपां महीं दत्वा ससस्यां यत्फलं लभेत् । तत्फलं लभते मर्त्यो धेनुं यच्छन्द्विजातये १११। ददाति वृषभं यस्तु ब्राह्मणाय कुटुंबिने । विमुक्तः पातकै रुद्रै रुद्रलोकं स गच्छति ११२। तस्य यावंति रोमाणि शरीरे वृषभस्य च । तावत्कल्पसहस्राणि रुद्रेण सह मोदते ११३। यस्तु वेदविदे धेनुं दद्यादुभयतोमुखीम् । न तस्य पुनरावृत्ती रुद्रलोकात्कदाचन ११४। वृषं तिलसमायुक्तं कृष्णं यस्तु प्रयच्छति । स रुद्रभवने तिष्ठेद्द्विजेन्द्र तिलसंख्यया ११५। तिलप्रमाणमपि च स्वर्णं दद्याद्द्विजातये । स याति विष्णुभवनं कुलकोटिसमन्वितः ११६। यो भक्त्या रजतं यच्छेद्दरिद्राय द्विजातये । चंद्रलोकं समासाद्य सुधापानं करोति सः ११७। हीरकं मौक्तिकं चापि प्रवालं च मणिं तथा । यो ददाति द्विजश्रेष्ठ शक्रलोकं स गच्छति ११८। अश्वदानं द्विजश्रेष्ठ यः करोति महाशयः । गन्धर्वराजराजत्वं स प्राप्नोति न संशयः ११९। ददाति वारणं यस्तु युवानं दोषवर्जितम् । देवराज्ये विभागी स भवेदिन्द्र इव द्विज १२०। नरदोलां च यो दद्याद्ब्राह्मणाय सदक्षिणाम् । सोऽपीन्द्रपदमासाद्य वसेत्कल्पचतुष्टयम् १२१। शालिग्रामशिलादानं यो ददाति द्विजातये । तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि समासेन शृणु द्विज १२२। सप्तद्वीपां महीं दत्वा सशैलवनकाननाम् । यत्फलं तच्च लभते शालग्रामशिलाप्रदः १२३। तुलापुरुषदानेन यत्फलं प्राप्यते नरैः । शालग्रामशिलां यच्छंस्तस्मात्कोटिगुणं लभेत् १२४। शालग्रामशिला येन प्रदत्ता द्विजसत्तम । नूनं तेन प्रदत्तानि भुवनानि चतुर्दश १२५। तुलापुरुषदानं यः प्रकरोति नरोत्तम । दिवि दिव्यांबरधरश्चिरं स च महीपतिः १२६। जननीजठरे भूयस्तस्य जन्म न विद्यते । ददाति यस्तु वै कन्यां सालंकारां नरोत्तमः १२७। स गच्छेद्विष्णुभवनं पुनरावृत्तिवर्जितः । यः कन्याविक्रयं मूढो मोहात्प्रकुरुते नरः १२८। स गच्छेन्नरकं घोरं पुरीषह्रदसंज्ञकम् । विक्रीतायाश्च कन्याया यः पुत्रो जायते द्विज १२९। स चांडाल इव ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः । कन्याविक्रयिणः पुंसो मुखं पश्येन्न शास्त्रवित् १३०। पश्येदज्ञानतो वापि कुर्याद्भास्करदर्शनम् । यत्किंचित्क्रियते कर्म कन्याविक्रयिणः पुरः १३१। शुभं तत्सकलं कर्म गच्छेद्विफलतां द्विज । कन्याविक्रयिणो नास्ति नरकान्निष्कृतिः पुनः १३२। कन्यादानकृतो नास्ति स्वर्गादागमनं पुनः । बहुनात्र किमुक्तेन संक्षेपेण ब्रवीमि ते १३३। हीरकक्षितिकन्यानां फलं स्याच्च शताधिकम् । उपानहं चातपत्रं यस्तु यच्छति भूतले १३४। शृणु तस्य तु वै पुण्यं संक्षेपेण ब्रवीमि ते । इह वर्षशतं जीवेत्सर्वसंपत्समन्वितः १३५। मृतः शक्रपुरं प्राप्य शतकल्पचतुष्टयम् । ददाति नूतनं वस्त्रं स याति परमां गतिम् १३६। वस्त्रं पुरातनं यच्छेद्धेनुं च रजतीं तथा । कन्यां रजस्वलां यस्तु स सदा नरकं व्रजेत् १३७। फलदो मानवो विप्र गच्छति त्रिदशालयम् । भुंक्ते कल्पसहस्राणि फलं तत्रामृतोपमम् १३८। शाकप्रदो याति विप्र शंभोर्भगवतः पदम् । तत्र कल्पद्वयं भुंक्ते पायसं दुर्ल्लभं सुरैः १३९। दुग्धदो दधिदश्चैव घृतदस्तक्रदस्तथा । प्राप्नोति वै सुधापानं पुरो भगवतो हरेः १४०। पुष्पदो मनुजो विप्र गन्धदश्च सुरालयम् । तिष्ठेद्युगसहस्राणि पुष्पगन्धविभूषितः १४१। शय्यादानं द्विजश्रेष्ठ यः करोति द्विजोत्तम । स ब्रह्मलोकमागत्य पर्यंकशयनश्चिरम् १४२। दीपदः पीठदश्चैव सर्वपापविवर्जितः । दिव्यसिंहासनस्थश्च जलदीपावलीवृतः १४३। तांबूलदो नरो राजन्भुवि भुंक्तेऽखिलं शुभम् । दिवि देवाङ्गनाक्रोडे सुप्तस्तांबूलमत्ति वै १४४। विद्यादानं द्विजश्रेष्ठ यः करोति नरोत्तम । संप्राप्य संनिधिं विष्णोस्तिष्ठेद्युगशतद्वयम् १४५। ततो ज्ञानं समासाद्य तत्रैव द्विजसत्तम । प्राप्नोति दुर्ल्लभं मोक्षं प्रसादात्कमलापतेः १४६। अनाथं ब्राह्मणं यस्तु पाठयत्यतिदुःखितम् । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिदुर्ल्लभम् १४७। कुलीनोऽपि द्विजश्रेष्ठो न भाति विद्यया विना । तस्माद्दिवजं पाठयंतः प्रयांति परमं पदम् १४८। भुवि प्रत्यक्षदेवोऽपि ब्राह्मणो देवताश्रयः । सर्ववर्णगुरुर्नैव विद्याहीनो विराजते १४९। संसारे यानि दानानि संति हेमादिकानि च । तानि तेन प्रदत्तानि ब्राह्मणो येन पाठितः १५० 7.20.150। कुर्यात्पुस्तकदानं यो नरो भक्तिसमन्वितः । तस्य पुण्यं द्विजश्रेष्ठ संक्षेपात्ते वदाम्यहम् १५१। तत्राक्षराणि यावंति पत्रे पत्रे च पुस्तके । प्रत्यक्षरे लभेत्पुण्यं कपिलाकोटिदानजम् १५२। यावद्दिनं पुस्तकं तत्प्रपठंति द्विजातयः । तावन्मन्वंतरं तिष्ठेद्वैकुंठे पुस्तकप्रदः १५३। एवमादीन्यनेकानि संति दानानि भूसुर । सम्यग्वक्तुं जगत्यस्मिन्कः शक्तो द्विशतैरपि १५४। ब्रह्महत्यादि पापानि क्रियंते यानि मानवैः । हन्यंते तानि पापानि तस्माद्दानं समाचरेत् १५५। आत्मपुण्येन यद्दानं दीयते च त्रिभिर्जनैः । यावद्द्रव्यं फलं तस्मात्तस्य दानस्य लभ्यते १५६। प्रीतये कमलाभर्तुर्यद्दानं दीयते जनैः । तस्यकोटिगुणं पुण्यं लभते नात्र संशयः १५७। तस्मान्नारायणप्रीतिहेतवे मतिमान्नरः । दानं समाचरेद्विप्र भक्तिकर्मसमन्वितः १५८। तपसोऽपि परं दानं निरुक्तं तत्वदर्शिभिः । अतो यत्नादपि प्राज्ञो दानकर्मसमाचरेत् १५९। दानं तपो द्वे अपि यः प्रकरोति नरोत्तमः । तस्य तुल्यो जगत्यस्मिन्विद्यते न हि भूसुर १६०। इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे सर्वदानमाहात्म्यंनाम विंशोऽध्यायः २० ।

vyāsa uvāca- viṣṇupūjāphalaṃ vipra saṃkṣepātkathitaṃ mayā | idānīṃ vacmi dānāni niśāmaya samāhitaḥ 1| dānaṃ tapo dvayormadhye dānamekaṃ paraṃ smṛtam | tapasā pāpamityuktaṃ na pāpo dānakarmaṇi 2| tapaḥ kṛtayuge śreṣṭhaṃ tretāyāṃ dhyānameva ca | saparyā dvāpare śreṣṭhā dānaṃ śreṣṭhaṃ kalau yuge 3| tasmātkaliyuge dānaṃ prītaye kamalāpateḥ | kartavyaṃ satataṃ prājñairicchadbhiḥ paramaṃ padam 4| kalayā kalayā candra kalāṃ saṃvarddhate tathā | dānasya sā gatiḥ proktā tapasaśca manīṣibhiḥ 5| palādapi dvijaśreṣṭha kartavyo vittasaṃgrahaḥ | saṃcitaṃ tu dhanaṃ prājño dānakarmaṇi saṃkṣipet 6| dhane sthitopi yo martyo nāśnāti na dadāti yaḥ | daridra saḥ ca vijñeyo dānabhogavivarjitaḥ 7| vittaṃ kena sahāyāti yāti tena tu ko dvija | āyāti tatpurā dattamiha paṃcatvamāgate 8| datvā datvā sadā dānaṃ mānavā ye daridrati | na te daridrā vijñeyāḥ paraloke maheśvarāḥ 9| dhanaṃ rakṣaṃti kārpaṇyādye te jñeyāḥ suduḥkhitāḥ | aṃte tyaktvā ca tatsarvaṃ nirāśā yāṃti jaimine 10| paraloke dvijaśreṣṭhaḥ sādhusadbalavarjitaḥ | nirddhane baṃdhuhīne ca nādattamupatiṣṭhate 11| stokaṃ stokaṃ ca viprendra bhaktiśraddhāsamanvitaḥ | nityaṃ deyāni dānāni vaiṣṇavairnijabhaktitaḥ 12| sarveṣāmeva dānānāmannadānaṃ dvijottama | jaladānaṃ ca tatvajñairatiśreṣṭhaṃ prakīrtitam 13| vinānnena na tiṣṭhaṃti prāṇā deheṣu dehinām | annadaḥ prāṇado jñeyaḥ prāṇadaḥ sakalapradaḥ 14| tasmātsamastadānānāmannado labhate phalam | annadānasamaṃ dānaṃ jaladānaṃ ca jaimine 15| vinā toyena nānnaṃ syādatastoyaṃ pradīyate | kṣudhā tṛṣāpi viprendra dve tulye tu prakīrtite 16| tasmāddatvā ca toyaṃ ca śreṣṭhaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ | jīvanaṃ jīvanaṃ nṝṇāṃ jīvanaṃ na ca jīvanam 17| ato jīvanarakṣārthaṃ jīvanaṃ prājña utsṛjet | annaṃ toyaṃ ca viprendra dattaṃ yena mahītale 18| tena sarvāṇi dānāni kṛtāni nātra saṃśayaḥ | annadānasya māhātmyaṃ jaladānasya vai śṛṇu 19| babhūva hāstinapure kubera iva vittavān | tasminneva pure veśyā babhūva surasuṃdarī 20| khyātā ratividagdheti sarvalakṣaṇasaṃyutā | tatra kṣemaṃkarī nāma brāhmaṇī śreṣṭhavaṃśajā 21| samastaguṇasampannā vidhavāsīddvijātmajā | sā brāhmaṇī dvijaśreṣṭha jārānuraktamānasā 22| niṣiddhaṃ karma kurvaṃtī tyaktvā yātyavivekatām | tayā saṃnihitā vipra veśyāpi brāhmaṇī ca sā 23| cakāra sakhyaṃ snehena veśyāvṛttimupetya sā | sā veśyā brāhmaṇī cāpi dve'pyekatra dine dine 24| pāpāni cakratuḥ prītyā asaṃkhyātāni jaimine | tato ratividagdhā sā vṛddhabhāvamupāgatā 25| brāhmaṇī cāpi viprendra duḥśīlātyaṃtapāpinī | kadācidvāramukhyā sā jaraṃtī tāṃ nijāṃ sakhīm 26| prāheti vismitā vipra vacanaṃ vinayānvitā | ratividagdhovāca - sakhi tvayā sahānekaṃ dāruṇaṃ pātakaṃ kṛtam 27| adyāpi pātake dṛṣṭirmahatī vartate mama | saundaryaṃ ca balaṃ caiva sarvaṃ me jarayā hṛtam 28| itthamasvāsthyakṛnnityamāśāṃ tyaktuṃ na śakyate | sthāvaraṃ sumahatprāptaṃ kṛtapātakayā mayā 29| samāgatamivaitarhi samīkṣya maraṇaṃ gatam | upārjitena pāpena yāni vittāni vai mayā 30| rakṣiṣyaṃtyanapatyāyāṃ mṛtāyāṃ mayi tāni ke | tasmātsarvāṇi vittāni anyāyopārjitāni ca 31| dātumicchāmi viprebhyo yadi tvaṃ manyase sakhi | brāhmaṇyuvāca- mayā yāvanti vittāni paśyeti saṃcitāni ca 32| asatpātreṣu dattāni tāni sarvāṇi nityaśaḥ | tasmādahaṃ dhanairhīnā kiṃ dāsyāmi dvijātaye 33| asti cedyadi vittaṃ te dānamāśu tadā kuru | tasyā evaṃ vacaḥ śrutvā sā veśyātyaṃtaharṣitā 34| vittena sakalenaiva annadānaṃ cakāra ha | hariśarmā ca viprendro dhanavānatibhaktitaḥ 35| pūjayāmāsa satataṃ bhagavaṃtaṃ janārdanam | jitendriyo jitakrodho hiṃsādambhavivarjitaḥ 36| prītaye kamalābhartuḥ sa tepe sumahattapaḥ | gaṃdhapuṣpaiśca balibhirghṛtadhūpaiḥ pradīpakaiḥ 37| pūjayāmāsa deveśaṃ nityameva janārdanam | dhanavānapi vipro'sau vittasya kṣayaśaṃkitaḥ 38| pipīlikāmūṣikāśca tathānye'pi ca jaṃtavaḥ | kṛpaṇasya dvijaśreṣṭha gṛhe nityaṃ bubhukṣitāḥ 39| upārjitaṃ dhanaṃ sarvaṃ svayameva dinedine | bubhuje brāhmaṇaśreṣṭha dānakarmavivarjitaḥ 40| suhṛdāṃ brāhmaṇānāṃ ca bāṃdhavānāṃ kadāpi saḥ | cakāra na ca saṃbhāṣāmarthaprārthanaśaṃkayā 41| vigaṇayya svavittāni subahūni nijālaye | matvā śreṣṭhamivātmānaṃ modate'sau dvijottama 42| kadācitprāptakālo'sau brāhmaṇo'tyaṃtavittavān | gaṇikā brāhmaṇī sā ca ekakāle mṛtā dvija 43| atha dūtāḥ samāyātāstānnetumatibhīṣaṇāḥ | dharmarājasya devasya pāśamudgarapāṇayaḥ 44| te ca caṇḍādayo dūtāstānsamādāya jaimine | yayurdharmapuraṃ sadyo durgamena pathā tataḥ 45| caṇḍa uvāca- ānīto hariśarmā ca veśyā ca brāhmaṇī ca sā | tavājñayā jīviteśa paśyaitānpurataḥ sthitān 46| tānsamālokya jīveśaḥ prahasya dvijasattama | citraguptamiti prāha sarvakāryavicakṣaṇam 47| yama uvāca- eteṣāṃ sarvakāryāṇi śubhadānyaśubhāni ca | mūlādvicāraya prājña citragupta mahāmate 48| yamādeśāttatasteṣāṃ citragupto vicakṣaṇaḥ | sarvaṃ vicārayāmāsa śubhakarmāśubhaṃ tathā 49| citragupta uvāca- devākarṇaya vakṣyāmi puṇyaṃ ca pātakaṃ tathā | iyaṃ veśyā brāhmaṇī ca hariśarmā cakāra yat 50 7.20.50| eṣā ratividagdhākhyā gaṇikāti durāśayā | cakāra yāni pāpāni vaktuṃ tāni na śakyate 51| anyāyopārjitairvittairakhilaireva sūryaja | annadānaṃ cakāreyaṃ gaṇikā gatayauvanā 52| annadānaprabhāveṇa yātanāgṛhavāsadaiḥ | tyakteyaṃ pātakaiḥ sarvaiḥ koṭijanmārjitairapi 53| annadānaṃ mahārāja ye kurvaṃti janāḥ kṣitau | te pāpino'pi gacchaṃti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam 54| yāvantyannāni yacchaṃti mānavāḥ kṣitimaṇḍale | tāvaṃtyo brahmahatyāśca tasya naśyaṃtyasaṃśayaḥ 55| annāni yacchatāṃ tyaktvā śarīrāṇi ca pātakam | gṛhṇatāmeva pātrāṇi sahasā yāti sūryaja 56| tasmātpāpināmannāni na gṛhṇaṃti vicakṣaṇāḥ | mohādgṛhṇaṃti ye mūḍhāsta eva pāpabhāginaḥ 57| śubhakarmāśubhaṃ vāpi veśyāyāḥ kathitaṃ prabho | brāhmaṇyāḥ śṛṇu karmāṇi śubhāni cāśubhāni ca 58| iyaṃ kṣemaṃkarī nāma brāhmaṇī śuddhavaṃśajā | bhadrakīrtipriyā sarvaṃ cakāra duritaṃ prabho 59| tyaktvā nijāśramācāraṃ nijayauvanagarvitā | babhūvātyaṃtapāpiṣṭhā jārasaṃgamalolupā 60| kadācicchaiśave rājankhelaṃtī śiśubhiḥ saha | rathyāyāṃ khananaṃ cakre catuṣkoṇasamanvitam 61| tasminneva dine megha udakāni vavarṣa ca | pūritaṃ tajjalaiḥ khātaṃ tayā vinirmitaṃ prabho 62| tato madhyāhnasamaye gaurekastṛṣito nṛpa | apibattatra pānīyaṃ tāpitastapanātapaiḥ 63| tenaiva sarvapāpāni vinaṣṭāni mahāṃti vai | tasyāḥ sūryasuta prājña jaladānaprabhāvataḥ 64| vimuktāḥ sakalaiḥ pāpairvrajennārāyaṇālayam | kṛtapāpā hi deveśa brāhmaṇīyaṃ durāśayā 65| vimuktā sakalaiḥ pāpairjaladānaprabhāvataḥ | ayaṃ vipro mahābhakto devadevasya cakriṇaḥ 66| tato'syopari jīveśa prabhureko'cyutaḥ smṛtaḥ | vyāsa uvāca- citraguptasya tadvākyaṃ samākarṇya sa daṃḍabhṛt 67| tāṃ veśyāṃ brāhmaṇīṃ cāpi vavaṃde brāhmaṇaṃ ca tam | divyaiḥ suvarṇālaṃkārairvastrairnānāvidhaistathā 68| teṣāṃ pūjāṃ yamaḥ śrutvā kuṭuṃbināṃ ca jaimine | uvāca prahasanvākyaṃ suprīto mṛdulākṣaram 89| yama uvāca- yūyaṃ sarve mahātmāno vinaṣṭākhilapātakāḥ | samastasukhadaṃ sthānaṃ gacchata śrīpateḥ prabhoḥ 70| tānāropya tato divye yamaḥ kāṃcananirmite | rājahaṃsayute sthāne preṣayāmāsa cakriṇaḥ 71| tato divyarathārūḍhāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ | puraṃ bhagavato jagmuste sarve gatapātakāḥ 72| gaṇikā brāhmaṇī sā ca vinaṣṭākhilakalmaṣā | sānnidhyaṃ prāpya devasya tasthau vipra ciraṃ sukham 73| hariśarmāṇamālokya samāyāṃtaṃ janārddanaḥ | dadau varāsanaṃ tasmai snehātkanakanirmitam 74| pādyārghyācamanīyaiśca tamabhyarca dvijottamam | varāsanopaviṣṭaṃ ca papraccheti mudā hariḥ 75| śrībhagavānuvāca- dvijanma kuśalaṃ brūhi madbhaktapravaro'si yat | ciraṃ me maṃdiraṃ tiṣṭha sarvopadravavarjite 76| brāhmaṇa uvāca- tvāṃ smṛtvāpīkṣito deva labhate kuśalaṃ prabho | tvatsānnidhyaṃ mayā prāptaṃ kuśalaṃ kimataḥ param 77| vyāsa uvāca- etasya vacanaṃ śrutvā bhagavānpraṇayoditam | dattavānnijasārūpyaṃ prītastasmai dvijanmane 78| dadau tasmai sukhaṃ sarvaṃ durllabhaṃ kamalāpatiḥ | āhāramātraṃ na dadau tatkārpaṇyaṃ smaranprabhuḥ 79| dinadvayāṃtare vipro nirāhāraḥ kṣudhākulaḥ | provāca viṣṇuṃ deveśaṃ vinayāvanataḥ sthitaḥ 80| brāhmaṇa uvāca- prabhoprāptaṃtavasthānamanekatapasāṃphalaiḥ | atrāpi kṣudhayā nityaṃ viphalo'smi kathaṃ prabho 81| devakanyā gaṇairdivyaiḥ saṃprāptanavayauvanaiḥ | śvetacāmaravātena maṃceṣvapi nivījitaḥ 82| sugaṃdhānāṃ prasūnānāṃ mahāsragbhiralaṃkṛtaḥ | caṃdanairliptasarvāṃgo rājaśreṣṭha iva prabho 83| cārvaṅgībhiḥ kāminībhirnityaṃ matpurataḥ prabho | gītena nṛtyate cāpi nārāyaṇa tavājñayā 84| vāsavādyāḥ surāḥ sarve rajāṃsi mama pādayoḥ | śiraḥ kirīṭaśobhīni nityameva vahaṃti vai 85| devadevarṣayaścāpi munayaśca jagatpate | stuvaṃti māṃ stavairnityaṃ kiṃkarā iva sarvadā 86| caturbāhurahaṃ śyāmaḥ śaṅkhacakragadābjabhṛt | praphullapuṇḍarīkākṣaḥ pītavāsāḥ sukuṇḍalaḥ 87| svarṇayajñopavītī ca kirīṭī kuṇḍalī tathā | dṛśye tvamiva devādyairdvitīyo garuḍadhvajaḥ 88| sukhānyetāni dattāni durllabhāni tvayā prabho | dadāsi kathamāhāraṃ na mahyaṃ parameśvara 89| kṣudhāgninā ca sumahaccharīraṃ mama dahyate | yathaiva jvalito vṛkṣaḥ koṭarasthena vahninā 90| sukhametattvayā dattaṃ hare mahyaṃ na rocate | prajvalajjaṭharāgnau tu vihvalāṅgāya keśava 91| karmaṇā manasā vācā tvāṃ vinā jagadīśvaram | na pūjito mayā kaściddevadeva gaṇārcitaḥ 92| svapnenāpi jagannātha tasya bhaktiḥ kṛtā nahi | āhāraṃ kena doṣeṇa dadāsi nahi me prabho 93| vyāsa uvāca- athāsau bhagavānviṣṇuḥ kautukī samuvāca tam | gaccha brāhmaṇa bhadraṃ te brahmāṇaṃ prati satvaram 94| iti śrutvā vaco vipraḥ śīghraṃ brahmāṇamāyayau | brahmā taṃ prati provāca kārpaṇyaṃ tasya darśayan 95| brahmovāca- duḥkhādupārjitaṃ karma dīyate yanna bhūsure | svayaṃ na bhuṃjate tacca naṣṭameva na saṃśayaḥ 96| kāraṇaṃ tava duḥkhasya sarvameva mayoditam | gaccha brāhmaṇa bhadraṃ te niḥsaṃdehoyamāgataḥ 97| brāhmaṇa uvāca- nijakarmavipāko'yaṃ tvatprasādācchruto'khilaḥ | idānīṃ brūhi dānāni kāni deyāni mānavaiḥ 98| brahmovāca- bahūni saṃti dānāni tāni vaktuṃ na śakyate | saṃkṣepātkathyate vipra niśāmaya samāhitaḥ 99| bhūmidānaṃ dvijaśreṣṭha sarvadānottamottamam | kṛtaṃ puṇyātmanā yena sa jñeyaḥ sarvadānakṛt 100 7.20.100| gocarmamātraṃ bhūmiṃ yo dadāti dvijasattama | sa gacchetparamaṃ sthānaṃ vimuktaḥ sarvapātakaiḥ 101| bhūmiṃ sasyasametāṃ yo daridrāya dvijātaye | dadāti brāhmaṇaśreṣṭha tasya puṇyaṃ niśāmaya 102| sarvapāpavinirmukto nārāyaṇapuraṃ vrajet | tatra bhuṃkte sukhaṃ sarvaṃ yāvadiṃdrāścaturdaśa 103| bhūyo bhūmiṃ samāsādya sārvabhaumo nṛpo bhavet | ciraṃ bhuktvā mahīṃ kṛtsnāṃ naro nārāyaṇo bhavet 104 | yasmādbhūmirdvijairgrāhyā tyaktvā dānaśatānyapi | bhūmido bhūminetā ca dvāvapi svargagāminau 105| maṃdaburddhirdvijo yastu bhūmidānaṃ parityajet | pratijanmani viprendra sa bhavedatiduḥkhitaḥ 106| anyebhyo'pi samādāya bhūmidānaṃ ya ācaret | tasya viṣṇurati prīto dadāti paramaṃ padam 107| grāmaṃ yacchati yo vipra daridrāya dvijātaye | dāpayatyapi vā tasya puṇyaṃ vāpi niśāmaya 108| yāvaṃto reṇavo bhūmau yāvaṃto vṛṣṭibiṃdavaḥ | manvaṃtarāṇi tāvaṃti viṣṇuloke vasetsudhīḥ 109| dhenuṃ payasvinīṃ yastu savatsāṃ yacchati dvija | tasya bravīmyahaṃ puṇyamākarṇaya mahātmanaḥ 110| saptadvīpāṃ mahīṃ datvā sasasyāṃ yatphalaṃ labhet | tatphalaṃ labhate martyo dhenuṃ yacchandvijātaye 111| dadāti vṛṣabhaṃ yastu brāhmaṇāya kuṭuṃbine | vimuktaḥ pātakai rudrai rudralokaṃ sa gacchati 112| tasya yāvaṃti romāṇi śarīre vṛṣabhasya ca | tāvatkalpasahasrāṇi rudreṇa saha modate 113| yastu vedavide dhenuṃ dadyādubhayatomukhīm | na tasya punarāvṛttī rudralokātkadācana 114| vṛṣaṃ tilasamāyuktaṃ kṛṣṇaṃ yastu prayacchati | sa rudrabhavane tiṣṭheddvijendra tilasaṃkhyayā 115| tilapramāṇamapi ca svarṇaṃ dadyāddvijātaye | sa yāti viṣṇubhavanaṃ kulakoṭisamanvitaḥ 116| yo bhaktyā rajataṃ yaccheddaridrāya dvijātaye | caṃdralokaṃ samāsādya sudhāpānaṃ karoti saḥ 117| hīrakaṃ mauktikaṃ cāpi pravālaṃ ca maṇiṃ tathā | yo dadāti dvijaśreṣṭha śakralokaṃ sa gacchati 118| aśvadānaṃ dvijaśreṣṭha yaḥ karoti mahāśayaḥ | gandharvarājarājatvaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ 119| dadāti vāraṇaṃ yastu yuvānaṃ doṣavarjitam | devarājye vibhāgī sa bhavedindra iva dvija 120| naradolāṃ ca yo dadyādbrāhmaṇāya sadakṣiṇām | so'pīndrapadamāsādya vasetkalpacatuṣṭayam 121| śāligrāmaśilādānaṃ yo dadāti dvijātaye | tasya puṇyaṃ pravakṣyāmi samāsena śṛṇu dvija 122| saptadvīpāṃ mahīṃ datvā saśailavanakānanām | yatphalaṃ tacca labhate śālagrāmaśilāpradaḥ 123| tulāpuruṣadānena yatphalaṃ prāpyate naraiḥ | śālagrāmaśilāṃ yacchaṃstasmātkoṭiguṇaṃ labhet 124| śālagrāmaśilā yena pradattā dvijasattama | nūnaṃ tena pradattāni bhuvanāni caturdaśa 125| tulāpuruṣadānaṃ yaḥ prakaroti narottama | divi divyāṃbaradharaściraṃ sa ca mahīpatiḥ 126| jananījaṭhare bhūyastasya janma na vidyate | dadāti yastu vai kanyāṃ sālaṃkārāṃ narottamaḥ 127| sa gacchedviṣṇubhavanaṃ punarāvṛttivarjitaḥ | yaḥ kanyāvikrayaṃ mūḍho mohātprakurute naraḥ 128| sa gacchennarakaṃ ghoraṃ purīṣahradasaṃjñakam | vikrītāyāśca kanyāyā yaḥ putro jāyate dvija 129| sa cāṃḍāla iva jñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ | kanyāvikrayiṇaḥ puṃso mukhaṃ paśyenna śāstravit 130| paśyedajñānato vāpi kuryādbhāskaradarśanam | yatkiṃcitkriyate karma kanyāvikrayiṇaḥ puraḥ 131| śubhaṃ tatsakalaṃ karma gacchedviphalatāṃ dvija | kanyāvikrayiṇo nāsti narakānniṣkṛtiḥ punaḥ 132| kanyādānakṛto nāsti svargādāgamanaṃ punaḥ | bahunātra kimuktena saṃkṣepeṇa bravīmi te 133| hīrakakṣitikanyānāṃ phalaṃ syācca śatādhikam | upānahaṃ cātapatraṃ yastu yacchati bhūtale 134| śṛṇu tasya tu vai puṇyaṃ saṃkṣepeṇa bravīmi te | iha varṣaśataṃ jīvetsarvasaṃpatsamanvitaḥ 135| mṛtaḥ śakrapuraṃ prāpya śatakalpacatuṣṭayam | dadāti nūtanaṃ vastraṃ sa yāti paramāṃ gatim 136| vastraṃ purātanaṃ yaccheddhenuṃ ca rajatīṃ tathā | kanyāṃ rajasvalāṃ yastu sa sadā narakaṃ vrajet 137| phalado mānavo vipra gacchati tridaśālayam | bhuṃkte kalpasahasrāṇi phalaṃ tatrāmṛtopamam 138| śākaprado yāti vipra śaṃbhorbhagavataḥ padam | tatra kalpadvayaṃ bhuṃkte pāyasaṃ durllabhaṃ suraiḥ 139| dugdhado dadhidaścaiva ghṛtadastakradastathā | prāpnoti vai sudhāpānaṃ puro bhagavato hareḥ 140| puṣpado manujo vipra gandhadaśca surālayam | tiṣṭhedyugasahasrāṇi puṣpagandhavibhūṣitaḥ 141| śayyādānaṃ dvijaśreṣṭha yaḥ karoti dvijottama | sa brahmalokamāgatya paryaṃkaśayanaściram 142| dīpadaḥ pīṭhadaścaiva sarvapāpavivarjitaḥ | divyasiṃhāsanasthaśca jaladīpāvalīvṛtaḥ 143| tāṃbūlado naro rājanbhuvi bhuṃkte'khilaṃ śubham | divi devāṅganākroḍe suptastāṃbūlamatti vai 144| vidyādānaṃ dvijaśreṣṭha yaḥ karoti narottama | saṃprāpya saṃnidhiṃ viṣṇostiṣṭhedyugaśatadvayam 145| tato jñānaṃ samāsādya tatraiva dvijasattama | prāpnoti durllabhaṃ mokṣaṃ prasādātkamalāpateḥ 146| anāthaṃ brāhmaṇaṃ yastu pāṭhayatyatiduḥkhitam | sa yāti viṣṇubhavanaṃ punarāvṛttidurllabham 147| kulīno'pi dvijaśreṣṭho na bhāti vidyayā vinā | tasmāddivajaṃ pāṭhayaṃtaḥ prayāṃti paramaṃ padam 148| bhuvi pratyakṣadevo'pi brāhmaṇo devatāśrayaḥ | sarvavarṇagururnaiva vidyāhīno virājate 149| saṃsāre yāni dānāni saṃti hemādikāni ca | tāni tena pradattāni brāhmaṇo yena pāṭhitaḥ 150 7.20.150| kuryātpustakadānaṃ yo naro bhaktisamanvitaḥ | tasya puṇyaṃ dvijaśreṣṭha saṃkṣepātte vadāmyaham 151| tatrākṣarāṇi yāvaṃti patre patre ca pustake | pratyakṣare labhetpuṇyaṃ kapilākoṭidānajam 152| yāvaddinaṃ pustakaṃ tatprapaṭhaṃti dvijātayaḥ | tāvanmanvaṃtaraṃ tiṣṭhedvaikuṃṭhe pustakapradaḥ 153| evamādīnyanekāni saṃti dānāni bhūsura | samyagvaktuṃ jagatyasminkaḥ śakto dviśatairapi 154| brahmahatyādi pāpāni kriyaṃte yāni mānavaiḥ | hanyaṃte tāni pāpāni tasmāddānaṃ samācaret 155| ātmapuṇyena yaddānaṃ dīyate ca tribhirjanaiḥ | yāvaddravyaṃ phalaṃ tasmāttasya dānasya labhyate 156| prītaye kamalābharturyaddānaṃ dīyate janaiḥ | tasyakoṭiguṇaṃ puṇyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ 157| tasmānnārāyaṇaprītihetave matimānnaraḥ | dānaṃ samācaredvipra bhaktikarmasamanvitaḥ 158| tapaso'pi paraṃ dānaṃ niruktaṃ tatvadarśibhiḥ | ato yatnādapi prājño dānakarmasamācaret 159| dānaṃ tapo dve api yaḥ prakaroti narottamaḥ | tasya tulyo jagatyasminvidyate na hi bhūsura 160| iti śrīpadmapurāṇe kriyāyogasāre sarvadānamāhātmyaṃnāma viṃśo'dhyāyaḥ 20 |