Chapter 28

ऋषय ऊचुः- विस्तरेण समाख्याहि जन्म तस्य महात्मनः । पृथोश्चैव महाभाग श्रोतुकामा वयं पुनः १। राज्ञा तेन यथा दुग्धा इयं धात्री महात्मना । पुनर्देवैश्च पितृभिर्मुनिभस्तत्त्ववेदिभिः २। यथा दैत्यैश्च नागैश्च यथा यक्षैर्यथा द्रुमैः । शैलैश्चैव पिशाचैश्च गंधर्वैः पुण्यकर्मभिः ३। ब्राह्मणैश्च तथा सिद्धै राक्षसैर्भीमविक्रमैः । पूर्वमेव यथा दुग्धा अन्यैश्च सुमहात्मभिः ४। तेषामेव हि सर्वेषां विशेषं पात्रधारणम् । क्षीरस्यापि विधिं ब्रूहि विशेषं च महामते ५। वेनस्यापि नृपस्यैव पाणिरेव महात्मनः । ऋषिभिर्मथितः पूर्वं स कस्मादिह कारणात् ६। क्रुद्धश्चैव महापुण्यैः सूतपुत्र वदस्व नः । विचित्रेयं कथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी ७। श्रोतुकामा महाभाग तृप्तिर्नैव प्रजायते । सूत उवाच- वैन्यस्य हि पृथोश्चैव तस्य विस्तरमेव च ८। जन्मवीर्यं तथा क्षेत्रं पौरुषं द्विजसत्तमाः । प्रवक्ष्यामि यथा सर्वं चरित्रं तस्य धीमतः ९। शुश्रूषध्वं महाभागा मामेवं द्विजसत्तमाः । अभक्ताय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च १०। सुमूर्खाय सुमोहाय कुशिष्याय तथैव च । श्रद्धाहीनाय कूटाय सर्वनाशाय मा द्विजाः ११। अन्यथा पठते यो हि निरयं च प्रयाति हि । भवंतो भावसंयुक्ताः सत्यधर्मपरायणाः १२। भवतामग्रतः सर्वं चरित्रं पापनाशनम् । संप्रवक्ष्याम्यशेषेण शृणुध्वं द्विजसत्तमाः १३। स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदैश्च संमितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः १४। यश्चैनं कीर्तयेन्नित्यं पृथोर्वैन्यस्य विस्तरम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा न स शोचेत्कृताकृतम् १५। सप्तजन्मार्जितं पापं श्रुतमात्रेण नश्यति । ब्राह्मणो वेदविद्वांश्च क्षत्रियो विजयी भवेत् १६। वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् । एवं फलं समाप्नोति पठनाच्छ्रवणादपि १७। पृथोर्जन्मचरित्रं च पवित्रं पापनाशनम् । धर्मगोप्ता महाप्राज्ञो वेदशास्त्रार्थकोविदः १८। अत्रिवंशसमुत्पन्नः पूर्वमत्रिसमः प्रभुः । स्रष्टा सर्वस्य धर्मस्य अंगो नाम प्रजापतिः १९। य आसीत्तस्य पुत्रो वै वेनो नाम प्रजापतिः । धर्ममेवं परित्यज्य सर्वदैव प्रवर्तते २०। मृत्योः कन्या महाभागा सुनीथा नाम नामतः । तां तु अंगो महाभागः सुनीथामुपयेमिवान् २१। तस्यामुत्पादयामास वेनं धर्मप्रणाशनम् । मातामहस्य दोषेण वेनः कालात्मजात्मजः २२। निजधर्मं परित्यज्य अधर्मनिरतोभवत् । कामाल्लोभान्महामोहात्पापमेव समाचरत् २३। वेदाचारमयं धर्मं परित्यज्य नराधिपः । अन्ववर्तत पापेन मदमत्सरमोहितः २४। वेदाध्यायं विना लोके प्रावर्तंत तदा जनाः । निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन्प्रजापतौ २५। प्रवृत्तं न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः । इत्युवाच स दुष्टात्मा ब्राह्मणान्प्रति नित्यशः २६। नाध्येतव्यं न होतव्यं न देयं दानमेव च । न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः २७। आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते । अहमिज्यश्च यष्टा च यज्ञश्चेति पुनः पुनः २८। मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि । इत्यब्रवीत्सदा वेनो ह्यहं विष्णुः सनातनः २९। अहं ब्रह्मा अहं रुद्रो मित्र इंद्रः सदागतिः । अहमेव प्रभोक्ता च हव्यं कव्यं न संशयः ३०। अथ ते मुनयः क्रुद्धा वेनं प्रति महाबलाः । ऊचुस्ते संगताः सर्वे राजानं पापचेतनम् ३१। ऋषय ऊचुः- राजा हि पृथिवीनाथः प्रजां पालयते सदा । धर्ममूर्तिः स राजेंद्र तस्माद्धर्मं हि रक्षयेत् ३२। वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामो यज्ञे द्वादशवार्षिकीम् । अधर्मं कुरु मा यागे नैष धर्मः सतां गतिः ३३। कुरु धर्मं महाराज सत्यं पुण्यं समाचर । प्रजाहं पालयिष्यामि इति ते समयः कृतः ३४। तांस्तथाब्रुवतः सर्वान्महर्षीनब्रवीत्तदा । वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिममर्थमनर्थकम् ३५। वेन उवाच- स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया । श्रुतवीर्यतपः सत्ये मया वा कः समो भुवि ३६। प्रभवं सर्वभूतानां धर्माणां च विशेषतः । संमूढा न विदुर्नूनं भवंतो मां विचेतसः ३७। इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलैस्तथा । द्यां भुवं चैव रुंधेयं नात्र कार्या विचारणा ३८। यदा न शक्यते मोहादवलेपाच्च पार्थिव । अपनेतुं तदा वेनं ततः क्रुद्धा महर्षयः ३९। विस्फुरंतं तदा वेनं बलाद्गृह्य ततो रुषा । वेनस्य तस्य सव्योरुं ममंथुर्जातमन्यवः ४०। कृष्णांजनचयोपेतमतिह्रस्वं विलक्षणम् । दीर्घास्यं च विरूपाक्षं नीलकंचुकवर्चसम् ४१। लंबोदरं व्यूढकर्णमतिभीतं दुरोदरम् । ददृशुस्ते महात्मानो निषीदेत्यब्रुवंस्ततः ४२। तेषां तद्वचनं श्रुत्वा निषसाद भयातुरः । पर्वतेषु वनेष्वेव तस्य वंशः प्रतिष्ठितः ४३। निषादाश्च किराताश्च भिल्लानाहलकास्तथा । भ्रमराश्च पुलिंदाश्च ये चान्ये म्लेच्छजातयः ४४। पापाचारास्तु ते सर्वे तस्मादंगात्प्रजज्ञिरे । अथ ते ऋषयः सर्वे प्रसन्नमनसस्ततः ४५। गतकल्मषमेवं तं जातं वेनं नृपोत्तमम् । ममंथुर्दक्षिणं पाणिं तस्यैव च महात्मनः ४६। मथिते तस्य पाणौ तु संजातं स्वेदमेव हि । पुनर्ममंथुस्ते विप्रा दक्षिणं पाणिमेव च ४७। सुकरात्पुरुषो जज्ञे द्वादशादित्यसन्निभः । तप्तकांचनवर्णांगो दिव्यमाल्यांबरावृतः ४८। दिव्याभरणशोभांगो दिव्यगंधानुलेपनः । मुकुटेनार्कवर्णेन कुंडलाभ्यां विराजते ४९। महाकायो महाबाहू रूपेणाप्रतिमो भुवि । खड्गबाणधरो धन्वी कवची च महाप्रभुः ५०। सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वालंकारभूषणः । तेजसा रूपभावेन सुवर्णैश्च महामतिः ५१। दिवि इंद्रो यथा भाति भुवि वेनात्मजस्तथा । तस्मिञ्जाते महाभागे देवाश्च ऋषयोमलाः ५२। उत्सवं चक्रिरे सर्वे वेनस्य तनयं प्रति । दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिवोज्ज्वलः ५३। आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महावरम् । शरान्दिव्यांश्च रक्षार्थे कवचं च महाप्रभम् ५४। जाते सति महाभागे पृथौ वीरे महात्मनि । संप्रह्रष्टानि भूतानि समस्तानि द्विजोत्तम ५५। सर्वतीर्थानि तोयानि पुण्यानि विविधानि च । तस्याभिषेके विप्रेंद्राः सर्व एव प्रतस्थिरे ५६। पितामहाद्या देवास्तु भूतानि विविधानि च । स्थावराणि चराण्येव अभ्यषिंचन्नराधिपम् ५७। महावीरं प्रजापालं पृथुमेव द्विजोत्तम । पृथुर्वैन्यो राजराज्ये अभिगम्य चराचरैः ५८। देवैर्विप्रैस्तथा सर्वैरभिषिक्तो महामनाः । राज्ञां समधिराज्ये वै पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ५९। तस्य पित्रा प्रजाः सर्वाः कदा नैवानुरंजिताः । तेनानुरंजिताः सर्वा मुमुदिरे सुखेन वै ६०। अनुरागात्तस्य वीरस्य नाम राजेत्यजायत । प्रयातस्य सुवीरस्य समुद्रस्य द्विजोत्तम ६१। आपस्तस्तंभिरे सर्वा भयात्तस्य महात्मनः । दुर्गं मार्गं विलोप्यैव सुमार्गं पर्वता ददुः ६२। ध्वजभंगं न चक्रुस्ते गिरयः सर्व एव ते । अकृष्टपच्या पृथिवी सर्वत्र कामधेनवः ६३। पर्जन्यः कामवर्षी च वेदयज्ञान्महोत्सवान् । कुर्वंति ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च तथा परे ६४। सर्वकामफला वृक्षास्तस्मिञ्छासति पार्थिवे । न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् ६५। सर्वे सुखेन जीवंति लोका धर्मपरायणाः । तस्मिञ्छासति दुर्धर्षे राजराजे महात्मनि ६६। एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे । सूत सूत्यां समुत्पन्नः सौम्येहनि महात्मनि ६७। तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः । पृथोःस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः ६८। सूतस्य लक्षणं वक्ष्ये महापुण्यं द्विजोत्तमाः । शिखासूत्रेण संयुक्तो वेदाध्ययनतत्परः ६९। सर्वशास्त्रार्थवेत्तासावग्निहोत्रमुपासते । दानाध्ययनसंपन्नो ब्रह्माचारपरायणः ७०। देवानां ब्राह्मणानां च पूजनाभिरतः सदा । याचकस्तावकैः पुण्यैर्वेदमंत्रैर्यजेत्किल ७१। ब्रह्माचारपरो नित्यं संबंधं ब्राह्मणैः सह । एवं स मागधो जज्ञे वेदाध्ययनवर्जितः ७२। बंदिनश्चारणाः सर्वे ब्रह्माचारविवर्जिताः । ज्ञेयास्ते च महाभागाः स्तावकाः प्रभवंति ते ७३। स्तवनार्थमुभौ सृष्टौ निपुणौ सूतमागधौ । तावूचुर्ऋषयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः ७४। कर्मैतदनुरूपं च यादृशोयं नराधिपः । तावूचतुस्तदा सर्वांस्तानृषीन्बंदिमागधौ ७५। आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः । न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः ७६। कर्मणा येन कुर्यावः स्तोत्रमस्य महात्मनः । जानीवस्तन्न विप्रेंद्रा अविज्ञातगुणस्य हि ७७। भविष्यैस्तैर्गुणैः पुण्यैः स्तोतव्योयं नरोत्तमः । कृतवान्यानि कर्माणि पृथुरेव महायशाः ७८। ऊचुस्ते मुनयः सर्वे गुणान्दिव्यान्महात्मनः । सत्यवाञ्ज्ञानसंपन्नो बुद्धिमान्ख्यातविक्रमः ७९। सदा शूरो गुणग्राही पुण्यवांस्त्यागवान्गुणी । धार्मिकः सत्यवादी च यज्ञानां याजकोत्तमः ८०। प्रियवाक्सत्यवादी च धान्यवान्धनवान्गुणी । गुणज्ञः सगुणग्राही धर्मज्ञः सत्यवत्सलः ८१। सर्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मण्यो वेदवित्सुधीः । प्रज्ञावान्सुस्वरश्चैव वेदवेदांगपारगः ८२। धाता गोप्ता प्रजानां स विजयी समरांगणे । राजसूयादिकानां तु यज्ञानां राजसत्तमः ८३। आहर्ता भूतले चैकः सर्वधर्मसमन्वितः । एते गुणा अस्य चांगे भविष्यंति महात्मनः ८४। ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु कुर्वाणौ सूतमागधौ । गुणैश्चैव भविष्यैश्च स्तोत्रं तस्य महात्मनः ८५। तदा प्रभृति वै लोकास्तवैस्तुष्टा महामते । पुरतश्च भविष्यंति दातारः स्तावनैर्गुणैः ८६। ततः प्रभृति लोकेस्मिन्स्तवेषु द्विजसत्तमाः । आशीर्वादाः प्रयुज्यंते तेषां द्रविणमुत्तमम् ८७। सूताय मागधायैव बंदिने च महोदयम् । चारणाय ततः प्रादात्तैलंगं देशमुत्तमम् ८८। पृथुः प्रसादाद्धर्मात्मा हैहयं देशमेव च । रेवातीरे पुरं कृत्वा स्वनाम्ना नृपनंदनः ८९। ब्राह्मणेभ्यो द्विजश्रेष्ठ यजन्दाता पृथुः पुरा । सर्वज्ञं सर्वदातारं धर्मवीर्यं नरोत्तमम् ९०। तं ददृशुः प्रजाः सर्वा मुनयश्च तपोमलाः । ऊचुः परस्परं पुण्या एष राजा महामतिः ९१। देवादीनां वृत्तिदाता अस्माकं च विशेषतः । प्रजानां पालकश्चैव वृत्तिदो हि भविष्यति ९२। इयं धात्री महाप्राज्ञा उप्तं बीजं पुरा किल । जीवनार्थं प्रजाभिस्तु ग्रासयित्वा स्थिराभवत् ९३। ततः पृथुं द्विजश्रेष्ठ प्रजाः समभिदुद्रुवुः । विधत्स्वेति सुवृत्तिं नो मुनीनां वचनं तदा ९४। ग्रासयित्वा तदान्नानि पृथ्वी जाता सुनिश्चला । भयं प्रजानां सुमहत्स दृष्ट्वा राजसत्तमः ९५। महर्षिवचनात्सोपि प्रगृह्य सशरं धनुः । अभ्यधावत वेगेन पृथ्वीं क्रुद्धो नराधिपः ९६। कौंजरं रूपमास्थाय भयात्तस्य तु मेदिनी । वनेषु दुर्गदेशेषु गुप्ता भूत्वा चचार सा ९७। न पश्यति महाप्राज्ञः कुरूपं द्विजसत्तमाः । आचचक्षुर्महाप्राज्ञं कुंजरं रूपमास्थिता ९८। ततः कुंजररूपांतामभिदुद्राव पार्थिवः । ताड्यमाना च सा तेन निशितैर्मार्गणैस्ततः ९९। हरिरूपं समास्थाय पलायनपराभवत् । हरेरूपं समास्थाय अभिदुद्राव पार्थिवः १००। सोतिक्रुद्धो महाप्राज्ञो रोषारुणसुलोचनः । सुबाणैर्निशितैस्तीक्ष्णैराजघान स मेदिनीम् १०१। आकुलव्याकुला जाता बाणाघातहता तदा । माहिषं रूपमास्थाय पलायनपराभवत् १०२। अभ्यधावत वेगेन बाणपाणिर्धनुर्धरः । सा गौर्भूत्वा द्विजश्रेष्ठा स्वर्गमेव गता ध्रुवम् १०३। ब्रह्मणः शरणं प्राप्ता विष्णोश्चैव महात्मनः । रुद्रादीनां च देवानां त्राणस्थानं न विंदति १०४। अलभंती भृशं त्राणं वैन्यमेवान्वविंदत । तस्य पार्श्वं पुनः प्राप्ता बाणघातसमाकुला १०५। बद्धांजलिपुटाभूत्वा तं पृथुं वाक्यमब्रवीत् । त्राहित्राहीति राजेंद्र सा राजानमभाषत १०६। अहं धात्री महाभाग सर्वाधारा वसुंधरा । निहतायां मयि नृप निहतं लोकसप्तकम् १०७। कृतांजलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस्त्रिभिः सदा । उवाच चैनं राजानमवध्या स्त्री सदा नृप १०८। स्त्रीणां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः । गवां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः १०९। मया विना महाराज कथं धारयसे प्रजाः । अहं यदास्थिरा राजंस्तदा लोकाश्चराचराः ११०। स्थिरत्वं यांति ते सर्वे स्थिरीभूता यदा ह्यहम् । मां विना तु इमे लोका विनश्येयुश्चराचराः १११। ततः प्रजा विनश्येयुर्मम नाशे समागते । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना ११२। मयि लोकाः स्थिरा राजन्मयेदं धार्यते जगत् । मद्विनाशे विनश्येयुः प्रजाः सर्वा न संशयः ११३। न मामर्हसि वै हंतुं श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणु देव वचो मम ११४। उपायैश्च महाभाग सुसिद्धिं यांत्युपक्रमाः । समालोक्य ह्युपायं त्वं प्रजा येन धरिष्यति ११५। मां हत्वा त्वं महाराज धारणे पालने सदा । पोषणे च महाप्राज्ञ मद्विना हि कथं नृप ११६। धरिष्यसि प्रजां चेमां कोपं यच्छ त्वमात्मनः । अन्नमयी भविष्यामि धरिष्यामि प्रजामिमाम् ११७। अहं नारी अवध्या च प्रायश्चित्ती भविष्यसि । अवध्यां तु स्त्रियं प्राहुस्तिर्यग्योनिगतामपि ११८। विचार्यैवं महाराज न धर्मं त्यक्तुमर्हसि । एवं नानाविधैर्वाक्यैरुक्तो धात्र्या नराधिपः ११९। कोपमेनं महाराज त्यज दारुणमेव हि । प्रसन्ने त्वयि राजेंद्र तदा स्वस्था भवाम्यहम् १२०। एवमुक्तस्तया राजा पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः । तामुवाच महाभागां धरित्रीं द्विजसत्तमाः १२१।

ṛṣaya ūcuḥ- vistareṇa samākhyāhi janma tasya mahātmanaḥ | pṛthoścaiva mahābhāga śrotukāmā vayaṃ punaḥ 1| rājñā tena yathā dugdhā iyaṃ dhātrī mahātmanā | punardevaiśca pitṛbhirmunibhastattvavedibhiḥ 2| yathā daityaiśca nāgaiśca yathā yakṣairyathā drumaiḥ | śailaiścaiva piśācaiśca gaṃdharvaiḥ puṇyakarmabhiḥ 3| brāhmaṇaiśca tathā siddhai rākṣasairbhīmavikramaiḥ | pūrvameva yathā dugdhā anyaiśca sumahātmabhiḥ 4| teṣāmeva hi sarveṣāṃ viśeṣaṃ pātradhāraṇam | kṣīrasyāpi vidhiṃ brūhi viśeṣaṃ ca mahāmate 5| venasyāpi nṛpasyaiva pāṇireva mahātmanaḥ | ṛṣibhirmathitaḥ pūrvaṃ sa kasmādiha kāraṇāt 6| kruddhaścaiva mahāpuṇyaiḥ sūtaputra vadasva naḥ | vicitreyaṃ kathā puṇyā sarvapāpapraṇāśinī 7| śrotukāmā mahābhāga tṛptirnaiva prajāyate | sūta uvāca- vainyasya hi pṛthoścaiva tasya vistarameva ca 8| janmavīryaṃ tathā kṣetraṃ pauruṣaṃ dvijasattamāḥ | pravakṣyāmi yathā sarvaṃ caritraṃ tasya dhīmataḥ 9| śuśrūṣadhvaṃ mahābhāgā māmevaṃ dvijasattamāḥ | abhaktāya na vaktavyamaśraddhāya śaṭhāya ca 10| sumūrkhāya sumohāya kuśiṣyāya tathaiva ca | śraddhāhīnāya kūṭāya sarvanāśāya mā dvijāḥ 11| anyathā paṭhate yo hi nirayaṃ ca prayāti hi | bhavaṃto bhāvasaṃyuktāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 12| bhavatāmagrataḥ sarvaṃ caritraṃ pāpanāśanam | saṃpravakṣyāmyaśeṣeṇa śṛṇudhvaṃ dvijasattamāḥ 13| svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ dhanyaṃ vedaiśca saṃmitam | rahasyamṛṣibhiḥ proktaṃ pravakṣyāmi dvijottamāḥ 14| yaścainaṃ kīrtayennityaṃ pṛthorvainyasya vistaram | brāhmaṇebhyo namaskṛtvā na sa śocetkṛtākṛtam 15| saptajanmārjitaṃ pāpaṃ śrutamātreṇa naśyati | brāhmaṇo vedavidvāṃśca kṣatriyo vijayī bhavet 16| vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt | evaṃ phalaṃ samāpnoti paṭhanācchravaṇādapi 17| pṛthorjanmacaritraṃ ca pavitraṃ pāpanāśanam | dharmagoptā mahāprājño vedaśāstrārthakovidaḥ 18| atrivaṃśasamutpannaḥ pūrvamatrisamaḥ prabhuḥ | sraṣṭā sarvasya dharmasya aṃgo nāma prajāpatiḥ 19| ya āsīttasya putro vai veno nāma prajāpatiḥ | dharmamevaṃ parityajya sarvadaiva pravartate 20| mṛtyoḥ kanyā mahābhāgā sunīthā nāma nāmataḥ | tāṃ tu aṃgo mahābhāgaḥ sunīthāmupayemivān 21| tasyāmutpādayāmāsa venaṃ dharmapraṇāśanam | mātāmahasya doṣeṇa venaḥ kālātmajātmajaḥ 22| nijadharmaṃ parityajya adharmaniratobhavat | kāmāllobhānmahāmohātpāpameva samācarat 23| vedācāramayaṃ dharmaṃ parityajya narādhipaḥ | anvavartata pāpena madamatsaramohitaḥ 24| vedādhyāyaṃ vinā loke prāvartaṃta tadā janāḥ | niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ prajāstasminprajāpatau 25| pravṛttaṃ na papuḥ somaṃ hutaṃ yajñeṣu devatāḥ | ityuvāca sa duṣṭātmā brāhmaṇānprati nityaśaḥ 26| nādhyetavyaṃ na hotavyaṃ na deyaṃ dānameva ca | na yaṣṭavyaṃ na hotavyamiti tasya prajāpateḥ 27| āsītpratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite | ahamijyaśca yaṣṭā ca yajñaśceti punaḥ punaḥ 28| mayi yajñā vidhātavyā mayi hotavyamityapi | ityabravītsadā veno hyahaṃ viṣṇuḥ sanātanaḥ 29| ahaṃ brahmā ahaṃ rudro mitra iṃdraḥ sadāgatiḥ | ahameva prabhoktā ca havyaṃ kavyaṃ na saṃśayaḥ 30| atha te munayaḥ kruddhā venaṃ prati mahābalāḥ | ūcuste saṃgatāḥ sarve rājānaṃ pāpacetanam 31| ṛṣaya ūcuḥ- rājā hi pṛthivīnāthaḥ prajāṃ pālayate sadā | dharmamūrtiḥ sa rājeṃdra tasmāddharmaṃ hi rakṣayet 32| vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmo yajñe dvādaśavārṣikīm | adharmaṃ kuru mā yāge naiṣa dharmaḥ satāṃ gatiḥ 33| kuru dharmaṃ mahārāja satyaṃ puṇyaṃ samācara | prajāhaṃ pālayiṣyāmi iti te samayaḥ kṛtaḥ 34| tāṃstathābruvataḥ sarvānmaharṣīnabravīttadā | venaḥ prahasya durbuddhirimamarthamanarthakam 35| vena uvāca- sraṣṭā dharmasya kaścānyaḥ śrotavyaṃ kasya vā mayā | śrutavīryatapaḥ satye mayā vā kaḥ samo bhuvi 36| prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ | saṃmūḍhā na vidurnūnaṃ bhavaṃto māṃ vicetasaḥ 37| icchandaheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ jalaistathā | dyāṃ bhuvaṃ caiva ruṃdheyaṃ nātra kāryā vicāraṇā 38| yadā na śakyate mohādavalepācca pārthiva | apanetuṃ tadā venaṃ tataḥ kruddhā maharṣayaḥ 39| visphuraṃtaṃ tadā venaṃ balādgṛhya tato ruṣā | venasya tasya savyoruṃ mamaṃthurjātamanyavaḥ 40| kṛṣṇāṃjanacayopetamatihrasvaṃ vilakṣaṇam | dīrghāsyaṃ ca virūpākṣaṃ nīlakaṃcukavarcasam 41| laṃbodaraṃ vyūḍhakarṇamatibhītaṃ durodaram | dadṛśuste mahātmāno niṣīdetyabruvaṃstataḥ 42| teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā niṣasāda bhayāturaḥ | parvateṣu vaneṣveva tasya vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ 43| niṣādāśca kirātāśca bhillānāhalakāstathā | bhramarāśca puliṃdāśca ye cānye mlecchajātayaḥ 44| pāpācārāstu te sarve tasmādaṃgātprajajñire | atha te ṛṣayaḥ sarve prasannamanasastataḥ 45| gatakalmaṣamevaṃ taṃ jātaṃ venaṃ nṛpottamam | mamaṃthurdakṣiṇaṃ pāṇiṃ tasyaiva ca mahātmanaḥ 46| mathite tasya pāṇau tu saṃjātaṃ svedameva hi | punarmamaṃthuste viprā dakṣiṇaṃ pāṇimeva ca 47| sukarātpuruṣo jajñe dvādaśādityasannibhaḥ | taptakāṃcanavarṇāṃgo divyamālyāṃbarāvṛtaḥ 48| divyābharaṇaśobhāṃgo divyagaṃdhānulepanaḥ | mukuṭenārkavarṇena kuṃḍalābhyāṃ virājate 49| mahākāyo mahābāhū rūpeṇāpratimo bhuvi | khaḍgabāṇadharo dhanvī kavacī ca mahāprabhuḥ 50| sarvalakṣaṇasaṃpannaḥ sarvālaṃkārabhūṣaṇaḥ | tejasā rūpabhāvena suvarṇaiśca mahāmatiḥ 51| divi iṃdro yathā bhāti bhuvi venātmajastathā | tasmiñjāte mahābhāge devāśca ṛṣayomalāḥ 52| utsavaṃ cakrire sarve venasya tanayaṃ prati | dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣādagnirivojjvalaḥ 53| ādyamājagavaṃ nāma dhanurgṛhya mahāvaram | śarāndivyāṃśca rakṣārthe kavacaṃ ca mahāprabham 54| jāte sati mahābhāge pṛthau vīre mahātmani | saṃprahraṣṭāni bhūtāni samastāni dvijottama 55| sarvatīrthāni toyāni puṇyāni vividhāni ca | tasyābhiṣeke vipreṃdrāḥ sarva eva pratasthire 56| pitāmahādyā devāstu bhūtāni vividhāni ca | sthāvarāṇi carāṇyeva abhyaṣiṃcannarādhipam 57| mahāvīraṃ prajāpālaṃ pṛthumeva dvijottama | pṛthurvainyo rājarājye abhigamya carācaraiḥ 58| devairvipraistathā sarvairabhiṣikto mahāmanāḥ | rājñāṃ samadhirājye vai pṛthurvainyaḥ pratāpavān 59| tasya pitrā prajāḥ sarvāḥ kadā naivānuraṃjitāḥ | tenānuraṃjitāḥ sarvā mumudire sukhena vai 60| anurāgāttasya vīrasya nāma rājetyajāyata | prayātasya suvīrasya samudrasya dvijottama 61| āpastastaṃbhire sarvā bhayāttasya mahātmanaḥ | durgaṃ mārgaṃ vilopyaiva sumārgaṃ parvatā daduḥ 62| dhvajabhaṃgaṃ na cakruste girayaḥ sarva eva te | akṛṣṭapacyā pṛthivī sarvatra kāmadhenavaḥ 63| parjanyaḥ kāmavarṣī ca vedayajñānmahotsavān | kurvaṃti brāhmaṇāḥ sarve kṣatriyāśca tathā pare 64| sarvakāmaphalā vṛkṣāstasmiñchāsati pārthive | na durbhikṣaṃ na ca vyādhirnākālamaraṇaṃ nṛṇām 65| sarve sukhena jīvaṃti lokā dharmaparāyaṇāḥ | tasmiñchāsati durdharṣe rājarāje mahātmani 66| etasminneva kāle tu yajñe paitāmahe śubhe | sūta sūtyāṃ samutpannaḥ saumyehani mahātmani 67| tasminneva mahāyajñe jajñe prājño'tha māgadhaḥ | pṛthoḥstavārthaṃ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ 68| sūtasya lakṣaṇaṃ vakṣye mahāpuṇyaṃ dvijottamāḥ | śikhāsūtreṇa saṃyukto vedādhyayanatatparaḥ 69| sarvaśāstrārthavettāsāvagnihotramupāsate | dānādhyayanasaṃpanno brahmācāraparāyaṇaḥ 70| devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca pūjanābhirataḥ sadā | yācakastāvakaiḥ puṇyairvedamaṃtrairyajetkila 71| brahmācāraparo nityaṃ saṃbaṃdhaṃ brāhmaṇaiḥ saha | evaṃ sa māgadho jajñe vedādhyayanavarjitaḥ 72| baṃdinaścāraṇāḥ sarve brahmācāravivarjitāḥ | jñeyāste ca mahābhāgāḥ stāvakāḥ prabhavaṃti te 73| stavanārthamubhau sṛṣṭau nipuṇau sūtamāgadhau | tāvūcurṛṣayaḥ sarve stūyatāmeṣa pārthivaḥ 74| karmaitadanurūpaṃ ca yādṛśoyaṃ narādhipaḥ | tāvūcatustadā sarvāṃstānṛṣīnbaṃdimāgadhau 75| āvāṃ devānṛṣīṃścaiva prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ | na cāsya vidvo vai karma na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ 76| karmaṇā yena kuryāvaḥ stotramasya mahātmanaḥ | jānīvastanna vipreṃdrā avijñātaguṇasya hi 77| bhaviṣyaistairguṇaiḥ puṇyaiḥ stotavyoyaṃ narottamaḥ | kṛtavānyāni karmāṇi pṛthureva mahāyaśāḥ 78| ūcuste munayaḥ sarve guṇāndivyānmahātmanaḥ | satyavāñjñānasaṃpanno buddhimānkhyātavikramaḥ 79| sadā śūro guṇagrāhī puṇyavāṃstyāgavānguṇī | dhārmikaḥ satyavādī ca yajñānāṃ yājakottamaḥ 80| priyavāksatyavādī ca dhānyavāndhanavānguṇī | guṇajñaḥ saguṇagrāhī dharmajñaḥ satyavatsalaḥ 81| sarvagaḥ sarvavettā ca brahmaṇyo vedavitsudhīḥ | prajñāvānsusvaraścaiva vedavedāṃgapāragaḥ 82| dhātā goptā prajānāṃ sa vijayī samarāṃgaṇe | rājasūyādikānāṃ tu yajñānāṃ rājasattamaḥ 83| āhartā bhūtale caikaḥ sarvadharmasamanvitaḥ | ete guṇā asya cāṃge bhaviṣyaṃti mahātmanaḥ 84| ṛṣibhistau niyuktau tu kurvāṇau sūtamāgadhau | guṇaiścaiva bhaviṣyaiśca stotraṃ tasya mahātmanaḥ 85| tadā prabhṛti vai lokāstavaistuṣṭā mahāmate | purataśca bhaviṣyaṃti dātāraḥ stāvanairguṇaiḥ 86| tataḥ prabhṛti lokesminstaveṣu dvijasattamāḥ | āśīrvādāḥ prayujyaṃte teṣāṃ draviṇamuttamam 87| sūtāya māgadhāyaiva baṃdine ca mahodayam | cāraṇāya tataḥ prādāttailaṃgaṃ deśamuttamam 88| pṛthuḥ prasādāddharmātmā haihayaṃ deśameva ca | revātīre puraṃ kṛtvā svanāmnā nṛpanaṃdanaḥ 89| brāhmaṇebhyo dvijaśreṣṭha yajandātā pṛthuḥ purā | sarvajñaṃ sarvadātāraṃ dharmavīryaṃ narottamam 90| taṃ dadṛśuḥ prajāḥ sarvā munayaśca tapomalāḥ | ūcuḥ parasparaṃ puṇyā eṣa rājā mahāmatiḥ 91| devādīnāṃ vṛttidātā asmākaṃ ca viśeṣataḥ | prajānāṃ pālakaścaiva vṛttido hi bhaviṣyati 92| iyaṃ dhātrī mahāprājñā uptaṃ bījaṃ purā kila | jīvanārthaṃ prajābhistu grāsayitvā sthirābhavat 93| tataḥ pṛthuṃ dvijaśreṣṭha prajāḥ samabhidudruvuḥ | vidhatsveti suvṛttiṃ no munīnāṃ vacanaṃ tadā 94| grāsayitvā tadānnāni pṛthvī jātā suniścalā | bhayaṃ prajānāṃ sumahatsa dṛṣṭvā rājasattamaḥ 95| maharṣivacanātsopi pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ | abhyadhāvata vegena pṛthvīṃ kruddho narādhipaḥ 96| kauṃjaraṃ rūpamāsthāya bhayāttasya tu medinī | vaneṣu durgadeśeṣu guptā bhūtvā cacāra sā 97| na paśyati mahāprājñaḥ kurūpaṃ dvijasattamāḥ | ācacakṣurmahāprājñaṃ kuṃjaraṃ rūpamāsthitā 98| tataḥ kuṃjararūpāṃtāmabhidudrāva pārthivaḥ | tāḍyamānā ca sā tena niśitairmārgaṇaistataḥ 99| harirūpaṃ samāsthāya palāyanaparābhavat | harerūpaṃ samāsthāya abhidudrāva pārthivaḥ 100| sotikruddho mahāprājño roṣāruṇasulocanaḥ | subāṇairniśitaistīkṣṇairājaghāna sa medinīm 101| ākulavyākulā jātā bāṇāghātahatā tadā | māhiṣaṃ rūpamāsthāya palāyanaparābhavat 102| abhyadhāvata vegena bāṇapāṇirdhanurdharaḥ | sā gaurbhūtvā dvijaśreṣṭhā svargameva gatā dhruvam 103| brahmaṇaḥ śaraṇaṃ prāptā viṣṇoścaiva mahātmanaḥ | rudrādīnāṃ ca devānāṃ trāṇasthānaṃ na viṃdati 104| alabhaṃtī bhṛśaṃ trāṇaṃ vainyamevānvaviṃdata | tasya pārśvaṃ punaḥ prāptā bāṇaghātasamākulā 105| baddhāṃjalipuṭābhūtvā taṃ pṛthuṃ vākyamabravīt | trāhitrāhīti rājeṃdra sā rājānamabhāṣata 106| ahaṃ dhātrī mahābhāga sarvādhārā vasuṃdharā | nihatāyāṃ mayi nṛpa nihataṃ lokasaptakam 107| kṛtāṃjalipuṭā bhūtvā pūjyā lokaistribhiḥ sadā | uvāca cainaṃ rājānamavadhyā strī sadā nṛpa 108| strīṇāṃ vadhe mahatpāpaṃ dṛṣṭamasti dvijottamaiḥ | gavāṃ vadhe mahatpāpaṃ dṛṣṭamasti dvijottamaiḥ 109| mayā vinā mahārāja kathaṃ dhārayase prajāḥ | ahaṃ yadāsthirā rājaṃstadā lokāścarācarāḥ 110| sthiratvaṃ yāṃti te sarve sthirībhūtā yadā hyaham | māṃ vinā tu ime lokā vinaśyeyuścarācarāḥ 111| tataḥ prajā vinaśyeyurmama nāśe samāgate | kathaṃ dhārayitā cāsi prajā rājanmayā vinā 112| mayi lokāḥ sthirā rājanmayedaṃ dhāryate jagat | madvināśe vinaśyeyuḥ prajāḥ sarvā na saṃśayaḥ 113| na māmarhasi vai haṃtuṃ śreyaścettvaṃ cikīrṣasi | prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu deva vaco mama 114| upāyaiśca mahābhāga susiddhiṃ yāṃtyupakramāḥ | samālokya hyupāyaṃ tvaṃ prajā yena dhariṣyati 115| māṃ hatvā tvaṃ mahārāja dhāraṇe pālane sadā | poṣaṇe ca mahāprājña madvinā hi kathaṃ nṛpa 116| dhariṣyasi prajāṃ cemāṃ kopaṃ yaccha tvamātmanaḥ | annamayī bhaviṣyāmi dhariṣyāmi prajāmimām 117| ahaṃ nārī avadhyā ca prāyaścittī bhaviṣyasi | avadhyāṃ tu striyaṃ prāhustiryagyonigatāmapi 118| vicāryaivaṃ mahārāja na dharmaṃ tyaktumarhasi | evaṃ nānāvidhairvākyairukto dhātryā narādhipaḥ 119| kopamenaṃ mahārāja tyaja dāruṇameva hi | prasanne tvayi rājeṃdra tadā svasthā bhavāmyaham 120| evamuktastayā rājā pṛthurvainyaḥ prajāpatiḥ | tāmuvāca mahābhāgāṃ dharitrīṃ dvijasattamāḥ 121|