Chapter 4

नारद उवाच- क्रमेण वर्द्धमानोऽसौ बाल्यभावे स बालकः । निपत्य मारुतोत्संगे सागरं प्रति धावति १। आनीय चक्रे स च पंजरस्थान्क्रीडापरः केसरिणां किशोरान् । सिंहादिनेभादिनि युद्धमेवं युधोपयोगीव तदीय वीर्यम् २। तस्मादाकाशमुत्पत्य खेचरान्पातयेद्भुवि । गर्जितैर्भीषयामास स्वर्गं हि सह सागरम् ३। समुद्रांतर्गतं सर्वं सत्वजातं तु पार्थिव । ग्रस्तं सिंधुसुतेनेति तद्भयाच्छन्नतां गतम् ४। दृष्ट्वा निःसत्वकं तोयं तद्भयाद्वडवानलः । निजदेशं परित्यज्य प्रविवेश हिमालयम् ५। स बालत्वं परित्यज्य क्रमेणार्णवनंदनः । ततो नवं वयः प्राप्य विक्रमेणाक्रमद्दिवम् ६। एकदा पितरं प्राह समुद्रं सिंधुनंदनः । मन्निवासोचितं स्थानं देहि तातातिविस्तृतम् ७। संबुद्ध्य वचनं सूनोः स जगाद महार्णवः । पुत्र दास्याम्यहं राज्यं तव वा भुवि दुर्ल्लभम् ८। अनंतरं दैत्यगुरुः समुद्रं भार्गवो गतः । तमागतं विलोक्याब्धिर्विधिना समपूजयत् ९। अथ नदिपतिदत्ते प्राप्तसौंदर्यनिर्यन्मणिमहसि स तस्मिन्नासने सन्निविष्टः । रुचिररुचि सुमेरोः सुंदरे शृंगभागे कमलजइव कांतिं किंचिदुच्चैर्जहार १०। कृतांजलिपुटो भूत्वा व्याजहारार्णवः कविम् । दिष्ट्या तवात्रागमनं वद किं करवाण्यहम् ११। तदा दैत्यकुलाचार्यः प्राह तं सागरं कविः । किं तेन जातु जातेन मातुर्यौवनहारिणा १२। प्ररोहति नयः स्वस्य वंशस्याग्रे ध्वजो यथा । तवात्मजो विक्रमेण त्रैलोक्यं भोक्ष्यति ध्रुवम् १३। जंबूद्वीपे महापीठं योगिनीगणसेवितम् । आप्लावितं त्वयेदानीं मुंच जालंधरालयम् १४। तत्र राज्यं प्रयच्छास्मै तनयाय महार्णव । अजेयश्चाप्यवध्यश्च तत्रस्थोऽयं भविष्यति १५। एवमुक्तोऽर्णवः प्रीत्या भार्गवेणाथ लीलया । अपासर्पत्सुतप्रीत्यै जले स्थलमदर्शयत् १६। शतयोजनविस्तीर्णमायतं च शतत्रयम् । देशं जालंधरं पुण्यं तस्य नाम्नैव विश्रुतम् १७। दैत्यवर्यं समाहूय मयं प्रोवाच सागरः । पुरं जालंधरे पीठे कुरु जालंधराय वै १८। अंभोधिनैवमुक्तस्तु चक्रे रत्नमयं पुरम् । प्राकारगोपुरद्वारं सोपानगृहभूमिकम् १९। यत्रेंद्रनीलसंबद्धप्रासादतल संस्थिताः । मेनिरे जलदोद्योगं तांडवस्थाः शिखंडिनः २०। यत्र प्रवालमाणिक्य भवनोत्था मरीचयः । सेव्यंते शकुनैश्चूतरुचिरांकुरशंकया २१। यत्र कांचनहर्म्येषु त्विषो वह्निषु कातराः । विलोक्य प्रपलायंते दावशंकाः शिखंडिनः २२। यत्र स्फटिकशालोत्थ प्रभासं मिश्रिता दिशः । विभांति मंदरोद्भ्रांताः सफेनार्णवसंनिभाः २३। यत्र मोहं स्वहर्म्येषु विभातालोकसंस्थिताः । चक्रिरे ललनाः पूर्णसांध्यचंद्रोपमाननाः २४। यत्रेन्द्र नीप कादंब पवनोद्यानमोदिताः । चित्तं विशंत्यो नारीणां चक्रिरे मोहनज्वरम् २५। यत्र लेख्यगतं नॄणां विलोक्य सुरतं जनः । संयाति द्विगुणं नूनं निजकांतारतोद्यमः २६। यत्र वातायनोद्धूत धूपधूमस्य लेखयः । नभो बभूव तद्गंगाकालिंदीसंगमोपमम् २७। यत्रानेकगृहोद्भूत प्रभया सकलं नभः । विभातींद्रायुधाकीर्णं शरन्मेघ इवोन्नतः २८। यत्रानिशं भ्रमभ्रांताः सूर्यवाहाः प्रपीडिताः । विश्रामं यांति मध्याह्ने प्रासादशिरसि स्थिताः २९। यत्रकुत्रच हर्म्येषु बिभ्रत्यो मालतीस्रजः । रात्रौ संभूतनक्षत्रा इव रेजुर्वरांगनाः ३०। यत्र हाटकहिंदोल शृंखलाघर्षणोद्भवः । चकार सुंदरीं शब्दः स्फुटं मेरुभुवोभुवम् ३१। साकं सरिद्भिः पुत्रस्योशनसा सह सागरः । तत्राभिषेकमकरोद्वादित्रैर्निज गर्जितैः ३२। याः स्कंदस्य जगाद तारकजये देवः स्वयंभूः स्वयं स्वः साम्राज्यमहोत्सवेऽपि च शचीकांतस्य वाचस्पतिः । ताभिश्चित्रविंरिंचि वक्त्रसरसी हंसीभिराशास्महे वाणीभिर्वसुधाविवाहसमये मंत्रोत्सवैर्मंगलम् ३३। महापद्मसहस्रं तु सैन्यमात्मोदरोद्भवम् । जालंधराय पुत्राय ददौ भीमं महोदधिः ३४। जालंधराय शुक्रोऽपि प्रीत्या विद्यां निजां ददौ । मृतसंजीवनीं नाम्ना मायां रुद्रविमोहिनीम् ३५। शस्त्रास्त्रविद्या अन्याश्च विधिना अब्धिसूनवे । यदन्यत्सकलं तस्मै व्याख्यातं कविना तदा ३६। ततो जालंधरं पुत्रमभिषिच्यार्णवो ययौ । स्वस्थानं दिव्यदेहेन नदीभिः परिवारितः ३७। दृष्ट्वा जालंधरो दिव्यपुरं गोपुरमंडितम् । व्यचरत्सह शुक्रेण द्विजसंघैः सुपूजितः ३८। एतस्मिन्नंतरे दैत्याः पातालस्था महाबलाः । प्राप्ता जालंधरं सर्वे कालनेमिपुरोगमाः ३९। ततो महाबला वीरा बलं क्षीरोदसंनिभम् । तस्य शुंभासुरं दैत्यं सेनापतिमकल्पयन् ४०। बलं स्ववशगं कृत्वा कृत्वा भुवि स्थिरं जलम् । जालंधरस्तदा राज्यं पितृदत्तं चकार सः ४१। अत्रांतरेऽप्सराः काचित्स्वर्णेत्यासीत्पुरा दिवि । तस्याः क्रौंचप्रसादेन वृंदानाम सुताभवत् ४२। धात्रा विभवसंयुक्तं सौंदर्यं यत्कृतं पृथक् । तत्तदेकगतं द्रष्टुं वृंदागात्रं विनिर्मितम् ४३। तां वृंदामतिचार्वंगीं प्रमदां जनमोहिनीम् । स्वर्णा जालंधरस्यार्थे ददौ शुक्राय याचते ४४। शुक्र उवाच-। कंदर्पस्य जगन्नेत्र शस्त्रेणाश्चर्यकारिणा । रूपेणानेन रंभोरु दीर्घायुः सुखिनी भव ४५। निर्माय स्वयमेव विस्मितमनाः सौंदर्यसारेण यं। स्वव्यापारपरिश्रमस्य कलशं वेधाः समारोपयत् । कंदर्पं पुरुषं स्त्रियो विदधते यस्मिन्न दृष्टे सति द्रष्टव्यावधि। रूपमाप्नुहि पतिं तं दीर्घनेत्रं भटम् ४६। उपयेमे विवाहेन गांधर्वेणार्णवात्मजः । वृंदां तौ दंपती जातौ जनानंदकरौ नृप ४७। चंचलत्वं परित्यक्तं तया जालंधरोऽपि हि । वृत्तेन वृद्धकार्येण चकमे न परस्त्रियम् ४८। कदाचित्स सभासीनो दृष्ट्वा राहुं शिरोहृतम्। कस्मात्कायार्द्धशेषोऽयं इति पप्रच्छ भार्गवम् ४९। स तस्य कथयामास पूर्ववृत्तांतमादितः । यथा निर्मथितो देवैः क्षीरोदोऽमृतकारणात् 6.4.५०। तच्छ्रुत्वा विस्मितो वाक्यं प्राह जालंधरोऽसुरः । प्रसादसुमुखो राहुं कामरूपो भवाधुना ५१। इति शुक्रस्य मंत्रेण सिंधुसूनुः प्रतापवान् । पितृव्यं संस्मरन्वीर विग्रहं त्वकरोत्सुरैः ५२। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे नारद युधिष्ठिरसंवादे जालंधरोपाख्याने वृंदाविवाहो जालंधराभिषेकोनाम चतुर्थोऽध्यायः ४।

nārada uvāca- krameṇa varddhamāno'sau bālyabhāve sa bālakaḥ | nipatya mārutotsaṃge sāgaraṃ prati dhāvati 1| ānīya cakre sa ca paṃjarasthānkrīḍāparaḥ kesariṇāṃ kiśorān | siṃhādinebhādini yuddhamevaṃ yudhopayogīva tadīya vīryam 2| tasmādākāśamutpatya khecarānpātayedbhuvi | garjitairbhīṣayāmāsa svargaṃ hi saha sāgaram 3| samudrāṃtargataṃ sarvaṃ satvajātaṃ tu pārthiva | grastaṃ siṃdhusuteneti tadbhayācchannatāṃ gatam 4| dṛṣṭvā niḥsatvakaṃ toyaṃ tadbhayādvaḍavānalaḥ | nijadeśaṃ parityajya praviveśa himālayam 5| sa bālatvaṃ parityajya krameṇārṇavanaṃdanaḥ | tato navaṃ vayaḥ prāpya vikrameṇākramaddivam 6| ekadā pitaraṃ prāha samudraṃ siṃdhunaṃdanaḥ | mannivāsocitaṃ sthānaṃ dehi tātātivistṛtam 7| saṃbuddhya vacanaṃ sūnoḥ sa jagāda mahārṇavaḥ | putra dāsyāmyahaṃ rājyaṃ tava vā bhuvi durllabham 8| anaṃtaraṃ daityaguruḥ samudraṃ bhārgavo gataḥ | tamāgataṃ vilokyābdhirvidhinā samapūjayat 9| atha nadipatidatte prāptasauṃdaryaniryanmaṇimahasi sa tasminnāsane sanniviṣṭaḥ | ruciraruci sumeroḥ suṃdare śṛṃgabhāge kamalajaiva kāṃtiṃ kiṃciduccairjahāra 10| kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā vyājahārārṇavaḥ kavim | diṣṭyā tavātrāgamanaṃ vada kiṃ karavāṇyaham 11| tadā daityakulācāryaḥ prāha taṃ sāgaraṃ kaviḥ | kiṃ tena jātu jātena māturyauvanahāriṇā 12| prarohati nayaḥ svasya vaṃśasyāgre dhvajo yathā | tavātmajo vikrameṇa trailokyaṃ bhokṣyati dhruvam 13| jaṃbūdvīpe mahāpīṭhaṃ yoginīgaṇasevitam | āplāvitaṃ tvayedānīṃ muṃca jālaṃdharālayam 14| tatra rājyaṃ prayacchāsmai tanayāya mahārṇava | ajeyaścāpyavadhyaśca tatrastho'yaṃ bhaviṣyati 15| evamukto'rṇavaḥ prītyā bhārgaveṇātha līlayā | apāsarpatsutaprītyai jale sthalamadarśayat 16| śatayojanavistīrṇamāyataṃ ca śatatrayam | deśaṃ jālaṃdharaṃ puṇyaṃ tasya nāmnaiva viśrutam 17| daityavaryaṃ samāhūya mayaṃ provāca sāgaraḥ | puraṃ jālaṃdhare pīṭhe kuru jālaṃdharāya vai 18| aṃbhodhinaivamuktastu cakre ratnamayaṃ puram | prākāragopuradvāraṃ sopānagṛhabhūmikam 19| yatreṃdranīlasaṃbaddhaprāsādatala saṃsthitāḥ | menire jaladodyogaṃ tāṃḍavasthāḥ śikhaṃḍinaḥ 20| yatra pravālamāṇikya bhavanotthā marīcayaḥ | sevyaṃte śakunaiścūtarucirāṃkuraśaṃkayā 21| yatra kāṃcanaharmyeṣu tviṣo vahniṣu kātarāḥ | vilokya prapalāyaṃte dāvaśaṃkāḥ śikhaṃḍinaḥ 22| yatra sphaṭikaśālottha prabhāsaṃ miśritā diśaḥ | vibhāṃti maṃdarodbhrāṃtāḥ saphenārṇavasaṃnibhāḥ 23| yatra mohaṃ svaharmyeṣu vibhātālokasaṃsthitāḥ | cakrire lalanāḥ pūrṇasāṃdhyacaṃdropamānanāḥ 24| yatrendra nīpa kādaṃba pavanodyānamoditāḥ | cittaṃ viśaṃtyo nārīṇāṃ cakrire mohanajvaram 25| yatra lekhyagataṃ nṝṇāṃ vilokya surataṃ janaḥ | saṃyāti dviguṇaṃ nūnaṃ nijakāṃtāratodyamaḥ 26| yatra vātāyanoddhūta dhūpadhūmasya lekhayaḥ | nabho babhūva tadgaṃgākāliṃdīsaṃgamopamam 27| yatrānekagṛhodbhūta prabhayā sakalaṃ nabhaḥ | vibhātīṃdrāyudhākīrṇaṃ śaranmegha ivonnataḥ 28| yatrāniśaṃ bhramabhrāṃtāḥ sūryavāhāḥ prapīḍitāḥ | viśrāmaṃ yāṃti madhyāhne prāsādaśirasi sthitāḥ 29| yatrakutraca harmyeṣu bibhratyo mālatīsrajaḥ | rātrau saṃbhūtanakṣatrā iva rejurvarāṃganāḥ 30| yatra hāṭakahiṃdola śṛṃkhalāgharṣaṇodbhavaḥ | cakāra suṃdarīṃ śabdaḥ sphuṭaṃ merubhuvobhuvam 31| sākaṃ saridbhiḥ putrasyośanasā saha sāgaraḥ | tatrābhiṣekamakarodvāditrairnija garjitaiḥ 32| yāḥ skaṃdasya jagāda tārakajaye devaḥ svayaṃbhūḥ svayaṃ svaḥ sāmrājyamahotsave'pi ca śacīkāṃtasya vācaspatiḥ | tābhiścitraviṃriṃci vaktrasarasī haṃsībhirāśāsmahe vāṇībhirvasudhāvivāhasamaye maṃtrotsavairmaṃgalam 33| mahāpadmasahasraṃ tu sainyamātmodarodbhavam | jālaṃdharāya putrāya dadau bhīmaṃ mahodadhiḥ 34| jālaṃdharāya śukro'pi prītyā vidyāṃ nijāṃ dadau | mṛtasaṃjīvanīṃ nāmnā māyāṃ rudravimohinīm 35| śastrāstravidyā anyāśca vidhinā abdhisūnave | yadanyatsakalaṃ tasmai vyākhyātaṃ kavinā tadā 36| tato jālaṃdharaṃ putramabhiṣicyārṇavo yayau | svasthānaṃ divyadehena nadībhiḥ parivāritaḥ 37| dṛṣṭvā jālaṃdharo divyapuraṃ gopuramaṃḍitam | vyacaratsaha śukreṇa dvijasaṃghaiḥ supūjitaḥ 38| etasminnaṃtare daityāḥ pātālasthā mahābalāḥ | prāptā jālaṃdharaṃ sarve kālanemipurogamāḥ 39| tato mahābalā vīrā balaṃ kṣīrodasaṃnibham | tasya śuṃbhāsuraṃ daityaṃ senāpatimakalpayan 40| balaṃ svavaśagaṃ kṛtvā kṛtvā bhuvi sthiraṃ jalam | jālaṃdharastadā rājyaṃ pitṛdattaṃ cakāra saḥ 41| atrāṃtare'psarāḥ kācitsvarṇetyāsītpurā divi | tasyāḥ krauṃcaprasādena vṛṃdānāma sutābhavat 42| dhātrā vibhavasaṃyuktaṃ sauṃdaryaṃ yatkṛtaṃ pṛthak | tattadekagataṃ draṣṭuṃ vṛṃdāgātraṃ vinirmitam 43| tāṃ vṛṃdāmaticārvaṃgīṃ pramadāṃ janamohinīm | svarṇā jālaṃdharasyārthe dadau śukrāya yācate 44| śukra uvāca-| kaṃdarpasya jagannetra śastreṇāścaryakāriṇā | rūpeṇānena raṃbhoru dīrghāyuḥ sukhinī bhava 45| nirmāya svayameva vismitamanāḥ sauṃdaryasāreṇa yaṃ| svavyāpārapariśramasya kalaśaṃ vedhāḥ samāropayat | kaṃdarpaṃ puruṣaṃ striyo vidadhate yasminna dṛṣṭe sati draṣṭavyāvadhi| rūpamāpnuhi patiṃ taṃ dīrghanetraṃ bhaṭam 46| upayeme vivāhena gāṃdharveṇārṇavātmajaḥ | vṛṃdāṃ tau daṃpatī jātau janānaṃdakarau nṛpa 47| caṃcalatvaṃ parityaktaṃ tayā jālaṃdharo'pi hi | vṛttena vṛddhakāryeṇa cakame na parastriyam 48| kadācitsa sabhāsīno dṛṣṭvā rāhuṃ śirohṛtam| kasmātkāyārddhaśeṣo'yaṃ iti papraccha bhārgavam 49| sa tasya kathayāmāsa pūrvavṛttāṃtamāditaḥ | yathā nirmathito devaiḥ kṣīrodo'mṛtakāraṇāt 6.4.50| tacchrutvā vismito vākyaṃ prāha jālaṃdharo'suraḥ | prasādasumukho rāhuṃ kāmarūpo bhavādhunā 51| iti śukrasya maṃtreṇa siṃdhusūnuḥ pratāpavān | pitṛvyaṃ saṃsmaranvīra vigrahaṃ tvakarotsuraiḥ 52| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe nārada yudhiṣṭhirasaṃvāde jālaṃdharopākhyāne vṛṃdāvivāho jālaṃdharābhiṣekonāma caturtho'dhyāyaḥ 4|