Chapter 211

नारद उवाच- शिवे तवपुरः सर्वं मुकंदाख्यानमुत्तमम् । कथितं चंडकस्यापि नापितस्य शृणुष्व मे १। यस्मिन्दिने मुकुंदस्तु ब्राह्मणस्तेन घातितः । चंडकेन तदा राजंस्तद्वृत्तं नागरैः श्रुतम् २। श्रुत्वा तैस्तन्नृपस्याग्रे निवेदितमिति स्फुटम् । नागरा ऊचुः । चंडकेन हतो राजन्मुकुंदो ब्राह्मणोत्तमः ३। नीतं च तद्धनं भूरि यद्युक्तं तद्विधीयताम् । त्वमस्माकं प्रजानां हि रक्षकः शासकोऽसताम् ४। नारद उवाच- इत्याकर्ण्य स भूपालो मंत्रिणं पार्श्ववर्तिनम् । उवाच कोपरक्ताक्षः किमेभिः कथ्यते शृणु ५। शीघ्रमानयतं पापं नोचेत्त्वां घातयाम्यहम् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ पापिष्ठ साधूनां शं विधीयताम् ६। पीड्यंते विषये यस्य प्रजा दस्युभिरुल्बणैः । स नृपो नरकं याति तेभ्यस्ताश्चेन्न रक्षति ७। नारद उवाच- निशम्येति वचो राज्ञः सचिवः स शिवे नृपः । वेगेन हयमारुह्य पदातिशतसंयुतः ८। ययौ गृहे मुकुंदस्य तस्य बंधूनपृच्छत । मुकुंदः केन निहतः सत्यं ब्रूत ममाग्रतः ९। तं पापं निहनिष्यामि शासनाद्भूपतेरहम् । नारद उवाच- श्रुत्वेति मंत्रिणो वाक्यं प्रत्यूचुर्विप्रबांधवाः १०। विप्रबांधवा ऊचुः - चंडकेन हतो मंत्रिन्मुकुंदो नापितेन हि । इदं पलायमानस्य तस्योष्णीषं पपात वै ११। दृष्टः स्वचक्षुषा वध्वा मुकुंदस्यैव सोघकृत् । किं कुर्मस्तेन पापेन मज्जिताः शोकसागरे १२ । नारद उवाच - इत्याकर्ण्य वचस्तेषां बंधूनां ब्राह्मणस्य हि । स मंत्री तस्य पापस्य नापितस्य गृहं ययौ १३। अश्वादुत्तीर्य तरसा तद्गृहं स्वयमाविशत् । कतिभिः पत्तिभिः सार्द्धं शयानं च ददर्श ह १४। पत्तयस्तु तदाज्ञप्ताः केशेष्वाकृष्य तत्क्षणात् । तल्पादुत्थापयामासुस्तं पापं नापिताधमम् १५। किं किमित्येव संजल्पन्नेत्रे उन्मीलयत्यसौ । यावत्स नापितः पापस्तावत्तं ददृशे पुरः १६। संस्मरंतं निजं कर्म रात्रौ यत्कृतवानघम् । अधोमुखः क्षणं तस्थौ पश्यन्मूर्ध्नि स्थितं यमम् १७। ग्राहयित्वा च सचिवस्तं पापं च स्वपत्तिभिः । निनाय नृपतेः पार्श्वमिति चोवाच भूपतिम् १८। आनीतो ब्रह्महा राजन्नयं चंडक नापितः । यदाज्ञापयसि स्वामिंस्तरसा तत्करोम्यहम् १९। राजोवाच- धर्मज्ञ सचिवश्रेष्ठ शृणु त्वं वचनं मम । इयं सरिद्वरा युष्मंश्चंद्रभागात्र निर्मलाः २०। त्यजंति येऽत्र वै प्राणाल्लँभंते ते सुरास्पदम् । अत एष न हंतव्यः पापात्मा ह्यत्र नापितः २१। पंचकोशांतरे ह्यस्या मर्यादाया बहिर्यदि । नरकान्दारुणान्ह्येष ब्रह्महा यातु मा चिरम् २२। नारदोवाच- इत्युक्तस्तेन वै राज्ञा स राजन्मंत्रिसत्तमः । श्वपचान्प्रेरयामास हंतुं तं भूपशासनात् २३। श्वपचास्ते तमुन्नीय चंद्रभागापरे तटे । योजनद्वयभूभागं चिच्छिदुस्तस्य मस्तकम् २४। स पापो मारवे देशे सर्पोऽभूत्कालविग्रहः । धवकोटरमध्यस्थो विषज्वालाकराननः २५। स शुष्को धववृक्षस्तु तस्य फूत्कारवह्निना । तथा तपनतापेन सरसोऽपि यथा ह्रदः २६। गमनात्तस्य पापस्य सर्वतो वृक्षमूषरम् । उच्छिद्य तृणजातादि जातं पश्वहितं तदा २७। तत्र जातु समायातः सार्थो दक्षिणदेशतः । नारायणाश्रमं गच्छन्बदर्याख्यं शिवे नृप २८। तत्रैको ब्राह्मणः कश्चित्सार्थेसंमीलितः पथि । निश्छिद्रां काष्ठमंजूषां पितृमात्रस्थिसंयुताम् २९। स्कंधेन धारयन्याति तानि पातयितुं नृप । गंगांभसि महाभाग पापिनामपि कामदे ३०। सोऽप्यागतस्तत्र वने यत्रास्ति स भुजंगमः । विविक्ते क्षिप्य मंजूषां शलाकालोहनिर्मिताम् ३१। अथागत्य भुजंगोऽसौ शलाकां फणयाघटत् । किंचिदुद्धाटितायां स मंजूषायां समाविशत् ३२। पुनः शलाका स्वंस्थानमागताथ स कुंडली । तत्रैव तस्थौ निश्चेष्टो मंजूषायां विषोल्बणः ३३। अथ प्रभाते सर्वे ते चेलुः स्थानात्ततो नृप । ब्राह्मणः सोऽपि मंजूषां कंबलेन समावृताम् ३४। कृत्वा शिरसि राजेंद्र चचाल प्रति जाह्नवीम् । कतिभिर्वासरैः सार्थः संप्राप्तस्तीर्थगामिनाम् ३५। इहैव कोशलायां वै पुनीतायां महीपते । अथ शीतातुरो विप्रः कंबलं चोदघाटयत् ३६। मंजूषावरणं राजन्तत्रायोध्यातटे शुभे । सोऽपि सर्पो निराहारो लब्ध्वा मारुतभोजनम् ३७। निश्चक्राम बहिस्तस्मादुत्क्षेप्य सुशलाकिकाम् । तं निःसृतं समालोक्य सर्प्प सर्प इति क्रुधा३८। व्याहरंतो जनाः सर्वे लोष्टहस्ताः समभ्ययुः । यावत्पलायते सर्पस्तावदेकेन घातितः ३९। तत्याज स तदा प्राणान्पश्यतां तीर्थगामिनाम् । त्यक्त्वा भुजंगदेहं स देवत्वं प्राप दुर्लभम् ४०। दिव्यं विमानमारुह्य प्रोवाचेदं जनानि ह । सर्प उवाच- भो दाक्षिणात्याः शृणुत ब्राह्मणा वचनं मम ४१। पुरा चंडकनामाहं नापितो ब्रह्महाधमः । ब्रह्महत्याप्रदोषेण सर्पआसं मरुस्थले ४२। भुक्त्वा नरकदुःखानि वर्षाणां लक्षपंचकम् । अतीतं सर्पयोनौ मे वर्षाणामयुतद्वयम् ४३। तीर्थस्यास्य प्रसादेन प्राप्तं देवत्वमुत्तमम् । तस्मादिदं न वै त्याज्यं तीर्थं वै कोशलाभिधम् । सर्वार्थदं यतो नाकः प्राप्तः पापीयसा मया ४४। नारद उवाच- एवं स नापितः पापो योनिं प्राप्य विनिंदिताम् । जगाम द्यां विमानस्थस्तीर्थस्यास्य प्रसादतः ४५। ते दाक्षिणात्या यतयो भूत्वा तत्रैव तीर्थके । ऊषुर्गोविंदपादाब्ज मानसा दृष्टवैभवे ४६। माहात्म्यमस्य तीर्थस्य दृष्ट्वा स ब्राह्मणोत्तमः । तीर्थेऽत्रजातविश्रद्धः पित्रोरस्थीनि सोऽक्षिपत् ४७। पतितेष्वस्थिखंडेषु पितरौ तस्य तत्क्षणात् । विमानवरमारूढौ दिव्यौ तत्र समागतौ ४८। ऊचतुश्च स्वतनयं शृण्वानेषु जनेषु वै । वत्स जीव चिरं लोके धनधान्यसुखी भव ४९। आवयोर्मुक्तिदानाच्च मुक्तिं यास्यसि नो मृषा । गंगायां पिंडदानेन यत्फलं स्यात्सुतस्य वै । पितॄणां या गतिश्चात्र द्वयं स्यादस्थिपाततः ५०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे। कालिंदीमाहात्म्ये मुकुंदोपाख्यानं नामैकादशाधिकद्विशतमोध्यायः २११।

nārada uvāca- śive tavapuraḥ sarvaṃ mukaṃdākhyānamuttamam | kathitaṃ caṃḍakasyāpi nāpitasya śṛṇuṣva me 1| yasmindine mukuṃdastu brāhmaṇastena ghātitaḥ | caṃḍakena tadā rājaṃstadvṛttaṃ nāgaraiḥ śrutam 2| śrutvā taistannṛpasyāgre niveditamiti sphuṭam | nāgarā ūcuḥ | caṃḍakena hato rājanmukuṃdo brāhmaṇottamaḥ 3| nītaṃ ca taddhanaṃ bhūri yadyuktaṃ tadvidhīyatām | tvamasmākaṃ prajānāṃ hi rakṣakaḥ śāsako'satām 4| nārada uvāca- ityākarṇya sa bhūpālo maṃtriṇaṃ pārśvavartinam | uvāca koparaktākṣaḥ kimebhiḥ kathyate śṛṇu 5| śīghramānayataṃ pāpaṃ nocettvāṃ ghātayāmyaham | uttiṣṭhottiṣṭha pāpiṣṭha sādhūnāṃ śaṃ vidhīyatām 6| pīḍyaṃte viṣaye yasya prajā dasyubhirulbaṇaiḥ | sa nṛpo narakaṃ yāti tebhyastāścenna rakṣati 7| nārada uvāca- niśamyeti vaco rājñaḥ sacivaḥ sa śive nṛpaḥ | vegena hayamāruhya padātiśatasaṃyutaḥ 8| yayau gṛhe mukuṃdasya tasya baṃdhūnapṛcchata | mukuṃdaḥ kena nihataḥ satyaṃ brūta mamāgrataḥ 9| taṃ pāpaṃ nihaniṣyāmi śāsanādbhūpateraham | nārada uvāca- śrutveti maṃtriṇo vākyaṃ pratyūcurviprabāṃdhavāḥ 10| viprabāṃdhavā ūcuḥ - caṃḍakena hato maṃtrinmukuṃdo nāpitena hi | idaṃ palāyamānasya tasyoṣṇīṣaṃ papāta vai 11| dṛṣṭaḥ svacakṣuṣā vadhvā mukuṃdasyaiva soghakṛt | kiṃ kurmastena pāpena majjitāḥ śokasāgare 12 | nārada uvāca - ityākarṇya vacasteṣāṃ baṃdhūnāṃ brāhmaṇasya hi | sa maṃtrī tasya pāpasya nāpitasya gṛhaṃ yayau 13| aśvāduttīrya tarasā tadgṛhaṃ svayamāviśat | katibhiḥ pattibhiḥ sārddhaṃ śayānaṃ ca dadarśa ha 14| pattayastu tadājñaptāḥ keśeṣvākṛṣya tatkṣaṇāt | talpādutthāpayāmāsustaṃ pāpaṃ nāpitādhamam 15| kiṃ kimityeva saṃjalpannetre unmīlayatyasau | yāvatsa nāpitaḥ pāpastāvattaṃ dadṛśe puraḥ 16| saṃsmaraṃtaṃ nijaṃ karma rātrau yatkṛtavānagham | adhomukhaḥ kṣaṇaṃ tasthau paśyanmūrdhni sthitaṃ yamam 17| grāhayitvā ca sacivastaṃ pāpaṃ ca svapattibhiḥ | nināya nṛpateḥ pārśvamiti covāca bhūpatim 18| ānīto brahmahā rājannayaṃ caṃḍaka nāpitaḥ | yadājñāpayasi svāmiṃstarasā tatkaromyaham 19| rājovāca- dharmajña sacivaśreṣṭha śṛṇu tvaṃ vacanaṃ mama | iyaṃ saridvarā yuṣmaṃścaṃdrabhāgātra nirmalāḥ 20| tyajaṃti ye'tra vai prāṇālla~bhaṃte te surāspadam | ata eṣa na haṃtavyaḥ pāpātmā hyatra nāpitaḥ 21| paṃcakośāṃtare hyasyā maryādāyā bahiryadi | narakāndāruṇānhyeṣa brahmahā yātu mā ciram 22| nāradovāca- ityuktastena vai rājñā sa rājanmaṃtrisattamaḥ | śvapacānprerayāmāsa haṃtuṃ taṃ bhūpaśāsanāt 23| śvapacāste tamunnīya caṃdrabhāgāpare taṭe | yojanadvayabhūbhāgaṃ cicchidustasya mastakam 24| sa pāpo mārave deśe sarpo'bhūtkālavigrahaḥ | dhavakoṭaramadhyastho viṣajvālākarānanaḥ 25| sa śuṣko dhavavṛkṣastu tasya phūtkāravahninā | tathā tapanatāpena saraso'pi yathā hradaḥ 26| gamanāttasya pāpasya sarvato vṛkṣamūṣaram | ucchidya tṛṇajātādi jātaṃ paśvahitaṃ tadā 27| tatra jātu samāyātaḥ sārtho dakṣiṇadeśataḥ | nārāyaṇāśramaṃ gacchanbadaryākhyaṃ śive nṛpa 28| tatraiko brāhmaṇaḥ kaścitsārthesaṃmīlitaḥ pathi | niśchidrāṃ kāṣṭhamaṃjūṣāṃ pitṛmātrasthisaṃyutām 29| skaṃdhena dhārayanyāti tāni pātayituṃ nṛpa | gaṃgāṃbhasi mahābhāga pāpināmapi kāmade 30| so'pyāgatastatra vane yatrāsti sa bhujaṃgamaḥ | vivikte kṣipya maṃjūṣāṃ śalākālohanirmitām 31| athāgatya bhujaṃgo'sau śalākāṃ phaṇayāghaṭat | kiṃciduddhāṭitāyāṃ sa maṃjūṣāyāṃ samāviśat 32| punaḥ śalākā svaṃsthānamāgatātha sa kuṃḍalī | tatraiva tasthau niśceṣṭo maṃjūṣāyāṃ viṣolbaṇaḥ 33| atha prabhāte sarve te celuḥ sthānāttato nṛpa | brāhmaṇaḥ so'pi maṃjūṣāṃ kaṃbalena samāvṛtām 34| kṛtvā śirasi rājeṃdra cacāla prati jāhnavīm | katibhirvāsaraiḥ sārthaḥ saṃprāptastīrthagāminām 35| ihaiva kośalāyāṃ vai punītāyāṃ mahīpate | atha śītāturo vipraḥ kaṃbalaṃ codaghāṭayat 36| maṃjūṣāvaraṇaṃ rājantatrāyodhyātaṭe śubhe | so'pi sarpo nirāhāro labdhvā mārutabhojanam 37| niścakrāma bahistasmādutkṣepya suśalākikām | taṃ niḥsṛtaṃ samālokya sarppa sarpa iti krudhā38| vyāharaṃto janāḥ sarve loṣṭahastāḥ samabhyayuḥ | yāvatpalāyate sarpastāvadekena ghātitaḥ 39| tatyāja sa tadā prāṇānpaśyatāṃ tīrthagāminām | tyaktvā bhujaṃgadehaṃ sa devatvaṃ prāpa durlabham 40| divyaṃ vimānamāruhya provācedaṃ janāni ha | sarpa uvāca- bho dākṣiṇātyāḥ śṛṇuta brāhmaṇā vacanaṃ mama 41| purā caṃḍakanāmāhaṃ nāpito brahmahādhamaḥ | brahmahatyāpradoṣeṇa sarpaāsaṃ marusthale 42| bhuktvā narakaduḥkhāni varṣāṇāṃ lakṣapaṃcakam | atītaṃ sarpayonau me varṣāṇāmayutadvayam 43| tīrthasyāsya prasādena prāptaṃ devatvamuttamam | tasmādidaṃ na vai tyājyaṃ tīrthaṃ vai kośalābhidham | sarvārthadaṃ yato nākaḥ prāptaḥ pāpīyasā mayā 44| nārada uvāca- evaṃ sa nāpitaḥ pāpo yoniṃ prāpya viniṃditām | jagāma dyāṃ vimānasthastīrthasyāsya prasādataḥ 45| te dākṣiṇātyā yatayo bhūtvā tatraiva tīrthake | ūṣurgoviṃdapādābja mānasā dṛṣṭavaibhave 46| māhātmyamasya tīrthasya dṛṣṭvā sa brāhmaṇottamaḥ | tīrthe'trajātaviśraddhaḥ pitrorasthīni so'kṣipat 47| patiteṣvasthikhaṃḍeṣu pitarau tasya tatkṣaṇāt | vimānavaramārūḍhau divyau tatra samāgatau 48| ūcatuśca svatanayaṃ śṛṇvāneṣu janeṣu vai | vatsa jīva ciraṃ loke dhanadhānyasukhī bhava 49| āvayormuktidānācca muktiṃ yāsyasi no mṛṣā | gaṃgāyāṃ piṃḍadānena yatphalaṃ syātsutasya vai | pitṝṇāṃ yā gatiścātra dvayaṃ syādasthipātataḥ 50| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe| kāliṃdīmāhātmye mukuṃdopākhyānaṃ nāmaikādaśādhikadviśatamodhyāyaḥ 211|