Chapter 218

नारद उवाच- भूयः शृणु महाभाग माहात्म्यं परमाद्भुतम् । अत्रस्थितस्य तीर्थस्य पुष्करस्य शिवप्रदम् १। प्रसादात्तस्य तीर्थस्य विष्णुः सर्वसुरेश्वरः । प्रसन्नं पुंडरीकस्य मासमेकं गृहे वसेत् । अत्र मुक्तिं तदनुजो लेभे पापरतोऽपि हि २। शिबिरुवाच- कः पुंडरीको धर्मात्मा कृतं तेन च कर्म्म किम् । येन प्रसन्नो भगवांस्तद्गृहे मासमावसत् ३। कथं तदनुजः प्राप पापात्मा श्रीहरेः पदम् । तीर्थस्यास्य प्रसादेन सर्वमाख्याहि मे मुने ४। शृण्वतोऽस्य न संतोषो माहात्म्यं मम जायते ५। नारद उवाच- विदर्भनगरे राजन्मालवाख्ये महायशाः । ब्राह्मणो ब्रह्मविच्छांतो विद्वान्विष्णुपरायणः ६। देवर्षिपितृभूतानां मानुषाणां च पोषकः । विषयेषु न संसक्तो लोभमोहादिवर्जितः ७ । स एकदा महाभाग सिंहं प्राप्ते बृहस्पतौ । गोदावरीं महापुण्यां स्नातुं प्रतिजगाम ह ८। दातुं तत्र सुवर्णस्य गृहान्निन्ये पलायुतम् । गच्छन्पथि स धर्मात्मा मनसैतदचिंतयत् ९। मालव उवाच- गृहाद्दानार्थमानीतं मया हेमपलायुतम् । यस्मै कस्मै न दातव्यं दातव्यं पूज्य साधवे १०। निष्किंचनाय विप्राय पात्रायानुपकारिणे । पूज्याय देशे काले च दत्तमक्षयतां व्रजेत् ११। उञ्छवृत्त्या समानीतं दत्त्वा दुर्वाससे मुनिः । शिलोंच्छवृत्तिर्धर्मात्मा स्वं त्यक्त्वा गात्परं पदम् १२। दानवेंद्रो बली राजा पात्रं विज्ञाय वामनम् । विपक्षायाप्यदात्तस्मै त्रिलोकीं स्वभुजार्जिताम् १३। तस्मात्पात्राय दातव्यं धनं धर्म्माजितं मया । गोविंदतुष्टये सम्यक्वांच्छनीयं न तत्फलम् १४। पुंडरीकस्तु धर्मात्मा भागिनेयो गजाह्वयात् । आयास्यति मयाहूतः सर्वपात्रशिरोमणिः १५। आनीतस्य धनस्यार्द्धं तस्मै पात्राय सूनवे । स्वसुर्द्दास्यामि शेषं तु श्रोत्रियेभ्यो यथाविधि १६। नारद उवाच- एवं विचिंत्य धर्मात्मा मालवं स द्विजोत्तमः । कतिचिद्वासरैः प्राप्तः पुण्यां गोदावरीं नृप १७। मिलितस्तस्य धर्मात्मा पुंडरीकः स्वसुः सुतः । तस्य वै पूर्वमायातो मालवस्य महीपते १८। स तत्र विधिना स्नात्वा सिंहसंक्रमवासरे । पुंडरीकाय वित्तार्द्धं ददौ मे प्रीयतां हरिः १९। पुंडरीकोऽपि धर्मात्मा स्नात्वा गोदावरीजले । स्ववित्तस्य चतुर्थांशं श्रोत्रियेभ्यो ददौ मुदा २०। स तत्र विधिवत्स्नात्त्वा दत्वा दानं च शक्तितः । गच्छंतं स्वगृहान्राजन्नित्युवाच स्वसुः सुतम् २१। मालव उवाच- गुरून्प्रति नमस्कारो वाच्यो आशीर्लघून्प्रति । यथावयोर्हि संयोगः क्षणिकोऽयं बभूव ह २२। एवं हि सर्वजंतूनां पुत्रदारादिभिः सह । तस्मात्क्षणिकसंयोगात्संसाराद्यः सुधीर्नरः २३। विरज्येत कृपापात्रं स हरे स्याद्विनिश्चितम् । कृपातः श्रीहरेः प्राणी सत्संगमरतो भवेत् २४। तस्तस्य हरेर्लीलाश्रवणेच्छा हि जायते । श्रुत्वा च कीर्तिता सद्भिर्हरिलीला अपि स्वयम् २५। सुस्पृहं कीर्त्तयत्येव ततः स्मरति केवलम् । ततस्तस्य भवेत्प्रेमगोविंदपदसेवने २६। नरस्ततस्तरत्याशु पोतेनेव महार्णवम् । एतदर्थं हि साधूनां ज्ञानिनां कर्मणां तथा । यत्नो भवति धर्मात्मन्नपि त्वं यत्नवान्भव २७। नारद उवाच- एवमुक्त्वा स वैदर्भः सुतं कथमपि स्वसुः । विसृज्याश्रुमुखो वाष्पपर्याकुलदृशं ययौ २८। पुंडरीकोऽपि धर्मात्मा चचाल स्वगृहं प्रति । कतिभिर्वासरै राजन्नागतोऽत्र शुभास्पदे २९। भरताख्यं कनीयांसं भ्रातरं पतितं भुवि । श्वसंतं क्षतनिर्गच्छद्रुधिराक्तमवैक्षत ३०। पप्रच्छ च रुदन्नुर्च्च्भ्रातः केनेदृशीं दशाम् । गमितोसि किमर्थं वा गृहादिह समागतः ३१। इति पृच्छति राजेंद्र पुंडरीके सपीडया । महत्या भरतः सद्यः पीडितोसूनमुंचत ३२। अवातरत्तदा यानमेकं सगणमद्भुतम् । आकाशात्पश्यतां भूप जनानां तद्गुरोरपि ३३। तदारुह्य स दिव्यांगो भरतः पापकार्यपि । उवाच वचनं ज्येष्ठं भ्रातरं विनमन्निदम् ३४। भरतोवाच- पुंडरीक महाबुद्धे तीर्थस्यास्य प्रसादतः । पुष्करस्य मया प्राप्ता पापिनापि दिवि स्थितिः ३५। मदीयं दारुणं कर्म भ्रातर्जानासि यद्यपि । तथापि कथयाम्यद्य किंचिदज्ञातमस्ति ते ३६। यथा मया प्रभावत्या वेश्यया रमितं सह । तद्गृहं व्ययितं भूरि धनं च मदिराकृते ३७। द्यूतेन हारितं यच्च चौरकर्मसमार्जितम् । शिवरात्र्यां मया शंभुनिर्माल्यं यच्च भक्षितम् ३८। यत्कृते भवता विप्रो जेबुको नाम दूषितः । एतन्मया कृतं कर्म्म विदितं पुंडरीक ते ३९। गोदावरीं गते भ्रातस्त्वयि यत्कृतवानहं । न तत्ते विदितं कर्म कथयामि तदप्यहो ४०। चलितेत्वय्यतिक्रांतोयदापक्षस्तदाह्यहम् । श्रुतवानिति लोकेभ्यो वचनं हरिदुःसहम् ४१। पुंडरीको धनं दातुमाहूतो मातुलेन हि । निजसोदरमाहत्य पुंडरीकं तदा हृतम् ४२। गृहीष्यामि धनं भूरि मालवेन समर्पितम् । महता वसुना तेन तोषयामि प्रभावतीम् ४३। दुरोदरेण क्रीडामि स्वेच्छया तद्विदैः सह । इत्यालोच्य त्वदध्वानं निरुध्याहमिह स्थितः ४४। हत्वा त्वां च धनं भूरि गृहीतुं च महामते । अतिक्रांते धने भ्रातः कुतश्चित्सार्थमागतः ४५। वणिजामत्र सुप्तोऽहं रात्रौ तत्र महामते । अथ कश्चिन्निशीथे तु तस्करो वणिजां धनम् ४६। हर्तुं तत्र समाविष्टः सार्थे जनसमाकुले । नीत्वा यदा धनं किंचित्स चौरस्तु पलायितः । तमन्वधावन्सहसा क्रोशंत इव सेवकाः ४७। सेवका ऊचुः । गृह्यतां गृह्यतामेष चौरोऽयं याति सत्वरम् । मध्याद्बहूनामस्माकमपहृत्य धनं बहु ४८। भरत उवाच- इत्याकर्ण्य वचस्तेषां पुरतस्तु तमन्वहम् । अधावं सहसा भ्रातस्तद्गृहीतुं जिहीर्षया ४९। ततस्ते वणिजां भृत्या ज्ञात्वा मां तस्य रक्षकम् । प्रजहुस्तरसा सर्वे सखड्गं खड्गपाणयः ५०। तेषु कश्चिद्द्विजश्रेष्ठो ब्राह्मणोऽहमिति ब्रुवन् । खड्गेन शितधारेण मया पापीयसा हतः ५१। वणिजां सेवकैस्तैस्तु खड्गधारैरहं हतः । गतास्ते वणिजः प्रातर्निजगंतव्यनीवृतम् ५२। ततो भवानिह प्राप्तः श्वसंतं मां ददर्श ह । चलद्रुधिरलिप्तांगं पीडामोहविचेतनम् ५३। इत्येतत्कथितं भ्रातर्यदर्थमहमागतः । अपमृत्युं यथा प्राप्तस्तच्चापि कथितं मया ५४। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्येऽष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः २१८ ।

nārada uvāca- bhūyaḥ śṛṇu mahābhāga māhātmyaṃ paramādbhutam | atrasthitasya tīrthasya puṣkarasya śivapradam 1| prasādāttasya tīrthasya viṣṇuḥ sarvasureśvaraḥ | prasannaṃ puṃḍarīkasya māsamekaṃ gṛhe vaset | atra muktiṃ tadanujo lebhe pāparato'pi hi 2| śibiruvāca- kaḥ puṃḍarīko dharmātmā kṛtaṃ tena ca karmma kim | yena prasanno bhagavāṃstadgṛhe māsamāvasat 3| kathaṃ tadanujaḥ prāpa pāpātmā śrīhareḥ padam | tīrthasyāsya prasādena sarvamākhyāhi me mune 4| śṛṇvato'sya na saṃtoṣo māhātmyaṃ mama jāyate 5| nārada uvāca- vidarbhanagare rājanmālavākhye mahāyaśāḥ | brāhmaṇo brahmavicchāṃto vidvānviṣṇuparāyaṇaḥ 6| devarṣipitṛbhūtānāṃ mānuṣāṇāṃ ca poṣakaḥ | viṣayeṣu na saṃsakto lobhamohādivarjitaḥ 7 | sa ekadā mahābhāga siṃhaṃ prāpte bṛhaspatau | godāvarīṃ mahāpuṇyāṃ snātuṃ pratijagāma ha 8| dātuṃ tatra suvarṇasya gṛhānninye palāyutam | gacchanpathi sa dharmātmā manasaitadaciṃtayat 9| mālava uvāca- gṛhāddānārthamānītaṃ mayā hemapalāyutam | yasmai kasmai na dātavyaṃ dātavyaṃ pūjya sādhave 10| niṣkiṃcanāya viprāya pātrāyānupakāriṇe | pūjyāya deśe kāle ca dattamakṣayatāṃ vrajet 11| uñchavṛttyā samānītaṃ dattvā durvāsase muniḥ | śiloṃcchavṛttirdharmātmā svaṃ tyaktvā gātparaṃ padam 12| dānaveṃdro balī rājā pātraṃ vijñāya vāmanam | vipakṣāyāpyadāttasmai trilokīṃ svabhujārjitām 13| tasmātpātrāya dātavyaṃ dhanaṃ dharmmājitaṃ mayā | goviṃdatuṣṭaye samyakvāṃcchanīyaṃ na tatphalam 14| puṃḍarīkastu dharmātmā bhāgineyo gajāhvayāt | āyāsyati mayāhūtaḥ sarvapātraśiromaṇiḥ 15| ānītasya dhanasyārddhaṃ tasmai pātrāya sūnave | svasurddāsyāmi śeṣaṃ tu śrotriyebhyo yathāvidhi 16| nārada uvāca- evaṃ viciṃtya dharmātmā mālavaṃ sa dvijottamaḥ | katicidvāsaraiḥ prāptaḥ puṇyāṃ godāvarīṃ nṛpa 17| militastasya dharmātmā puṃḍarīkaḥ svasuḥ sutaḥ | tasya vai pūrvamāyāto mālavasya mahīpate 18| sa tatra vidhinā snātvā siṃhasaṃkramavāsare | puṃḍarīkāya vittārddhaṃ dadau me prīyatāṃ hariḥ 19| puṃḍarīko'pi dharmātmā snātvā godāvarījale | svavittasya caturthāṃśaṃ śrotriyebhyo dadau mudā 20| sa tatra vidhivatsnāttvā datvā dānaṃ ca śaktitaḥ | gacchaṃtaṃ svagṛhānrājannityuvāca svasuḥ sutam 21| mālava uvāca- gurūnprati namaskāro vācyo āśīrlaghūnprati | yathāvayorhi saṃyogaḥ kṣaṇiko'yaṃ babhūva ha 22| evaṃ hi sarvajaṃtūnāṃ putradārādibhiḥ saha | tasmātkṣaṇikasaṃyogātsaṃsārādyaḥ sudhīrnaraḥ 23| virajyeta kṛpāpātraṃ sa hare syādviniścitam | kṛpātaḥ śrīhareḥ prāṇī satsaṃgamarato bhavet 24| tastasya harerlīlāśravaṇecchā hi jāyate | śrutvā ca kīrtitā sadbhirharilīlā api svayam 25| suspṛhaṃ kīrttayatyeva tataḥ smarati kevalam | tatastasya bhavetpremagoviṃdapadasevane 26| narastatastaratyāśu poteneva mahārṇavam | etadarthaṃ hi sādhūnāṃ jñānināṃ karmaṇāṃ tathā | yatno bhavati dharmātmannapi tvaṃ yatnavānbhava 27| nārada uvāca- evamuktvā sa vaidarbhaḥ sutaṃ kathamapi svasuḥ | visṛjyāśrumukho vāṣpaparyākuladṛśaṃ yayau 28| puṃḍarīko'pi dharmātmā cacāla svagṛhaṃ prati | katibhirvāsarai rājannāgato'tra śubhāspade 29| bharatākhyaṃ kanīyāṃsaṃ bhrātaraṃ patitaṃ bhuvi | śvasaṃtaṃ kṣatanirgacchadrudhirāktamavaikṣata 30| papraccha ca rudannurccbhrātaḥ kenedṛśīṃ daśām | gamitosi kimarthaṃ vā gṛhādiha samāgataḥ 31| iti pṛcchati rājeṃdra puṃḍarīke sapīḍayā | mahatyā bharataḥ sadyaḥ pīḍitosūnamuṃcata 32| avātarattadā yānamekaṃ sagaṇamadbhutam | ākāśātpaśyatāṃ bhūpa janānāṃ tadgurorapi 33| tadāruhya sa divyāṃgo bharataḥ pāpakāryapi | uvāca vacanaṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ vinamannidam 34| bharatovāca- puṃḍarīka mahābuddhe tīrthasyāsya prasādataḥ | puṣkarasya mayā prāptā pāpināpi divi sthitiḥ 35| madīyaṃ dāruṇaṃ karma bhrātarjānāsi yadyapi | tathāpi kathayāmyadya kiṃcidajñātamasti te 36| yathā mayā prabhāvatyā veśyayā ramitaṃ saha | tadgṛhaṃ vyayitaṃ bhūri dhanaṃ ca madirākṛte 37| dyūtena hāritaṃ yacca caurakarmasamārjitam | śivarātryāṃ mayā śaṃbhunirmālyaṃ yacca bhakṣitam 38| yatkṛte bhavatā vipro jebuko nāma dūṣitaḥ | etanmayā kṛtaṃ karmma viditaṃ puṃḍarīka te 39| godāvarīṃ gate bhrātastvayi yatkṛtavānahaṃ | na tatte viditaṃ karma kathayāmi tadapyaho 40| calitetvayyatikrāṃtoyadāpakṣastadāhyaham | śrutavāniti lokebhyo vacanaṃ hariduḥsaham 41| puṃḍarīko dhanaṃ dātumāhūto mātulena hi | nijasodaramāhatya puṃḍarīkaṃ tadā hṛtam 42| gṛhīṣyāmi dhanaṃ bhūri mālavena samarpitam | mahatā vasunā tena toṣayāmi prabhāvatīm 43| durodareṇa krīḍāmi svecchayā tadvidaiḥ saha | ityālocya tvadadhvānaṃ nirudhyāhamiha sthitaḥ 44| hatvā tvāṃ ca dhanaṃ bhūri gṛhītuṃ ca mahāmate | atikrāṃte dhane bhrātaḥ kutaścitsārthamāgataḥ 45| vaṇijāmatra supto'haṃ rātrau tatra mahāmate | atha kaścinniśīthe tu taskaro vaṇijāṃ dhanam 46| hartuṃ tatra samāviṣṭaḥ sārthe janasamākule | nītvā yadā dhanaṃ kiṃcitsa caurastu palāyitaḥ | tamanvadhāvansahasā krośaṃta iva sevakāḥ 47| sevakā ūcuḥ | gṛhyatāṃ gṛhyatāmeṣa cauro'yaṃ yāti satvaram | madhyādbahūnāmasmākamapahṛtya dhanaṃ bahu 48| bharata uvāca- ityākarṇya vacasteṣāṃ puratastu tamanvaham | adhāvaṃ sahasā bhrātastadgṛhītuṃ jihīrṣayā 49| tataste vaṇijāṃ bhṛtyā jñātvā māṃ tasya rakṣakam | prajahustarasā sarve sakhaḍgaṃ khaḍgapāṇayaḥ 50| teṣu kaściddvijaśreṣṭho brāhmaṇo'hamiti bruvan | khaḍgena śitadhāreṇa mayā pāpīyasā hataḥ 51| vaṇijāṃ sevakaistaistu khaḍgadhārairahaṃ hataḥ | gatāste vaṇijaḥ prātarnijagaṃtavyanīvṛtam 52| tato bhavāniha prāptaḥ śvasaṃtaṃ māṃ dadarśa ha | caladrudhiraliptāṃgaṃ pīḍāmohavicetanam 53| ityetatkathitaṃ bhrātaryadarthamahamāgataḥ | apamṛtyuṃ yathā prāptastaccāpi kathitaṃ mayā 54| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kāliṃdīmāhātmye'ṣṭādaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 218 |