Chapter 101

यम उवाच- अथ कालकटाक्षेण लक्षितो नृपतिस्तदा । मृतोऽतिरतिसेवोत्थ क्षयक्षीणकलेवरः १। नीयमानो यमगणैस्ताड्यमानो मुहुर्मुहुः । क्रन्दमानो महारावान्स स्मरन्निजपातकम् २। विष्णुदूतैः समागम्य ताडयित्वा ममानुगान् । धर्मवानयमित्युक्त्वा विमानमथ रोपितः ३। नीतो हरिपुरं भूपः स्तूयमानोऽप्सरोगणैः । प्रातःस्नानेन वैशाखमासस्य क्षीणपातकः ४। अथ धर्मविहीनोऽयमिति मत्वा च तैः पुनः । देवदूतैर्निदेशेन विष्णोर्भूमिपतिस्तदा । अदूरादेव निरयवर्त्मना स समाहितः ५। स गच्छन्नपि शुश्राव जीवानां क्रंदतां पुनः । निरये पच्यमानानामारावं विविधं तदा ६। पापिनां क्वथ्यमानानामाक्रंदमतिदारुणम् । श्रुत्वा विस्मयवान्विप्र राजाभूदतिदुःखितः ७। प्रोवाच दूताः किमयमाक्रंदो दारुणः श्रुतः । पुनर्न श्रूयते तन्मे कारणं वक्तुमर्हथ ८। दूता ऊचु- जंतवस्त्यक्तमर्यादाः पापास्त्वाचारवर्जिताः । निरयेषु च घोरेषु तामिस्रादिषु पातिताः ९। कृतपातकिनस्त्वत्र प्राणत्यागादनंतरम् । याम्यं पंथानमाश्रित्य दुःखमश्नंति दारुणम् १०। यमस्य पुरुषैर्घोरैः कृष्यमाणा इतस्ततः । अंधकारे निपतिता भक्ष्यंते ह्यतिदारुणैः ११। श्वभिः शृगालैः क्रव्यादैः काककंकबकादिभिः । अग्नितुंडैर्वृकव्याघ्रैर्भुजगैर्वृश्चिकादिभिः १२। अग्निना दाह्यमानाश्च तुद्यमानाश्च कंटकैः । क्रकचैः पाट्यमानाश्च पीड्यमानाश्च तृष्णया १३। क्षुधया बाध्यमानाश्च घोरैर्व्याधिगणैस्तथा । पूयशोणितगंधेन मूर्छ्यमानाः पदेपदे १४। क्वाथ्यंते च क्वचित्तैलैस्ताड्यन्ते मुशलैः क्वचित् । आयसीषु प्रपच्यंते शिलासु क्वचिदेव च १५। क्वचिद्वांतमथाश्नंति क्वचित्पूयमसृक्क्वचित् । क्वचिद्विष्ठां क्वचिन्मांसं पूतिगंधिषु दारुणम् १६। कृमिभिर्भक्ष्यमाणाश्च वह्नितुंडैः क्वचित्क्वचित् । केशशोणितमांसासृग्वसास्थिनिकरेषु च १७। अस्थिताः कुणपाः कीर्णाः कृमिभिर्भक्षिताः स्फुटम् । काककंकमहागृध्रवदनैर्ध्वंसितेषु च १८। शिवदुर्गंधनीरंध्र संघट्टशतकोटिषु । करपत्रशिलापत्रतप्त निस्तैलकेषु च १९। लोहतैलवसास्तंभ कूटशाल्मलसद्मसु । क्षुरकंटककीलोग्र ज्वालास्तंभविभातिषु २०। तप्तं वैतरणीपूयपूरितेषु पृथक्पृथक् । असिपत्रवनोत्कृत्त नरनारीस्तनेषु च २१। घोरांधकारग्रहणदारुणेषु मुहुर्मुहुः । पापच्यमानाः क्रंदंतो दारुणैर्विविधैर्वधैः २२। कंठेषु बद्धपाशाश्च भुजगावेष्टिताः क्वचित् । पीड्यमानास्तथा यंत्रैः कृष्यमाणाश्च जानुभिः २३। भग्नपृष्ठशिरोग्रीवाः स्तब्धकंठाः सुदारुणाः । कूटागारे भ्राम्यमाणाः शरीरैर्यातनाक्षमैः २४। पीड्यंते पापिनो राजन्क्रंदमाना विकर्मिणः । सहितं विषयास्वादैः क्रंदनं तैर्विधीयते २५। भुज्यते च कृतं पूर्वमेतत्सर्वैश्च जंतुभिः । परस्त्रीषु कृतः संगः प्रीतये दुःखदो हि सः २६। मुहूर्तविषयास्वादो जातोऽनेकाब्ददुःखदः । वपुषस्तव राजेंद्र प्रातःस्नानस्य माधवे २७। विधिना पावनस्यैते प्राप्य स्पर्शं च मारुतः । लब्धसौख्याः क्षणं जाता महसाप्यायितास्तव २८। आक्रंदरहितास्तेन जातास्ते निरये स्थिताः । नामापि पुण्यशीलानां श्रुतं सौख्याय कीर्तितम् २९। जायते तद्वपुस्पर्शवायुस्पर्शः सुखावहः । यम उवाच- इति दूतवचः श्रुत्वा स राजा करुणानिधिः ३०। प्रत्युवाच हतान्दूतान्विष्णोरद्भुतकर्मणः । कोमलं हृदयं नूनं साधूनां नवनीतवत् ३१। वह्निसंतापसंतप्तं तद्यथा द्रवति स्फुटम् । राजोवाच- नार्तं जंतुमहं हित्वा पीडितुं गंतुमुत्सहे ३२। तं पापिष्ठं धिगार्तानामार्तिं शक्तो न हंति यः । मदंगसंगमोच्छिष्टवायुस्पर्शेन ते यदि ३३। जंतवः सुखिनो जातास्तस्मात्तत्र नयंतु माम् । पवित्रयंति जननीमवनीमपि ते नराः ३४। परतापच्छिदो ये तु चंदना इव चंदनम् । परोपकृतये ये तु पीड्यंते कृतिनो हि ते ३५। संतस्त एव ये लोके परदुःखविदारणाः । आर्तानामार्तिनाशार्थं प्राणा येषां तृणोपमाः ३६। तैरियं धार्यते भूमिर्नरैः परहितोद्यतैः । मनसो यत्सुखं नित्यं तत्स्वर्गो नरकोपमः ३७। तस्मात्परसुखेनैव सुखिनः साधवः सदा । वरं निरयपातोऽत्र वरं प्राणवियोजनम् ३८। न पुनः क्षणमार्तानामार्तिनाशमृते सुखम् । दूता ऊचु- जंतवो निरये घोरे पच्यंते तेत्र पापिनः ३९। स्वकर्मैवोपजीवंति मोहस्थानं न विद्यते । यैर्न दत्तं न च हुतं तीर्थे स्नानं न वा कृतम् ४०। पुनर्नोपकृतं भक्त्या सुकृतं न कृतं परम् । नेष्टं न तप्तं नो जप्तं यैर्न हृष्टतया नृप ४१। परस्मिन्निह घोरेषु पच्यंते निरयेषु ते । दुःशीला ये दुराचारा विहाराहारनिंदिताः ४२। परापकारिणः पापकारिणो दुर्विहारिणः । विदारिणो हि मर्मोक्त्या पापाः परहृदां हि ये ४३। निरये ते विपच्यंते ये परस्त्रीविहारिणः । एहि नूनं महीपाल गच्छामो हरिमंदिरम् ४४। न ते पुण्यवता युक्तमिहस्था तु मतः परम् । राजोवाच- यद्यहं सुकृती दूताः कस्मादस्मिन्महाभये ४५। नारके पथि वा नीतः किं वा मे सुकृतं परम् । मयापि न कृतं तादृक्सुकृतं कामशालिना ४६। कथं पुरि हरेर्गंता संशयानोऽहमस्मि वै । दूता ऊचु- सुकृतं न कृतं सत्यं त्वया कामवशात्मना ४७। नेष्टं यज्ञैर्न वा यज्ञावशिष्टं भवताशितम् । किंतु माधवमासे यद्विधिना वत्सरत्रयम् ४८। प्रातः स्नात्वा गुरुवचः प्रेरितेन पुरा त्वया । भक्त्या संपूजितो विष्णुर्विश्वेशो मधुसूदनः ४९। महापापातिपापौघ निहंता भक्तवत्सलः । सर्वधर्मैकसारेण तेनैकेन नरेश्वर ५०। नीयते पुण्यभवनं पूज्यमानो मरुद्गणैः । महतामपि पापानां निहंता माधवोऽर्चितः ५१। तथैव माधवो मासो मर्त्यानां विधिनोदितः । यथैव विस्फुलिंगेन ज्वाल्यते तृणसंचयः ५२। प्रातःस्नानेन वैशाखे तथाघौघोऽपि दह्यते । तावद्वपुषि पापानि प्रभवंति महान्त्यपि ५३। यावन्न माधवे मासि तीर्थे मज्जति चोषसि । वैशाखे मासि यो युक्तो यथोक्तनियमैर्नरः ५४। हरिभक्त्यैव पापौघैर्मुक्तोऽच्युतगृहं व्रजेत् । आजन्मनो हि सुकृतं यत्त्वया न पुरा कृतम् ५५। तेन त्वं निरयस्थानमार्गं नीतो नरेश्वर । अथ भूमिपते तूर्णमस्माभिस्तु मरुद्गणैः ५६। स्तूयमानो विमानेन गच्छ गोविंदमंदिरम् ५७। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमासमाहात्म्ये । एकोत्तरशततमोऽध्यायः १०१।

yama uvāca- atha kālakaṭākṣeṇa lakṣito nṛpatistadā | mṛto'tiratisevottha kṣayakṣīṇakalevaraḥ 1| nīyamāno yamagaṇaistāḍyamāno muhurmuhuḥ | krandamāno mahārāvānsa smarannijapātakam 2| viṣṇudūtaiḥ samāgamya tāḍayitvā mamānugān | dharmavānayamityuktvā vimānamatha ropitaḥ 3| nīto haripuraṃ bhūpaḥ stūyamāno'psarogaṇaiḥ | prātaḥsnānena vaiśākhamāsasya kṣīṇapātakaḥ 4| atha dharmavihīno'yamiti matvā ca taiḥ punaḥ | devadūtairnideśena viṣṇorbhūmipatistadā | adūrādeva nirayavartmanā sa samāhitaḥ 5| sa gacchannapi śuśrāva jīvānāṃ kraṃdatāṃ punaḥ | niraye pacyamānānāmārāvaṃ vividhaṃ tadā 6| pāpināṃ kvathyamānānāmākraṃdamatidāruṇam | śrutvā vismayavānvipra rājābhūdatiduḥkhitaḥ 7| provāca dūtāḥ kimayamākraṃdo dāruṇaḥ śrutaḥ | punarna śrūyate tanme kāraṇaṃ vaktumarhatha 8| dūtā ūcu- jaṃtavastyaktamaryādāḥ pāpāstvācāravarjitāḥ | nirayeṣu ca ghoreṣu tāmisrādiṣu pātitāḥ 9| kṛtapātakinastvatra prāṇatyāgādanaṃtaram | yāmyaṃ paṃthānamāśritya duḥkhamaśnaṃti dāruṇam 10| yamasya puruṣairghoraiḥ kṛṣyamāṇā itastataḥ | aṃdhakāre nipatitā bhakṣyaṃte hyatidāruṇaiḥ 11| śvabhiḥ śṛgālaiḥ kravyādaiḥ kākakaṃkabakādibhiḥ | agnituṃḍairvṛkavyāghrairbhujagairvṛścikādibhiḥ 12| agninā dāhyamānāśca tudyamānāśca kaṃṭakaiḥ | krakacaiḥ pāṭyamānāśca pīḍyamānāśca tṛṣṇayā 13| kṣudhayā bādhyamānāśca ghorairvyādhigaṇaistathā | pūyaśoṇitagaṃdhena mūrchyamānāḥ padepade 14| kvāthyaṃte ca kvacittailaistāḍyante muśalaiḥ kvacit | āyasīṣu prapacyaṃte śilāsu kvacideva ca 15| kvacidvāṃtamathāśnaṃti kvacitpūyamasṛkkvacit | kvacidviṣṭhāṃ kvacinmāṃsaṃ pūtigaṃdhiṣu dāruṇam 16| kṛmibhirbhakṣyamāṇāśca vahnituṃḍaiḥ kvacitkvacit | keśaśoṇitamāṃsāsṛgvasāsthinikareṣu ca 17| asthitāḥ kuṇapāḥ kīrṇāḥ kṛmibhirbhakṣitāḥ sphuṭam | kākakaṃkamahāgṛdhravadanairdhvaṃsiteṣu ca 18| śivadurgaṃdhanīraṃdhra saṃghaṭṭaśatakoṭiṣu | karapatraśilāpatratapta nistailakeṣu ca 19| lohatailavasāstaṃbha kūṭaśālmalasadmasu | kṣurakaṃṭakakīlogra jvālāstaṃbhavibhātiṣu 20| taptaṃ vaitaraṇīpūyapūriteṣu pṛthakpṛthak | asipatravanotkṛtta naranārīstaneṣu ca 21| ghorāṃdhakāragrahaṇadāruṇeṣu muhurmuhuḥ | pāpacyamānāḥ kraṃdaṃto dāruṇairvividhairvadhaiḥ 22| kaṃṭheṣu baddhapāśāśca bhujagāveṣṭitāḥ kvacit | pīḍyamānāstathā yaṃtraiḥ kṛṣyamāṇāśca jānubhiḥ 23| bhagnapṛṣṭhaśirogrīvāḥ stabdhakaṃṭhāḥ sudāruṇāḥ | kūṭāgāre bhrāmyamāṇāḥ śarīrairyātanākṣamaiḥ 24| pīḍyaṃte pāpino rājankraṃdamānā vikarmiṇaḥ | sahitaṃ viṣayāsvādaiḥ kraṃdanaṃ tairvidhīyate 25| bhujyate ca kṛtaṃ pūrvametatsarvaiśca jaṃtubhiḥ | parastrīṣu kṛtaḥ saṃgaḥ prītaye duḥkhado hi saḥ 26| muhūrtaviṣayāsvādo jāto'nekābdaduḥkhadaḥ | vapuṣastava rājeṃdra prātaḥsnānasya mādhave 27| vidhinā pāvanasyaite prāpya sparśaṃ ca mārutaḥ | labdhasaukhyāḥ kṣaṇaṃ jātā mahasāpyāyitāstava 28| ākraṃdarahitāstena jātāste niraye sthitāḥ | nāmāpi puṇyaśīlānāṃ śrutaṃ saukhyāya kīrtitam 29| jāyate tadvapusparśavāyusparśaḥ sukhāvahaḥ | yama uvāca- iti dūtavacaḥ śrutvā sa rājā karuṇānidhiḥ 30| pratyuvāca hatāndūtānviṣṇoradbhutakarmaṇaḥ | komalaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ sādhūnāṃ navanītavat 31| vahnisaṃtāpasaṃtaptaṃ tadyathā dravati sphuṭam | rājovāca- nārtaṃ jaṃtumahaṃ hitvā pīḍituṃ gaṃtumutsahe 32| taṃ pāpiṣṭhaṃ dhigārtānāmārtiṃ śakto na haṃti yaḥ | madaṃgasaṃgamocchiṣṭavāyusparśena te yadi 33| jaṃtavaḥ sukhino jātāstasmāttatra nayaṃtu mām | pavitrayaṃti jananīmavanīmapi te narāḥ 34| paratāpacchido ye tu caṃdanā iva caṃdanam | paropakṛtaye ye tu pīḍyaṃte kṛtino hi te 35| saṃtasta eva ye loke paraduḥkhavidāraṇāḥ | ārtānāmārtināśārthaṃ prāṇā yeṣāṃ tṛṇopamāḥ 36| tairiyaṃ dhāryate bhūmirnaraiḥ parahitodyataiḥ | manaso yatsukhaṃ nityaṃ tatsvargo narakopamaḥ 37| tasmātparasukhenaiva sukhinaḥ sādhavaḥ sadā | varaṃ nirayapāto'tra varaṃ prāṇaviyojanam 38| na punaḥ kṣaṇamārtānāmārtināśamṛte sukham | dūtā ūcu- jaṃtavo niraye ghore pacyaṃte tetra pāpinaḥ 39| svakarmaivopajīvaṃti mohasthānaṃ na vidyate | yairna dattaṃ na ca hutaṃ tīrthe snānaṃ na vā kṛtam 40| punarnopakṛtaṃ bhaktyā sukṛtaṃ na kṛtaṃ param | neṣṭaṃ na taptaṃ no japtaṃ yairna hṛṣṭatayā nṛpa 41| parasminniha ghoreṣu pacyaṃte nirayeṣu te | duḥśīlā ye durācārā vihārāhāraniṃditāḥ 42| parāpakāriṇaḥ pāpakāriṇo durvihāriṇaḥ | vidāriṇo hi marmoktyā pāpāḥ parahṛdāṃ hi ye 43| niraye te vipacyaṃte ye parastrīvihāriṇaḥ | ehi nūnaṃ mahīpāla gacchāmo harimaṃdiram 44| na te puṇyavatā yuktamihasthā tu mataḥ param | rājovāca- yadyahaṃ sukṛtī dūtāḥ kasmādasminmahābhaye 45| nārake pathi vā nītaḥ kiṃ vā me sukṛtaṃ param | mayāpi na kṛtaṃ tādṛksukṛtaṃ kāmaśālinā 46| kathaṃ puri harergaṃtā saṃśayāno'hamasmi vai | dūtā ūcu- sukṛtaṃ na kṛtaṃ satyaṃ tvayā kāmavaśātmanā 47| neṣṭaṃ yajñairna vā yajñāvaśiṣṭaṃ bhavatāśitam | kiṃtu mādhavamāse yadvidhinā vatsaratrayam 48| prātaḥ snātvā guruvacaḥ preritena purā tvayā | bhaktyā saṃpūjito viṣṇurviśveśo madhusūdanaḥ 49| mahāpāpātipāpaugha nihaṃtā bhaktavatsalaḥ | sarvadharmaikasāreṇa tenaikena nareśvara 50| nīyate puṇyabhavanaṃ pūjyamāno marudgaṇaiḥ | mahatāmapi pāpānāṃ nihaṃtā mādhavo'rcitaḥ 51| tathaiva mādhavo māso martyānāṃ vidhinoditaḥ | yathaiva visphuliṃgena jvālyate tṛṇasaṃcayaḥ 52| prātaḥsnānena vaiśākhe tathāghaugho'pi dahyate | tāvadvapuṣi pāpāni prabhavaṃti mahāntyapi 53| yāvanna mādhave māsi tīrthe majjati coṣasi | vaiśākhe māsi yo yukto yathoktaniyamairnaraḥ 54| haribhaktyaiva pāpaughairmukto'cyutagṛhaṃ vrajet | ājanmano hi sukṛtaṃ yattvayā na purā kṛtam 55| tena tvaṃ nirayasthānamārgaṃ nīto nareśvara | atha bhūmipate tūrṇamasmābhistu marudgaṇaiḥ 56| stūyamāno vimānena gaccha goviṃdamaṃdiram 57| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe vaiśākhamāsamāhātmye | ekottaraśatatamo'dhyāyaḥ 101|