Chapter 231

श्रीरुद्र उवाच- यत्कौर्म्यवैभवं विष्णोः सर्वलोकनमस्कृतम् । तद्वक्ष्यामि प्रिये सम्यक्शृणुष्वेकाग्रचेतसा १। अत्रिपुत्रो महातेजा दुर्वासा इति विश्रुतः । प्रचण्डः सर्वलोकानां क्षोभकारी महातपाः २। स ययौ हिमवत्पृष्ठं ब्रह्मर्षिस्तपसो निधिः । ममांशभूतो ब्रह्मर्षिः सर्वेषां भयदस्सदा ३। उषितस्तत्र वर्षं तु किन्नरीभिः स पूजितः । महेंद्रं द्रष्टुकामोऽसौ स्वर्लोकं प्रययौ मुनिः ४। तस्मिन्काले महातेजा गजारूढं महेश्वरम् । ददर्श सर्वदेवैस्तं पूज्यमानं शचीपतिम् ५। तच्च दृष्ट्वा स हृष्टात्मा दुर्वासा सुमहातपाः । पारिजातस्रजं तस्मै प्रददौ विनयान्वितः ६। आदाय देवताधीशस्तां स्रजं गजमूर्द्धनि । विन्यस्य तत्र देवेशः प्रययौ नंदनं प्रति ७। करेणादाय तां मालां मदोद्रिक्तस्ततो गजः । पीडयित्वाथ चिक्षेप संस्थितां धरणीतले ८। ततः क्रुद्धो महातेजा दुर्वासा रक्तलोचनः । प्रशप्तवान्महेंद्रं तं संतप्तक्रोधवह्निना ९। दुर्वासा उवाच- त्रैलोक्यैकश्रियायुक्तो यस्मान्मामवमन्यते । तस्मात्त्रैलोक्यश्रीर्नष्टा भवत्वेव न संशयः १०। रुद्र उवाच- इति शप्तस्ततः शक्रो जगाम स्वपुरं पुनः । ततः श्रीर्जगतां धात्री क्षणादंतर्दधे स्वयम् ११। अंतर्द्धानं गता लक्ष्मीस्तदा नष्टं जगत्त्रयम् । यदपांगाश्रितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् १२। तस्यामंतर्द्धानवत्यां सर्वं नष्टतरं भवत् । ब्रह्मादि त्रिदशाः सर्वे गंधर्वा यक्ष किन्नराः १३। दैत्याश्च दानावा नागा मनुष्या राक्षसास्तथा । पशवः पक्षिणः कीटाः सर्वे स्थावरजंगमाः १४। तया लक्ष्म्या जगन्मात्रा ते सर्वे नावलोकिताः । दारिद्र्येनैव विहितास्ते सर्वे दुःखभागिनः १५। क्षुत्पिपासार्दिता देवाश्चुक्रुशुर्गतचेतसः । न ववर्ष जलधरः सर्वे शुष्का जलाशयाः १६। सर्वे ते पादपा शुष्काः फलपुष्पविवर्जिताः । तदा देवाः सगंधर्वा दैत्यदानवराक्षसाः १७। क्षुत्पिपासार्द्दिता जग्मुः ब्रह्माणममितौजसम् । ऊचुस्तं देवदेवेशमब्जयोनिं पितामहम् १८। देवा ऊचुः - भगवन्क्षुत्पिपासाभ्यां पीडितं हि जगत्त्रयम् । न हुतं न वषट्कारः सर्वधर्म्मविवर्जितम् १९। क्षुत्पिपासार्द्दिताः सर्वे देवदानवमानवाः । त्रातारं सर्वलोकेशं भवंतं शरणं गताः २०। त्रातुमर्हसि देवेश क्षुत्पिपासार्दिताञ्जनान् । रुद्र उवाच- इति तेषां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः २१। उवाच परमप्रीतस्तान्सर्वान्प्रति मानदः । ब्रह्मोवाच- शृणुध्वं देवताः सर्वे दैत्यगंधर्वमानवाः २२। महेंद्रस्यापचारेण सर्वमेतदुपस्थितम् । समुद्भूतमिदं घोरं जगत्संवर्त्तकं महत् २३। दुर्वासाः सुमहात्मातु यतः क्रोधमवाप्तवान् । तस्मात्क्रोधेन तेनेदं नष्टं लोकत्रयं सुराः २४। असौ रोषपरीतात्मा क्रोधेन कलुषीकृतः । जगत्त्रयं च श्रीनष्टं भवत्वित्याह दुर्मतिः २५। तच्छापाज्जगतां धात्री लक्ष्मीर्न्नारायणप्रिया । अंतर्द्धानं गता देवी जगन्माता महेश्वरी २६। यदपाङ्गे क्षिता लोका भवंति सुखितास्तथा । नालोकिता जगन्मात्रा दुःखभागिन एव हि २७। तस्मात्सर्वे वयं गत्वा दुग्धाब्धौ स्थितमुत्तमम् । तत्र नारायणं देवमर्च्चयामः सनातनम् २८। तस्मिन्प्रसन्ने देवेशे शिवमेतद्भवेज्जगत् । इति निश्चित्य मनसा ब्रह्मा देवगणैर्युतः २९। भृग्वादिमुनिभिः सार्द्धं प्रययौ क्षीरसागरम् । क्षीराब्धावुत्तरतटे ब्रह्मरुद्रादिदेवताः ३०। विष्णुं समर्च्चयामासुः पौरुषेण विधानतः । जपन्नष्टाक्षरं मंत्रं पौरुषं सूक्तमेव च ३१। ध्यायंतोऽनन्यमनसो जुहुवुः परमेश्वरम् । तुष्टुवुः स्तवनैर्दिव्यैर्नमश्चक्रुर्विचित्रधा ३२। ततः प्रसन्नो भगवान्सर्वेषां च दिवौकसाम् । तेषां संदर्शने तस्थौ स्तूयमानो महर्षिभिः ३३। वैनतेयं समारुह्य सर्वदेवमयं विभुम् । तं दृष्ट्वा जगतामीशं शंखचक्रगदाधरम् ३४। पीतवस्त्रं चतुर्बाहुं पुंडरीकनिभेक्षणम् । श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं वनमालाविभूषितम् ३५। किरीटहारकेयूरनूपुरैरुपशोभितम् । तुष्टुवुर्जयशब्देन नमश्चक्रुर्निरंतरम् ३६। ततः प्रोवाच भगवान्कृपया सर्वदेवताः । वरदोस्मि वरं देवा वृणीध्वमिति चाब्रवीत् ३७। इति श्रुत्वा तदा सर्वे देवा ब्रह्मपुरोगमाः । ऊचुः प्रांजलयो देवमिदं वचनमीश्वरम् ३८। देवा ऊचुः। भगवन्मुनिशापेन संप्रतीदं जगत्त्रयम् । क्षुत्पिपासार्दितं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ३९। तस्माद्भवंतं शरणं याताः स्म पुरुषोत्तम । त्राहि सर्वमिमं लोकं नान्यः शक्तो भवेत्क्वचित् ४०। रुद्र उवाच- इत्युक्तो देवतैः सर्वैरच्युतः परमेश्वरः । विचार्य्यैतदुवाचैतान्देवान्ब्रह्मपुरोगमान् ४१। श्रीभगवानुवाच- अत्रिसूनोर्मुनेः शापादंतर्द्धानं गता रमा । कटाक्षदर्शनात्तस्या जगदैश्वर्य्यसंयुतम् ४२। तस्माद्यूयं सुराः सर्वे शिवब्रह्मपुरोगमाः । उत्पाट्य मंदरं शैलं निधाय क्षीरसागरम् ४३। मंदरं घर्घरं कृत्वा सर्प्पराजेन वेष्टितम् । कुरुध्वं मथनं देवा दैत्यगंधर्वदानवैः ४४। उत्पद्यते च सा लक्ष्मीर्जगत्संरक्षणाय वै । तया हृष्टा महाभागा भविष्यथ न संशयः ४५। धारयाम्यहमेवाद्रिं कूर्मरूपेण संवृतः । मम शक्त्या सुरान्सर्वान्प्रविश्य च बलीयसः ४६। रुद्र उवाच- इत्युक्ता देवताः सर्वा हरिणा कामलक्षणे । साधुसाध्विति देवेशमूचुर्ब्रह्मपुरोगमाः ४७। संस्तूयमानो भगवानच्युतः सुरसत्तमैः । अंतर्दधे ततः श्रीमान्सर्वलोकनमस्कृतः । सर्वाधारः सर्वदेवः सर्वत्र समदर्शनः ४८। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे। उमामहेश्वरसंवादे दुर्वाससःशापकथनंनाम एकत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः २३१।

śrīrudra uvāca- yatkaurmyavaibhavaṃ viṣṇoḥ sarvalokanamaskṛtam | tadvakṣyāmi priye samyakśṛṇuṣvekāgracetasā 1| atriputro mahātejā durvāsā iti viśrutaḥ | pracaṇḍaḥ sarvalokānāṃ kṣobhakārī mahātapāḥ 2| sa yayau himavatpṛṣṭhaṃ brahmarṣistapaso nidhiḥ | mamāṃśabhūto brahmarṣiḥ sarveṣāṃ bhayadassadā 3| uṣitastatra varṣaṃ tu kinnarībhiḥ sa pūjitaḥ | maheṃdraṃ draṣṭukāmo'sau svarlokaṃ prayayau muniḥ 4| tasminkāle mahātejā gajārūḍhaṃ maheśvaram | dadarśa sarvadevaistaṃ pūjyamānaṃ śacīpatim 5| tacca dṛṣṭvā sa hṛṣṭātmā durvāsā sumahātapāḥ | pārijātasrajaṃ tasmai pradadau vinayānvitaḥ 6| ādāya devatādhīśastāṃ srajaṃ gajamūrddhani | vinyasya tatra deveśaḥ prayayau naṃdanaṃ prati 7| kareṇādāya tāṃ mālāṃ madodriktastato gajaḥ | pīḍayitvātha cikṣepa saṃsthitāṃ dharaṇītale 8| tataḥ kruddho mahātejā durvāsā raktalocanaḥ | praśaptavānmaheṃdraṃ taṃ saṃtaptakrodhavahninā 9| durvāsā uvāca- trailokyaikaśriyāyukto yasmānmāmavamanyate | tasmāttrailokyaśrīrnaṣṭā bhavatveva na saṃśayaḥ 10| rudra uvāca- iti śaptastataḥ śakro jagāma svapuraṃ punaḥ | tataḥ śrīrjagatāṃ dhātrī kṣaṇādaṃtardadhe svayam 11| aṃtarddhānaṃ gatā lakṣmīstadā naṣṭaṃ jagattrayam | yadapāṃgāśritaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam 12| tasyāmaṃtarddhānavatyāṃ sarvaṃ naṣṭataraṃ bhavat | brahmādi tridaśāḥ sarve gaṃdharvā yakṣa kinnarāḥ 13| daityāśca dānāvā nāgā manuṣyā rākṣasāstathā | paśavaḥ pakṣiṇaḥ kīṭāḥ sarve sthāvarajaṃgamāḥ 14| tayā lakṣmyā jaganmātrā te sarve nāvalokitāḥ | dāridryenaiva vihitāste sarve duḥkhabhāginaḥ 15| kṣutpipāsārditā devāścukruśurgatacetasaḥ | na vavarṣa jaladharaḥ sarve śuṣkā jalāśayāḥ 16| sarve te pādapā śuṣkāḥ phalapuṣpavivarjitāḥ | tadā devāḥ sagaṃdharvā daityadānavarākṣasāḥ 17| kṣutpipāsārdditā jagmuḥ brahmāṇamamitaujasam | ūcustaṃ devadeveśamabjayoniṃ pitāmaham 18| devā ūcuḥ - bhagavankṣutpipāsābhyāṃ pīḍitaṃ hi jagattrayam | na hutaṃ na vaṣaṭkāraḥ sarvadharmmavivarjitam 19| kṣutpipāsārdditāḥ sarve devadānavamānavāḥ | trātāraṃ sarvalokeśaṃ bhavaṃtaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 20| trātumarhasi deveśa kṣutpipāsārditāñjanān | rudra uvāca- iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ 21| uvāca paramaprītastānsarvānprati mānadaḥ | brahmovāca- śṛṇudhvaṃ devatāḥ sarve daityagaṃdharvamānavāḥ 22| maheṃdrasyāpacāreṇa sarvametadupasthitam | samudbhūtamidaṃ ghoraṃ jagatsaṃvarttakaṃ mahat 23| durvāsāḥ sumahātmātu yataḥ krodhamavāptavān | tasmātkrodhena tenedaṃ naṣṭaṃ lokatrayaṃ surāḥ 24| asau roṣaparītātmā krodhena kaluṣīkṛtaḥ | jagattrayaṃ ca śrīnaṣṭaṃ bhavatvityāha durmatiḥ 25| tacchāpājjagatāṃ dhātrī lakṣmīrnnārāyaṇapriyā | aṃtarddhānaṃ gatā devī jaganmātā maheśvarī 26| yadapāṅge kṣitā lokā bhavaṃti sukhitāstathā | nālokitā jaganmātrā duḥkhabhāgina eva hi 27| tasmātsarve vayaṃ gatvā dugdhābdhau sthitamuttamam | tatra nārāyaṇaṃ devamarccayāmaḥ sanātanam 28| tasminprasanne deveśe śivametadbhavejjagat | iti niścitya manasā brahmā devagaṇairyutaḥ 29| bhṛgvādimunibhiḥ sārddhaṃ prayayau kṣīrasāgaram | kṣīrābdhāvuttarataṭe brahmarudrādidevatāḥ 30| viṣṇuṃ samarccayāmāsuḥ pauruṣeṇa vidhānataḥ | japannaṣṭākṣaraṃ maṃtraṃ pauruṣaṃ sūktameva ca 31| dhyāyaṃto'nanyamanaso juhuvuḥ parameśvaram | tuṣṭuvuḥ stavanairdivyairnamaścakrurvicitradhā 32| tataḥ prasanno bhagavānsarveṣāṃ ca divaukasām | teṣāṃ saṃdarśane tasthau stūyamāno maharṣibhiḥ 33| vainateyaṃ samāruhya sarvadevamayaṃ vibhum | taṃ dṛṣṭvā jagatāmīśaṃ śaṃkhacakragadādharam 34| pītavastraṃ caturbāhuṃ puṃḍarīkanibhekṣaṇam | śrīvatsakaustubhoraskaṃ vanamālāvibhūṣitam 35| kirīṭahārakeyūranūpurairupaśobhitam | tuṣṭuvurjayaśabdena namaścakrurniraṃtaram 36| tataḥ provāca bhagavānkṛpayā sarvadevatāḥ | varadosmi varaṃ devā vṛṇīdhvamiti cābravīt 37| iti śrutvā tadā sarve devā brahmapurogamāḥ | ūcuḥ prāṃjalayo devamidaṃ vacanamīśvaram 38| devā ūcuḥ| bhagavanmuniśāpena saṃpratīdaṃ jagattrayam | kṣutpipāsārditaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam 39| tasmādbhavaṃtaṃ śaraṇaṃ yātāḥ sma puruṣottama | trāhi sarvamimaṃ lokaṃ nānyaḥ śakto bhavetkvacit 40| rudra uvāca- ityukto devataiḥ sarvairacyutaḥ parameśvaraḥ | vicāryyaitaduvācaitāndevānbrahmapurogamān 41| śrībhagavānuvāca- atrisūnormuneḥ śāpādaṃtarddhānaṃ gatā ramā | kaṭākṣadarśanāttasyā jagadaiśvaryyasaṃyutam 42| tasmādyūyaṃ surāḥ sarve śivabrahmapurogamāḥ | utpāṭya maṃdaraṃ śailaṃ nidhāya kṣīrasāgaram 43| maṃdaraṃ ghargharaṃ kṛtvā sarpparājena veṣṭitam | kurudhvaṃ mathanaṃ devā daityagaṃdharvadānavaiḥ 44| utpadyate ca sā lakṣmīrjagatsaṃrakṣaṇāya vai | tayā hṛṣṭā mahābhāgā bhaviṣyatha na saṃśayaḥ 45| dhārayāmyahamevādriṃ kūrmarūpeṇa saṃvṛtaḥ | mama śaktyā surānsarvānpraviśya ca balīyasaḥ 46| rudra uvāca- ityuktā devatāḥ sarvā hariṇā kāmalakṣaṇe | sādhusādhviti deveśamūcurbrahmapurogamāḥ 47| saṃstūyamāno bhagavānacyutaḥ surasattamaiḥ | aṃtardadhe tataḥ śrīmānsarvalokanamaskṛtaḥ | sarvādhāraḥ sarvadevaḥ sarvatra samadarśanaḥ 48| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe| umāmaheśvarasaṃvāde durvāsasaḥśāpakathanaṃnāma ekatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 231|