Chapter 122

कार्तिकेय उवाच। दीपावलिफलं नाथ विशेषाद्ब्रूहि सांप्रतम् । किमर्थं क्रियते सा तु तस्याः का देवता भवेत् १। किं च तत्र भवेद्देयं किं न देयं वद प्रभो । प्रहर्षः कोऽत्र निर्दिष्टः क्रीडा कात्र प्रकीर्तिता २। सूत उवाच। इति स्कंदवचः श्रुत्वा भगवान्कामशोषणः । साधूक्त्वा कार्तिकं विप्राः प्रहसन्निदमब्रवीत् ३। श्रीशिव उवाच। कार्तिकस्यासिते पक्षे त्रयोदश्यां तु पावके । यमदीपं बहिर्दद्यादपमृत्युर्विनश्यति ४। मृत्युना पाशहस्तेन कालेन भार्यया सह । त्रयोदशीदीपदानात्सूर्यजः प्रीयतामिति ५। कार्तिके कृष्णपक्षे च चतुर्दश्यां विधूदये । अवश्यमेव कर्त्तव्यं स्नानं च पापभीरुभिः ६। पूर्वविद्धा चतुर्दश्या कार्तिकस्य सितेतरे । पक्षे प्रत्यूषसमये स्नानं कुर्यादतंद्रितः ७। तैले लक्ष्मीर्जले गंगा दीपावल्यां चतुर्दशीम् । प्राप्तः स्नानं हि यः कुर्याद्यमलोकं न पश्यति ८। अपामार्गस्तथा तुंबी प्रपुन्नाटं च वाह्वलम् । भ्रामयेत्स्नानमध्ये तु नरकस्य क्षयाय वै ९। सीतालोष्टसमायुक्त सकंटक दलान्वित । हर पापमपामार्ग भ्राम्यमाणः पुनः पुनः १०। अपामार्गं प्रपुन्नाटं भ्रामयेच्छिरसोपरि । ततश्च तर्पणं कार्यं यमराजस्य नामभिः ११। यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च । वैवस्ताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च १२। औदुंबराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने । वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः १३। नरकाय प्रदातव्यो दीपः संपूज्य देवताः । ततः प्रदोषसमये दीपान्दद्यान्मनोहरान् १४। ब्रह्मविष्णुशिवादीनां भवनेषु विशेषतः । कूटागारेषु चैत्येषु सभासु च नदीषु च १५। प्राकारोद्यानवापीषु प्रतोली निष्कुटेषु च । मंदुरासु विविक्तासु हस्तिशालासु चैव हि १६। एवं प्रभातसमये ह्यमावास्यां तु पावकं । स्नात्वा देवान्पितॄन्भक्त्या संपूज्याथ प्रणम्य च १७। कृत्वा तु पार्वणं श्राद्धं दधिक्षीरघृतादिभिः । भोज्यैर्नानाविधैर्विप्रान्भोजयित्वा क्षमापयेत् १८। ततोपराह्णसमये पोषयेन्नागरान्प्रिय । तेषां गोष्ठीं च मानं च कृत्वा संभाषणं नृपः १९। वक्तृणां वत्सरं यावत्प्रीतिरुत्पद्यते गुह । अप्रबुद्धे हरौ पूर्वं स्त्रीभिर्लक्ष्मीः प्रबोधयेत् २०। प्रबोधसमये लक्ष्मीं बोधयित्वा तु सुस्त्रिया । पुमान्वै वत्सरं यावल्लक्ष्मीस्तं नैव मुंचति २१। अभयं प्राप्य विप्रेभ्यो विष्णुभीता सुरद्विषः । सुप्तं क्षीरोदधौ ज्ञात्वा लक्ष्मीं पद्माश्रितां तथा २२। त्वं ज्योतिः श्री रविश्चंद्रो विद्युत्सौवर्णतारकः । सर्वेषां ज्योतिषां ज्योतिर्दीपज्योतिः स्थिता तु या २३। या लक्ष्मीर्दिवसे पुण्ये दीपावल्यां च भूतले । गवां गोष्ठे तु कार्तिक्यां सा लक्ष्मीर्वरदा मम २४। शंकरश्च भवानी च क्रीडया द्यूतमास्थितौ । भवान्याभ्यर्चिता लक्ष्मीर्धेनुरूपेण संस्थिता २५। गौर्या जित्वा पुरा शंभुर्नग्नो द्यूते विसर्जितः । अतोऽयं शंकरो दुःखी गौरी नित्यं सुखेस्थिता २६। प्रथमं विजयो यस्य तस्य संवत्सरं सुखम् । एवं गते निशीथे तु जने निद्रार्धलोचने २७। तावन्नगरनारीभिस्तूर्य डिंडिमवादनैः । निष्कास्यते प्रहृष्टाभिरलक्ष्मीश्च गृहांगणात् २८। पराजये विरुद्धं स्यात्प्रतिपद्युदिते रवौ । प्रातर्गोवर्द्धनः पूज्यो द्यूतं रात्रौ समाचरेत् २९। भूषणीयास्तथा गावो वर्ज्या वहनदोहनात् । गोवर्द्धनधराधार गोकुलत्राणकारक ३०। विष्णुबाहुकृतोच्छ्राय गवां कोटिप्रदो भव । या लक्ष्मीर्लोकपालानां धेनुरूपेण संस्थिता ३१। घृतं वहति यज्ञार्थे मम पापं व्यपोहतु । अग्रतः संतु मे गावो गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे हृदये संतु गवां मध्ये वसाम्यहम् ३२। इतिगोवर्द्धनपूजा । सद्भावेनैव संतोष्य देवान्सत्पुरुषान्नरान् । इतरेषामन्नपानैर्वाक्यदानेन पंडितान् ३३। वस्त्रैस्तांबूलदीपैश्च पुष्पकर्पूरकुंकुमैः । भक्ष्यैरुच्चावचैर्भोज्यैरंतःपुर निवासिनः ३४। ग्रामर्षभं च दानैश्च सामंतान्नृपतिर्धनैः । पदातिजनसंघांश्च ग्रैवेयैः कटकैः शुभैः ३५। स्वानमात्यांश्च तान्राजा तोषयेत्स्वजनान्पृथक् । यथार्थं तोषयित्वा तु ततो मल्लान्नटांस्तथा ३६। वृषभांश्च महोक्षांश्च युद्ध्य्मानान्परैः सह । राजान्यांश्चापि योधांश्च पदातीन्स समलंकृतान् ३७। मंचारूढः स्वयं पश्येन्नटनर्तकचारणान् । योधयेद्वासयेच्चैव गोमहिष्यादिकं च यत् ३८। वत्सानाकर्षयेद्गोभिरुक्तिप्रत्युक्ति वादनात् । ततोपराह्णसमये पूर्वस्यां दिशि पावके ३९। मार्गपालद्यं प्रबध्नीयाद्दुर्गस्तंभेऽथ पादपे । कुशकाशमयीं दिव्यां लंबकैर्बहुभिर्गुह ४०। वीक्षयित्वा गजानश्वान्मार्गपाल्यास्तले नयेत् । गावैर्वृषांश्चमहिषान्महिषीर्घंटिकोत्कटाः ४१। कृतहोमैर्द्विजेंद्रैस्तु बध्नीयान्मार्गपालिकाम् । नमस्कारं ततः कुर्यान्मंत्रेणानेन सुव्रतः ४२। मार्गपालि नमस्तुभ्यं सर्वलोकसुखप्रदे । मार्गपालीतले स्कंद यांति गावो महावृषाः ४३। राजानो राजपुत्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः । मार्गपालद्यं समुल्लंघ्य निरुजः सुखिनो हि ते ४४। कृत्वैतत्सर्वमेवेह रात्रौ दैत्यपतेर्बलेः । पूजां कुर्यात्ततः साक्षाद्भूमौ मंडलके कृते ४५। बलिमालिख्य दैत्येंद्रं वर्णकैः पंचरंगकैः । सर्वाभरणसंपूर्णं विंध्यावलिसमन्वितम् ४६। कूष्मांडमय जंभोरु मधुदानवसंवृतम् । संपूर्णं हृष्टवदनं किरीटोत्कटकुंडलम् ४७। द्विभुजं दैत्यराजानं कारयित्वा स्वके पुनः । गृहस्य मध्ये शालायां विशालायां ततोऽर्चयेत् ४८। मातृभ्रातृजनैः सार्द्धं संतुष्टो बंधुभिः सह । कमलैः कुमुदैः पुष्पैः कल्हारै रक्तकोत्पलैः ४९। गंधपुष्पान्ननैवेद्यैः सक्षीरैर्गुडपायसैः । मद्यमांससुरालेह्य चोष्य भक्ष्योपहारकैः 6.122.५०। मंत्रेणानेन राजेंद्र सः मंत्री सपुरोहितः । पूजां करिष्यते यो वै सौख्यं स्यात्तस्य वत्सरम् ५१। बलिराज नमस्तुभ्यं विरोचनसुत प्रभो । भविष्येंद्र सुराराते पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ५२। एवं पूजाविधिं कृत्वा रात्रौ जागरणं ततः । कारयेद्वै क्षणं रात्रौ नटनर्तकगायकैः ५३। लोकैश्चापि गृहस्यांते सपर्यां शुक्लतंडुलैः । संस्थाप्य बलिराजानं फलैः पुष्पैश्च पूजयेत् ५४। बलिमुद्दिश्य वै तत्र कार्यं सर्वं च पावके । यानि यान्यक्षयान्याहु ऋषयस्तत्वदर्शिनः ५५। यदत्र दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु । तदक्षयं भवेत्सर्वं विष्णोः प्रीतिकरं शुभम् ५६। रात्रौ ये न करिष्यंति तव पूजां बलेर्नराः । तेषामश्रोत्रियं धर्मं सर्वं त्वामुपतिष्ठतु ५७। विष्णुना च स्वयं वत्स तुष्टेन बलये पुनः । उपकारकरं दत्तमसुराणां महोत्सवम् ५८। तदा प्रभृति सेनाने प्रवृत्ता कौमुदी सदा । सर्वोपद्रवविद्रावा सर्वविघ्नविनाशिनी ५९। लोकशोकहरा काम्या धनपुष्टिसुखावहा । कुशब्देन मही ज्ञेया मुद हर्षे ततो द्वयम् ६०। धातुत्वे निगमैश्चैव तेनैषा कौमुदी स्मृता । कौमोदं ते जना यस्मान्नानाभावैः परस्परम् ६१। हृष्टतुष्टाः सुखापन्नास्तेनैषा कौमुदी स्मृता । कुमुदानि बलेर्यस्यां दीयंते तेन षण्मुख ६२। अघार्थं पार्थिवैः पुत्र तेनैषा कौमुदी स्मृता । एकमेवमहोरात्रं वर्षेवर्षे च कार्तिके ६३। दत्तं दानवराजस्य आदर्शमिव भूतल । यः करोति नृपो राज्ये तस्य व्याधिभयं कुतः ६४। सुभिक्षं क्षेममारोग्यं तस्य संपदनुत्तमा । नीरुजश्च जनाः सर्वे सर्वोपद्रववर्जिताः ६५। कौमुदी क्रियते तस्माद्भावं कर्तुं महीतले । यो यादृशेन भावेन तिष्ठत्यस्यां च षण्मुख ६६। हर्षदुःखादिभावेन तस्य वर्षं प्रयाति हि । रुदिते रोदते वर्षं हृष्टे वर्षं प्रहर्षितम् ६७। भुक्ते भोक्ता भवेद्वर्षं स्वस्थे स्वस्थं भविष्यति । तस्मात्प्रहृष्टैः कर्त्तव्या कौमुदी च शुभैर्नरैः ६८। वैष्णवी दानवी चेयं तिथिः प्रोक्ता च कार्तिके ६९। दीपोत्सवंजनित सर्वजनप्रसादं कुर्वंति ये शुभतया बलिराजपूजाम् । दानोपभोगसुखबुद्धिमतां कुलानां हर्षं प्रयाति सकलं प्रभुदं च वर्षम् ७०। स्कंदैतास्तिथयो नूनं द्वितीयाद्याश्च विश्रुताः । मासैश्चतुर्भिश्च ततःप्रावृट्काले शुभावहाः ७१। प्रथमा श्रावणे मासि तथा भाद्रपदे परा । तृतीयाश्वयुजेमासि चतुर्थी कार्तिके भवेत् ७२। कलुषा श्रावणे मासि तथा भाद्रपदेमला । आश्विने प्रेतसंचारा कार्तिके याम्यकामता ७३। गुह उवाच। कस्मात्सा कलुषा प्रोक्ता कस्मात्सा निर्मला मता । कस्मात्सा प्रेतसंचारा कस्माद्याम्या प्रकीर्तिता ७४। सूत उवाच। इति स्कंदवचः श्रुत्वा भगवान्भूतभावनः । उवाच वचनं श्लक्ष्णं प्रहसन्वृषभध्वजः ७५। महेश उवाच। पुरा वृत्रवधे वृत्ते प्राप्ते राज्ये पुरंदरे । ब्रह्महत्यापनोदार्थमश्वमेधः प्रवर्तितः ७६। क्रोधादिंद्रेण वज्रेण ब्रह्महत्या निषूदिता । षड्विधा सा क्षितौ क्षिप्ता वृक्षतोयमहीतले ७७। नार्यां भ्रूणहणिवह्नौ संविभज्य यथाक्रमम् । तत्पापश्रवणात्पूर्वं द्वितीयाया दिनेन च ७८। नारीवृक्षनदीभूमिवह्निभ्रूणहनस्तथा । कलुषीभवनं जातो ह्यतोर्थं कलुषा स्मृता ७९। मधुकैटभयो रक्ते पुरा मग्नानु मेदिनी । अष्टांगुला पवित्रा सा नारीणां तु रजोमलम् ८०। नद्यः प्रावृण्मला सर्वा वह्निरूर्ध्वं मषीमलः । निर्यासमलिना वृक्षाः संगाद्भ्रूणहनो मलाः ८१। कलुषानि चरंत्यस्यां तेनैषा कलुषा मता । देवर्षिपितृधर्माणां निंदका नास्तिकाः शठाः ८२। तेषां सा वाङ्मलात्पूता द्वितीया तेन निर्मला । अनध्यायेषु शास्त्राणि पाठयंति पठंति च ८३। सांख्यकास्तार्किकाः श्रौतास्तेषां शब्दापशब्दजात् । मलात्पूता द्वितीयायां ततोर्थे निर्मला च सा ८४। कृष्णस्य जन्मना वत्स त्रैलोक्यं पावितं भवेत् । नभस्येते विनिर्दिष्टा निर्मला सा तिथिर्बुधैः ८५। अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा । पितॄन्पितामहान्प्रेतसंचारात्प्रेतसंचरा ८६। प्रेतास्तु पितरः प्रोक्तास्तेषां तस्यां तु संचरः । पुत्रपौत्रेस्तुदौहित्रैः स्वधामंत्रैस्तु पूजिताः ८७। श्राद्धदानमखैस्तृप्ता यांत्यतः प्रेतसंचरा । महालये तु प्रेतानां संचारो भुवि दृश्यते ८८। तेनैषा प्रेतसंचारा कीर्तिता शिखिवाहन । यमस्य क्रियते पूजा यतोऽस्या पावके नरैः ८९। तेनैषा याम्यका प्रोक्ता सत्यं सत्यं मयोदितम् । एतत्कार्तिकमाहात्म्यं ये शृण्वंति नरोत्तमाः ९०। कार्तिकस्नानजं पुण्यं तेषां भवति निश्चितम् ९१। कार्तिके च द्वितीयायां पूर्वाह्णे यममर्चयेत् । भानुजायां नरः स्नात्वा यमलोकं न पश्यति ९२। कार्तिके शुक्लपक्षे तु द्वितीयायां तु शौनक । यमो यमुनया पूर्वं भोजितः स्वगृहेऽचितः ९३। द्वितीयायां महोत्सर्गो नारकीयाश्च तर्पिताः । पापेभ्यो विप्रयुक्तास्ते मुक्ताः सर्वनिबंधनात् ९४। आशंसिताश्च संतुष्टाः स्थिताः सर्वे यदृच्छया । तेषां महोत्सवो वृत्तो यमराष्ट्रसुखावहः ९५। अतो यमद्वितीयेयं त्रिषुलोकेषु विश्रुता । तस्मान्निजगृहे विप्र न भोक्तव्यं ततो बुधैः ९६। स्नेहेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनं । दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विधानतः ९७। स्वर्णालंकारवस्त्राणि पूजासत्कारसंयुतम् । भोक्तव्यं सह जायाश्च भगिन्याहस्ततः परम् ९८। सर्वासु भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं बलवर्द्धनम् । ऊर्जे शुक्लद्वितीयायां पूजितस्तर्पितो यमः ९९। महिषासनमारूढो दंडमुद्गरभृत्प्रभुः । वेष्टितः किंकरैहृष्टैस्तस्मै याम्यात्मने नमः 6.122.१००। यैर्भगिन्यः सुवासिन्यो वस्त्रदानादि तोषिताः । न तेषां वत्सरं यावत्कलहो न रिपोर्भयम् १०१। धन्यं यशस्यमायुष्यं धर्मकामार्थसाधनम् । व्याख्यातं सकलं पुत्र सरहस्यं मयानघ १०२। यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः संभोजितः प्रतितिथौ स्वसृसौहृदेन । तस्मात्स्वसुः करतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति वित्तशुभसंपदमुत्तमां सः १०३। इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्ससहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कार्तिकमाहात्म्ये। द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः १२२।

kārtikeya uvāca| dīpāvaliphalaṃ nātha viśeṣādbrūhi sāṃpratam | kimarthaṃ kriyate sā tu tasyāḥ kā devatā bhavet 1| kiṃ ca tatra bhaveddeyaṃ kiṃ na deyaṃ vada prabho | praharṣaḥ ko'tra nirdiṣṭaḥ krīḍā kātra prakīrtitā 2| sūta uvāca| iti skaṃdavacaḥ śrutvā bhagavānkāmaśoṣaṇaḥ | sādhūktvā kārtikaṃ viprāḥ prahasannidamabravīt 3| śrīśiva uvāca| kārtikasyāsite pakṣe trayodaśyāṃ tu pāvake | yamadīpaṃ bahirdadyādapamṛtyurvinaśyati 4| mṛtyunā pāśahastena kālena bhāryayā saha | trayodaśīdīpadānātsūryajaḥ prīyatāmiti 5| kārtike kṛṣṇapakṣe ca caturdaśyāṃ vidhūdaye | avaśyameva karttavyaṃ snānaṃ ca pāpabhīrubhiḥ 6| pūrvaviddhā caturdaśyā kārtikasya sitetare | pakṣe pratyūṣasamaye snānaṃ kuryādataṃdritaḥ 7| taile lakṣmīrjale gaṃgā dīpāvalyāṃ caturdaśīm | prāptaḥ snānaṃ hi yaḥ kuryādyamalokaṃ na paśyati 8| apāmārgastathā tuṃbī prapunnāṭaṃ ca vāhvalam | bhrāmayetsnānamadhye tu narakasya kṣayāya vai 9| sītāloṣṭasamāyukta sakaṃṭaka dalānvita | hara pāpamapāmārga bhrāmyamāṇaḥ punaḥ punaḥ 10| apāmārgaṃ prapunnāṭaṃ bhrāmayecchirasopari | tataśca tarpaṇaṃ kāryaṃ yamarājasya nāmabhiḥ 11| yamāya dharmarājāya mṛtyave cāṃtakāya ca | vaivastāya kālāya sarvabhūtakṣayāya ca 12| auduṃbarāya dadhnāya nīlāya parameṣṭhine | vṛkodarāya citrāya citraguptāya vai namaḥ 13| narakāya pradātavyo dīpaḥ saṃpūjya devatāḥ | tataḥ pradoṣasamaye dīpāndadyānmanoharān 14| brahmaviṣṇuśivādīnāṃ bhavaneṣu viśeṣataḥ | kūṭāgāreṣu caityeṣu sabhāsu ca nadīṣu ca 15| prākārodyānavāpīṣu pratolī niṣkuṭeṣu ca | maṃdurāsu viviktāsu hastiśālāsu caiva hi 16| evaṃ prabhātasamaye hyamāvāsyāṃ tu pāvakaṃ | snātvā devānpitṝnbhaktyā saṃpūjyātha praṇamya ca 17| kṛtvā tu pārvaṇaṃ śrāddhaṃ dadhikṣīraghṛtādibhiḥ | bhojyairnānāvidhairviprānbhojayitvā kṣamāpayet 18| tatoparāhṇasamaye poṣayennāgarānpriya | teṣāṃ goṣṭhīṃ ca mānaṃ ca kṛtvā saṃbhāṣaṇaṃ nṛpaḥ 19| vaktṛṇāṃ vatsaraṃ yāvatprītirutpadyate guha | aprabuddhe harau pūrvaṃ strībhirlakṣmīḥ prabodhayet 20| prabodhasamaye lakṣmīṃ bodhayitvā tu sustriyā | pumānvai vatsaraṃ yāvallakṣmīstaṃ naiva muṃcati 21| abhayaṃ prāpya viprebhyo viṣṇubhītā suradviṣaḥ | suptaṃ kṣīrodadhau jñātvā lakṣmīṃ padmāśritāṃ tathā 22| tvaṃ jyotiḥ śrī raviścaṃdro vidyutsauvarṇatārakaḥ | sarveṣāṃ jyotiṣāṃ jyotirdīpajyotiḥ sthitā tu yā 23| yā lakṣmīrdivase puṇye dīpāvalyāṃ ca bhūtale | gavāṃ goṣṭhe tu kārtikyāṃ sā lakṣmīrvaradā mama 24| śaṃkaraśca bhavānī ca krīḍayā dyūtamāsthitau | bhavānyābhyarcitā lakṣmīrdhenurūpeṇa saṃsthitā 25| gauryā jitvā purā śaṃbhurnagno dyūte visarjitaḥ | ato'yaṃ śaṃkaro duḥkhī gaurī nityaṃ sukhesthitā 26| prathamaṃ vijayo yasya tasya saṃvatsaraṃ sukham | evaṃ gate niśīthe tu jane nidrārdhalocane 27| tāvannagaranārībhistūrya ḍiṃḍimavādanaiḥ | niṣkāsyate prahṛṣṭābhiralakṣmīśca gṛhāṃgaṇāt 28| parājaye viruddhaṃ syātpratipadyudite ravau | prātargovarddhanaḥ pūjyo dyūtaṃ rātrau samācaret 29| bhūṣaṇīyāstathā gāvo varjyā vahanadohanāt | govarddhanadharādhāra gokulatrāṇakāraka 30| viṣṇubāhukṛtocchrāya gavāṃ koṭiprado bhava | yā lakṣmīrlokapālānāṃ dhenurūpeṇa saṃsthitā 31| ghṛtaṃ vahati yajñārthe mama pāpaṃ vyapohatu | agrataḥ saṃtu me gāvo gāvo me saṃtu pṛṣṭhataḥ | gāvo me hṛdaye saṃtu gavāṃ madhye vasāmyaham 32| itigovarddhanapūjā | sadbhāvenaiva saṃtoṣya devānsatpuruṣānnarān | itareṣāmannapānairvākyadānena paṃḍitān 33| vastraistāṃbūladīpaiśca puṣpakarpūrakuṃkumaiḥ | bhakṣyairuccāvacairbhojyairaṃtaḥpura nivāsinaḥ 34| grāmarṣabhaṃ ca dānaiśca sāmaṃtānnṛpatirdhanaiḥ | padātijanasaṃghāṃśca graiveyaiḥ kaṭakaiḥ śubhaiḥ 35| svānamātyāṃśca tānrājā toṣayetsvajanānpṛthak | yathārthaṃ toṣayitvā tu tato mallānnaṭāṃstathā 36| vṛṣabhāṃśca mahokṣāṃśca yuddhymānānparaiḥ saha | rājānyāṃścāpi yodhāṃśca padātīnsa samalaṃkṛtān 37| maṃcārūḍhaḥ svayaṃ paśyennaṭanartakacāraṇān | yodhayedvāsayeccaiva gomahiṣyādikaṃ ca yat 38| vatsānākarṣayedgobhiruktipratyukti vādanāt | tatoparāhṇasamaye pūrvasyāṃ diśi pāvake 39| mārgapāladyaṃ prabadhnīyāddurgastaṃbhe'tha pādape | kuśakāśamayīṃ divyāṃ laṃbakairbahubhirguha 40| vīkṣayitvā gajānaśvānmārgapālyāstale nayet | gāvairvṛṣāṃścamahiṣānmahiṣīrghaṃṭikotkaṭāḥ 41| kṛtahomairdvijeṃdraistu badhnīyānmārgapālikām | namaskāraṃ tataḥ kuryānmaṃtreṇānena suvrataḥ 42| mārgapāli namastubhyaṃ sarvalokasukhaprade | mārgapālītale skaṃda yāṃti gāvo mahāvṛṣāḥ 43| rājāno rājaputrāśca brāhmaṇāśca viśeṣataḥ | mārgapāladyaṃ samullaṃghya nirujaḥ sukhino hi te 44| kṛtvaitatsarvameveha rātrau daityapaterbaleḥ | pūjāṃ kuryāttataḥ sākṣādbhūmau maṃḍalake kṛte 45| balimālikhya daityeṃdraṃ varṇakaiḥ paṃcaraṃgakaiḥ | sarvābharaṇasaṃpūrṇaṃ viṃdhyāvalisamanvitam 46| kūṣmāṃḍamaya jaṃbhoru madhudānavasaṃvṛtam | saṃpūrṇaṃ hṛṣṭavadanaṃ kirīṭotkaṭakuṃḍalam 47| dvibhujaṃ daityarājānaṃ kārayitvā svake punaḥ | gṛhasya madhye śālāyāṃ viśālāyāṃ tato'rcayet 48| mātṛbhrātṛjanaiḥ sārddhaṃ saṃtuṣṭo baṃdhubhiḥ saha | kamalaiḥ kumudaiḥ puṣpaiḥ kalhārai raktakotpalaiḥ 49| gaṃdhapuṣpānnanaivedyaiḥ sakṣīrairguḍapāyasaiḥ | madyamāṃsasurālehya coṣya bhakṣyopahārakaiḥ 6.122.50| maṃtreṇānena rājeṃdra saḥ maṃtrī sapurohitaḥ | pūjāṃ kariṣyate yo vai saukhyaṃ syāttasya vatsaram 51| balirāja namastubhyaṃ virocanasuta prabho | bhaviṣyeṃdra surārāte pūjeyaṃ pratigṛhyatām 52| evaṃ pūjāvidhiṃ kṛtvā rātrau jāgaraṇaṃ tataḥ | kārayedvai kṣaṇaṃ rātrau naṭanartakagāyakaiḥ 53| lokaiścāpi gṛhasyāṃte saparyāṃ śuklataṃḍulaiḥ | saṃsthāpya balirājānaṃ phalaiḥ puṣpaiśca pūjayet 54| balimuddiśya vai tatra kāryaṃ sarvaṃ ca pāvake | yāni yānyakṣayānyāhu ṛṣayastatvadarśinaḥ 55| yadatra dīyate dānaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu | tadakṣayaṃ bhavetsarvaṃ viṣṇoḥ prītikaraṃ śubham 56| rātrau ye na kariṣyaṃti tava pūjāṃ balernarāḥ | teṣāmaśrotriyaṃ dharmaṃ sarvaṃ tvāmupatiṣṭhatu 57| viṣṇunā ca svayaṃ vatsa tuṣṭena balaye punaḥ | upakārakaraṃ dattamasurāṇāṃ mahotsavam 58| tadā prabhṛti senāne pravṛttā kaumudī sadā | sarvopadravavidrāvā sarvavighnavināśinī 59| lokaśokaharā kāmyā dhanapuṣṭisukhāvahā | kuśabdena mahī jñeyā muda harṣe tato dvayam 60| dhātutve nigamaiścaiva tenaiṣā kaumudī smṛtā | kaumodaṃ te janā yasmānnānābhāvaiḥ parasparam 61| hṛṣṭatuṣṭāḥ sukhāpannāstenaiṣā kaumudī smṛtā | kumudāni baleryasyāṃ dīyaṃte tena ṣaṇmukha 62| aghārthaṃ pārthivaiḥ putra tenaiṣā kaumudī smṛtā | ekamevamahorātraṃ varṣevarṣe ca kārtike 63| dattaṃ dānavarājasya ādarśamiva bhūtala | yaḥ karoti nṛpo rājye tasya vyādhibhayaṃ kutaḥ 64| subhikṣaṃ kṣemamārogyaṃ tasya saṃpadanuttamā | nīrujaśca janāḥ sarve sarvopadravavarjitāḥ 65| kaumudī kriyate tasmādbhāvaṃ kartuṃ mahītale | yo yādṛśena bhāvena tiṣṭhatyasyāṃ ca ṣaṇmukha 66| harṣaduḥkhādibhāvena tasya varṣaṃ prayāti hi | rudite rodate varṣaṃ hṛṣṭe varṣaṃ praharṣitam 67| bhukte bhoktā bhavedvarṣaṃ svasthe svasthaṃ bhaviṣyati | tasmātprahṛṣṭaiḥ karttavyā kaumudī ca śubhairnaraiḥ 68| vaiṣṇavī dānavī ceyaṃ tithiḥ proktā ca kārtike 69| dīpotsavaṃjanita sarvajanaprasādaṃ kurvaṃti ye śubhatayā balirājapūjām | dānopabhogasukhabuddhimatāṃ kulānāṃ harṣaṃ prayāti sakalaṃ prabhudaṃ ca varṣam 70| skaṃdaitāstithayo nūnaṃ dvitīyādyāśca viśrutāḥ | māsaiścaturbhiśca tataḥprāvṛṭkāle śubhāvahāḥ 71| prathamā śrāvaṇe māsi tathā bhādrapade parā | tṛtīyāśvayujemāsi caturthī kārtike bhavet 72| kaluṣā śrāvaṇe māsi tathā bhādrapademalā | āśvine pretasaṃcārā kārtike yāmyakāmatā 73| guha uvāca| kasmātsā kaluṣā proktā kasmātsā nirmalā matā | kasmātsā pretasaṃcārā kasmādyāmyā prakīrtitā 74| sūta uvāca| iti skaṃdavacaḥ śrutvā bhagavānbhūtabhāvanaḥ | uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ prahasanvṛṣabhadhvajaḥ 75| maheśa uvāca| purā vṛtravadhe vṛtte prāpte rājye puraṃdare | brahmahatyāpanodārthamaśvamedhaḥ pravartitaḥ 76| krodhādiṃdreṇa vajreṇa brahmahatyā niṣūditā | ṣaḍvidhā sā kṣitau kṣiptā vṛkṣatoyamahītale 77| nāryāṃ bhrūṇahaṇivahnau saṃvibhajya yathākramam | tatpāpaśravaṇātpūrvaṃ dvitīyāyā dinena ca 78| nārīvṛkṣanadībhūmivahnibhrūṇahanastathā | kaluṣībhavanaṃ jāto hyatorthaṃ kaluṣā smṛtā 79| madhukaiṭabhayo rakte purā magnānu medinī | aṣṭāṃgulā pavitrā sā nārīṇāṃ tu rajomalam 80| nadyaḥ prāvṛṇmalā sarvā vahnirūrdhvaṃ maṣīmalaḥ | niryāsamalinā vṛkṣāḥ saṃgādbhrūṇahano malāḥ 81| kaluṣāni caraṃtyasyāṃ tenaiṣā kaluṣā matā | devarṣipitṛdharmāṇāṃ niṃdakā nāstikāḥ śaṭhāḥ 82| teṣāṃ sā vāṅmalātpūtā dvitīyā tena nirmalā | anadhyāyeṣu śāstrāṇi pāṭhayaṃti paṭhaṃti ca 83| sāṃkhyakāstārkikāḥ śrautāsteṣāṃ śabdāpaśabdajāt | malātpūtā dvitīyāyāṃ tatorthe nirmalā ca sā 84| kṛṣṇasya janmanā vatsa trailokyaṃ pāvitaṃ bhavet | nabhasyete vinirdiṣṭā nirmalā sā tithirbudhaiḥ 85| agniṣvāttā barhiṣada ājyapāḥ somapāstathā | pitṝnpitāmahānpretasaṃcārātpretasaṃcarā 86| pretāstu pitaraḥ proktāsteṣāṃ tasyāṃ tu saṃcaraḥ | putrapautrestudauhitraiḥ svadhāmaṃtraistu pūjitāḥ 87| śrāddhadānamakhaistṛptā yāṃtyataḥ pretasaṃcarā | mahālaye tu pretānāṃ saṃcāro bhuvi dṛśyate 88| tenaiṣā pretasaṃcārā kīrtitā śikhivāhana | yamasya kriyate pūjā yato'syā pāvake naraiḥ 89| tenaiṣā yāmyakā proktā satyaṃ satyaṃ mayoditam | etatkārtikamāhātmyaṃ ye śṛṇvaṃti narottamāḥ 90| kārtikasnānajaṃ puṇyaṃ teṣāṃ bhavati niścitam 91| kārtike ca dvitīyāyāṃ pūrvāhṇe yamamarcayet | bhānujāyāṃ naraḥ snātvā yamalokaṃ na paśyati 92| kārtike śuklapakṣe tu dvitīyāyāṃ tu śaunaka | yamo yamunayā pūrvaṃ bhojitaḥ svagṛhe'citaḥ 93| dvitīyāyāṃ mahotsargo nārakīyāśca tarpitāḥ | pāpebhyo viprayuktāste muktāḥ sarvanibaṃdhanāt 94| āśaṃsitāśca saṃtuṣṭāḥ sthitāḥ sarve yadṛcchayā | teṣāṃ mahotsavo vṛtto yamarāṣṭrasukhāvahaḥ 95| ato yamadvitīyeyaṃ triṣulokeṣu viśrutā | tasmānnijagṛhe vipra na bhoktavyaṃ tato budhaiḥ 96| snehena bhaginīhastādbhoktavyaṃ puṣṭivarddhanaṃ | dānāni ca pradeyāni bhaginībhyo vidhānataḥ 97| svarṇālaṃkāravastrāṇi pūjāsatkārasaṃyutam | bhoktavyaṃ saha jāyāśca bhaginyāhastataḥ param 98| sarvāsu bhaginīhastādbhoktavyaṃ balavarddhanam | ūrje śukladvitīyāyāṃ pūjitastarpito yamaḥ 99| mahiṣāsanamārūḍho daṃḍamudgarabhṛtprabhuḥ | veṣṭitaḥ kiṃkaraihṛṣṭaistasmai yāmyātmane namaḥ 6.122.100| yairbhaginyaḥ suvāsinyo vastradānādi toṣitāḥ | na teṣāṃ vatsaraṃ yāvatkalaho na riporbhayam 101| dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ dharmakāmārthasādhanam | vyākhyātaṃ sakalaṃ putra sarahasyaṃ mayānagha 102| yasyāṃ tithau yamunayā yamarājadevaḥ saṃbhojitaḥ pratitithau svasṛsauhṛdena | tasmātsvasuḥ karatalādiha yo bhunakti prāpnoti vittaśubhasaṃpadamuttamāṃ saḥ 103| iti śrīpādmemahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsasahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kārtikamāhātmye| dvāviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ 122|