Chapter 168

महादेव उवाच। ततोगच्छेन्महादेवि वार्त्रघ्न्या गिरिकन्यया । शक्रश्चैव तया साध्व्या संगमं यत्र लब्धवान् १। तत्र स्नानं प्रकुर्वंति नरा नियतमानसाः । दशानामश्वमेधानां यत्फलं स्नानकृल्लभेत् २। तत्र यः कुरुते श्राद्धं पिंडान्वै तिलचूर्णजान् । पुनाति पुरुषो वंशान्सप्तसप्तपरावरान् ३। संपूज्य विधिवत्स्नात्वा संगमे गणनायकम् । न विघ्नैरभिभूयेत लक्ष्म्या नैव विहीयते ४। पार्वत्युवाच। कस्मिन्कार्यसमारंभे समायातः पुरंदरः । स्वर्गलोकादिमं लोकमेतदाख्यातुमर्हसि ५। वार्त्रघ्नी च नदी केन निरुक्तेन निगद्यते । पुरंदरपुरं देव ब्रह्मघोषनिनादितम् । संभावयति योऽजस्रं मम तत्संगमं वद ६। महादेव उवाच। अस्मिंश्चैव तु भूर्लोके प्रश्नोऽयं समभूत्पुरा । युधिष्ठिरेति विख्यातो राजा वै धार्मिको महान् ७। पृष्टवान्स तु भीष्माय धर्मिणे ज्ञानरूपिणे । तेनोक्तं यत्तु तद्देवि प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः ८। दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । वृत्रवासवयोर्युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ९। ततः पराजितः शक्रः कृत्वा वृत्रेण संविधम् । अद्रोहे स रणं त्यक्त्वा जगाम शरणं मम १०। वार्त्रघ्न्या संगमे पुण्ये तोषयामास शंकरम् । अथांतरिक्षेऽहं देवि दर्शनं दत्तवांस्तदा ११। ममगात्रात्तु यद्भस्म पतितं काश्यपी तटे । भस्मगात्रेति तत्पुण्यं लिंगं देवि विनिर्मितम् १२। भूतेश्वरं भस्मगात्रं ब्रह्मणा संप्रतिष्ठितम् । तस्य वै दर्शनादेव ब्रह्महत्या लयं व्रजेत् १३। मुच्यते सर्वपापेभ्यः श्राद्धं कृत्वा युगादिषु । तदहं सुप्रसन्नोऽभूदिन्द्राय सुमहात्मने १४। यद्यत्त्वं वांछसे देव तत्सर्वं हि ददामि ते । अनेन वज्रयोगेन शीघ्रं वृत्रं हनिष्यसि १५। शक्र उवाच। भगवंस्त्वत्प्रसादेन दितिजं च दुरासदम् । वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरोत्तम १६। एवमुक्त्वा तदा इंद्रो गतवांश्चासुरं प्रति । तदा दुंदुभयो नेदुर्देवसैन्ये विशेषतः १७। मृदंग डिंडिमाश्चैव भेरी तूर्याण्यनेकशः । असुराणां च सर्वेषां वृत्तिलोभो महानभूत १८। बलवान्मघवा चैव क्षणेन समजायत् । तमाविष्टं ततो ज्ञात्वा ऋषयः पन्नगास्तथा १९। स्तुवंति शक्रमीशानं स्तुत्या जयजयेति च । गच्छतस्तस्य शक्रस्य युद्धकामस्य सन्निधौ । ऋषिभिः स्तूयमानस्य रूपमासीत्सुदुर्भरम् २०। महादेव उवाच। वृत्रस्यसहसा देवि तदा संग्राममूर्द्धनि । अभवन्यानि लिंगानि शरीरे तानि मे शृणु २१। ज्वलतास्योभवद्धोरो वैवर्ण्यमभवत्परम् । गात्रकंपश्च सुमहान्श्वासः सोष्मा व्यजायत् २२। रोमहर्षश्च तीव्रोऽभूच्छ्वासश्चैव महानभूत् । निष्पपात महाघोरा उल्काः पार्श्वं प्रपेदिरे २३। गृध्रा वटाः श्येन कंका वचो मुंचन्सुदारुणाः । वृत्रस्योपरि ते सर्वे चक्रवत्परिबभ्रमुः २४। ततः स गजमास्थाय इंद्रस्तत्र समागतः । वज्रोद्यतकरस्तत्र शक्रस्तं दैत्यमासदत् २५। अमानुषमथो नादं स मुमोच सुरेश्वरः । वृत्रासुरस्य यततः शक्रो वज्रमपातयत् २६। स वज्रः सुमहातेजाः कालाग्निसदृशो महान् । समुद्रस्य तटे वृत्रं शक्रो दैत्यमपातयत् २७। ततो नादः समभवत्पुनरेव समंततः । वृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा सर्वदेवभयंकरम् २८। पुष्पवृष्टिस्तु महती इंद्र मूर्ध्नि पपात ह । वृत्रं हत्वा स भगवान्दानवेशं भयंकरम् २९। स्तूयमानोऽमरैः सार्द्धं देवदानीं तमाविशत् । अथ वृत्रशरीरात्तु निर्गतं तेज उत्तमम् ३०। ब्रह्महत्यामहाघोरा रौद्र लोकभयंकरी । करालवदना सा च विकृता कृष्णपिंगला ३१। कपालमालिनी चैव सुकृशा नगनंदिनि । रुधिराक्ता च पापिष्ठा मीनगंधातिभीषणा ३२। सानिष्क्रम्य महादेवि तादृग्रूपा भयावहा । इंद्रमन्वेषयामास तदा वै सुरसत्तमे ३३। निर्धावती ततः सा तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम् । कंठे जग्राह देवेंद्रं सुलग्ना साभवत्तदा ३४। स च तस्मिन्समुद्भ्रांतो ब्रह्महत्याकृते भये । निलिल्य बिसमध्येऽसौ स्थितो वर्षगणान्बहून् ३५। तया गृहीतो भो देवि निश्चेष्टः समपद्यत । तस्या व्यपोहने शक्रः प्रयत्नं च चकार ह ३६। न शक्तोऽभून्महादेवि ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम् । तया गृहीतमात्रस्तु देवेंद्रो निष्ठरूपधृक् ३७। पितामहमुपागम्य शिरसा प्रत्यपूजयत् । ज्ञात्वा गृहीतं शक्रं तु द्विजप्रवरहत्यया ३८। ब्रह्मा संचिंतयामास तदा वै सुरसत्तमे । सा चिंत्यमाना ब्रह्माणमुपगम्याब्रवीद्वचः ३९। प्राप्तास्मि भगवन्देव त्वत्सकाशं हि मानद । यत्कर्त्तव्यं मया देव तद्भवान्वक्तुमर्हति ४०। तामुवाच महाभागे ब्रह्महत्यां पितामहः । स्वरेण मधुरेणाथ संक्षेपेण यथातथम् ४१। मुच्यतां देवराजोऽयं मत्प्रियं कुरु भामिनि । ब्रूहि किं ते करोम्यद्य कामं त्वं किमिहेच्छसि ४२। हत्योवाच। शक्रादपगमिष्यामि वचनात्ते नरोत्तम । देवदेव नमस्तेस्तु निवासं च ददस्व मे ४३। महादेव उवाच। तथेति तां प्रतिज्ञाय हत्यां चापि पितामहः । उपायमथ शक्रस्य ब्रह्महत्यापनोदने ४४। ततो वह्निं समाहूय ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । शक्रहत्या चतुर्थांशं जातवेदो गृहाण भो ४५। अग्निरुवाच। मम मोक्षस्य को हेतुर्ब्रह्महत्याकृते प्रभो । एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वतो लोकपूजित ४६। ब्रह्मोवाच। यस्त्वां ज्वलंतमासाद्य न होष्यति नरः क्वचित् । बीजौषधितिलानग्रे फलमूलसमित्कुशान् ४७। तदैव त्यक्षति त्वां च तत्रैव च निवत्स्यति । ब्रह्महत्या हव्यवाह व्येतु ते मनसो ज्वरः ४८। ततः स परिजग्राह तद्वचो हव्यकव्यभुक् । पितामहश्च भगवान्तथा तदलभत्प्रियम् ४९। ततो वृक्षौषधितृणान्याहूय स पितामहः । इममर्थं महाभागे वक्तुं समुपचक्रमे 6.168.५०। ततो वृक्षौषधितृणैस्तथैवोक्तं यथातथम् । व्यथितान्यग्निवद्देवि ब्रह्माणं वाक्यमब्रुवन् ५१। अस्माकं ब्रह्महत्यायाः कथयंतः पितामह । स्वभाव निहिता तस्मान्न पुनर्हंतुमर्हसि ५२। वयमग्निं तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम् । सहामः सततं देव तथा छेदनभेदनम् ५३। ब्रह्मोवाच। अकारणं नरो यस्तु युष्मच्छेदनभेदनम् । करिष्यति महामोहात्तमेषानु प्रयास्यति ५४। महादेव उवाच। ततो महौषधितृणैरोमित्युक्तं महात्मभिः । ब्रह्माणमपि संपूज्य जग्मुश्चाथ यथागतम् ५५। आहूयाप्सरसो देवस्ततो लोकपितामहः । वाचा मधुरया प्राह सांत्वयन्निव सत्तमे ५६। इयं वृत्रादनुप्राप्ता ब्रह्महत्या वराङ्गनाः । चतुर्थमस्या भागं च मयोक्तं संप्रतीच्छथ ५७। अप्सरा ऊचुः । ग्रहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात् । संमोक्षसमयोऽस्माकं चिंतनीयः पितामह ५८। पितामह उवाच। रजस्वलासु नारीषु यो वै मैथुनमाचरेत् । तमेषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मनसो ज्वरः ५९। महादेव उवाच। तथेति हृष्टमनसः प्रत्युक्ता ह्यप्सरोगणाः । स्वानि स्थानानि संप्राप्य रेमिरे शैलजे तदा ६०। ततश्च लोककृद्देवः पुनरेव पितामहः । आपः संचिंतयामास ततस्ताश्च समागमन् ६१। ताश्च सर्वाः समागम्य ब्रह्माणममितौजसम् । इदमूचुर्वचो देवि प्रणिपत्य पितामहम् ६२। इमाः स्म देव संप्राप्तास्त्वत्सकाशमरिंदम। शासनात्तव देवेश समाज्ञापय तत्प्रभो ६३। ब्रह्मोवाच। इयं वृत्रादनुप्राप्ता पुरुहूतं भयानका । ब्रह्महत्या चतुर्थांशं यूयमस्याः प्रतीच्छथ ६४। आप ऊचुः। एवं भवतु लोकेश यत्त्वं वदसि नः प्रभोः । मोक्षस्य समयं नस्त्वं संचिंतयितुमर्हसि ६५। त्वं हि देवेंद्र सर्वस्य जगतः परमा गतिः । कोऽन्येभ्यो हि प्रसादोऽपि यः कृच्छ्रान्नः समुद्धरेत् ६६। ब्रह्मोवाच। अल्पमेव मतिं कृत्वा यो नरो बुद्धिमोहितः ६७। श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्षति । तमेव यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति । ततो वै भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि वः ६८। महादेव उवाच। ततो विमुच्य देवेंद्रं ब्रह्महत्या सुरेश्वरि । गतातिहृष्टो देवेशो ह्यभवद्देवशासनात् ६९। एवं शक्रेण संप्राप्ता ब्रह्महत्या पुरा युगे । अस्मिंस्तीर्थे तपस्तप्त्वा शुद्धात्मा त्रिदिवं ययौ ७०। अश्वमेधं ततः कृत्वा विपाप्मा समपद्यत । इति साभ्रमती तीर्थे वार्त्रघ्नीयं नगात्मजे ७१। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे। वार्त्रघ्नीमाहात्म्यंनामाष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः १६८।

mahādeva uvāca| tatogacchenmahādevi vārtraghnyā girikanyayā | śakraścaiva tayā sādhvyā saṃgamaṃ yatra labdhavān 1| tatra snānaṃ prakurvaṃti narā niyatamānasāḥ | daśānāmaśvamedhānāṃ yatphalaṃ snānakṛllabhet 2| tatra yaḥ kurute śrāddhaṃ piṃḍānvai tilacūrṇajān | punāti puruṣo vaṃśānsaptasaptaparāvarān 3| saṃpūjya vidhivatsnātvā saṃgame gaṇanāyakam | na vighnairabhibhūyeta lakṣmyā naiva vihīyate 4| pārvatyuvāca| kasminkāryasamāraṃbhe samāyātaḥ puraṃdaraḥ | svargalokādimaṃ lokametadākhyātumarhasi 5| vārtraghnī ca nadī kena niruktena nigadyate | puraṃdarapuraṃ deva brahmaghoṣanināditam | saṃbhāvayati yo'jasraṃ mama tatsaṃgamaṃ vada 6| mahādeva uvāca| asmiṃścaiva tu bhūrloke praśno'yaṃ samabhūtpurā | yudhiṣṭhireti vikhyāto rājā vai dhārmiko mahān 7| pṛṣṭavānsa tu bhīṣmāya dharmiṇe jñānarūpiṇe | tenoktaṃ yattu taddevi pravakṣyāmi tavāgrataḥ 8| daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca | vṛtravāsavayoryuddhamabhavallomaharṣaṇam 9| tataḥ parājitaḥ śakraḥ kṛtvā vṛtreṇa saṃvidham | adrohe sa raṇaṃ tyaktvā jagāma śaraṇaṃ mama 10| vārtraghnyā saṃgame puṇye toṣayāmāsa śaṃkaram | athāṃtarikṣe'haṃ devi darśanaṃ dattavāṃstadā 11| mamagātrāttu yadbhasma patitaṃ kāśyapī taṭe | bhasmagātreti tatpuṇyaṃ liṃgaṃ devi vinirmitam 12| bhūteśvaraṃ bhasmagātraṃ brahmaṇā saṃpratiṣṭhitam | tasya vai darśanādeva brahmahatyā layaṃ vrajet 13| mucyate sarvapāpebhyaḥ śrāddhaṃ kṛtvā yugādiṣu | tadahaṃ suprasanno'bhūdindrāya sumahātmane 14| yadyattvaṃ vāṃchase deva tatsarvaṃ hi dadāmi te | anena vajrayogena śīghraṃ vṛtraṃ haniṣyasi 15| śakra uvāca| bhagavaṃstvatprasādena ditijaṃ ca durāsadam | vajreṇa nihaniṣyāmi paśyataste surottama 16| evamuktvā tadā iṃdro gatavāṃścāsuraṃ prati | tadā duṃdubhayo nedurdevasainye viśeṣataḥ 17| mṛdaṃga ḍiṃḍimāścaiva bherī tūryāṇyanekaśaḥ | asurāṇāṃ ca sarveṣāṃ vṛttilobho mahānabhūta 18| balavānmaghavā caiva kṣaṇena samajāyat | tamāviṣṭaṃ tato jñātvā ṛṣayaḥ pannagāstathā 19| stuvaṃti śakramīśānaṃ stutyā jayajayeti ca | gacchatastasya śakrasya yuddhakāmasya sannidhau | ṛṣibhiḥ stūyamānasya rūpamāsītsudurbharam 20| mahādeva uvāca| vṛtrasyasahasā devi tadā saṃgrāmamūrddhani | abhavanyāni liṃgāni śarīre tāni me śṛṇu 21| jvalatāsyobhavaddhoro vaivarṇyamabhavatparam | gātrakaṃpaśca sumahānśvāsaḥ soṣmā vyajāyat 22| romaharṣaśca tīvro'bhūcchvāsaścaiva mahānabhūt | niṣpapāta mahāghorā ulkāḥ pārśvaṃ prapedire 23| gṛdhrā vaṭāḥ śyena kaṃkā vaco muṃcansudāruṇāḥ | vṛtrasyopari te sarve cakravatparibabhramuḥ 24| tataḥ sa gajamāsthāya iṃdrastatra samāgataḥ | vajrodyatakarastatra śakrastaṃ daityamāsadat 25| amānuṣamatho nādaṃ sa mumoca sureśvaraḥ | vṛtrāsurasya yatataḥ śakro vajramapātayat 26| sa vajraḥ sumahātejāḥ kālāgnisadṛśo mahān | samudrasya taṭe vṛtraṃ śakro daityamapātayat 27| tato nādaḥ samabhavatpunareva samaṃtataḥ | vṛtraṃ vinihataṃ dṛṣṭvā sarvadevabhayaṃkaram 28| puṣpavṛṣṭistu mahatī iṃdra mūrdhni papāta ha | vṛtraṃ hatvā sa bhagavāndānaveśaṃ bhayaṃkaram 29| stūyamāno'maraiḥ sārddhaṃ devadānīṃ tamāviśat | atha vṛtraśarīrāttu nirgataṃ teja uttamam 30| brahmahatyāmahāghorā raudra lokabhayaṃkarī | karālavadanā sā ca vikṛtā kṛṣṇapiṃgalā 31| kapālamālinī caiva sukṛśā naganaṃdini | rudhirāktā ca pāpiṣṭhā mīnagaṃdhātibhīṣaṇā 32| sāniṣkramya mahādevi tādṛgrūpā bhayāvahā | iṃdramanveṣayāmāsa tadā vai surasattame 33| nirdhāvatī tataḥ sā tu dṛṣṭvā śakraṃ mahaujasam | kaṃṭhe jagrāha deveṃdraṃ sulagnā sābhavattadā 34| sa ca tasminsamudbhrāṃto brahmahatyākṛte bhaye | nililya bisamadhye'sau sthito varṣagaṇānbahūn 35| tayā gṛhīto bho devi niśceṣṭaḥ samapadyata | tasyā vyapohane śakraḥ prayatnaṃ ca cakāra ha 36| na śakto'bhūnmahādevi brahmahatyāṃ vyapohitum | tayā gṛhītamātrastu deveṃdro niṣṭharūpadhṛk 37| pitāmahamupāgamya śirasā pratyapūjayat | jñātvā gṛhītaṃ śakraṃ tu dvijapravarahatyayā 38| brahmā saṃciṃtayāmāsa tadā vai surasattame | sā ciṃtyamānā brahmāṇamupagamyābravīdvacaḥ 39| prāptāsmi bhagavandeva tvatsakāśaṃ hi mānada | yatkarttavyaṃ mayā deva tadbhavānvaktumarhati 40| tāmuvāca mahābhāge brahmahatyāṃ pitāmahaḥ | svareṇa madhureṇātha saṃkṣepeṇa yathātatham 41| mucyatāṃ devarājo'yaṃ matpriyaṃ kuru bhāmini | brūhi kiṃ te karomyadya kāmaṃ tvaṃ kimihecchasi 42| hatyovāca| śakrādapagamiṣyāmi vacanātte narottama | devadeva namastestu nivāsaṃ ca dadasva me 43| mahādeva uvāca| tatheti tāṃ pratijñāya hatyāṃ cāpi pitāmahaḥ | upāyamatha śakrasya brahmahatyāpanodane 44| tato vahniṃ samāhūya brahmā vacanamabravīt | śakrahatyā caturthāṃśaṃ jātavedo gṛhāṇa bho 45| agniruvāca| mama mokṣasya ko heturbrahmahatyākṛte prabho | etadicchāmi vijñātuṃ tattvato lokapūjita 46| brahmovāca| yastvāṃ jvalaṃtamāsādya na hoṣyati naraḥ kvacit | bījauṣadhitilānagre phalamūlasamitkuśān 47| tadaiva tyakṣati tvāṃ ca tatraiva ca nivatsyati | brahmahatyā havyavāha vyetu te manaso jvaraḥ 48| tataḥ sa parijagrāha tadvaco havyakavyabhuk | pitāmahaśca bhagavāntathā tadalabhatpriyam 49| tato vṛkṣauṣadhitṛṇānyāhūya sa pitāmahaḥ | imamarthaṃ mahābhāge vaktuṃ samupacakrame 6.168.50| tato vṛkṣauṣadhitṛṇaistathaivoktaṃ yathātatham | vyathitānyagnivaddevi brahmāṇaṃ vākyamabruvan 51| asmākaṃ brahmahatyāyāḥ kathayaṃtaḥ pitāmaha | svabhāva nihitā tasmānna punarhaṃtumarhasi 52| vayamagniṃ tathā śītaṃ varṣaṃ ca pavaneritam | sahāmaḥ satataṃ deva tathā chedanabhedanam 53| brahmovāca| akāraṇaṃ naro yastu yuṣmacchedanabhedanam | kariṣyati mahāmohāttameṣānu prayāsyati 54| mahādeva uvāca| tato mahauṣadhitṛṇairomityuktaṃ mahātmabhiḥ | brahmāṇamapi saṃpūjya jagmuścātha yathāgatam 55| āhūyāpsaraso devastato lokapitāmahaḥ | vācā madhurayā prāha sāṃtvayanniva sattame 56| iyaṃ vṛtrādanuprāptā brahmahatyā varāṅganāḥ | caturthamasyā bhāgaṃ ca mayoktaṃ saṃpratīcchatha 57| apsarā ūcuḥ | grahaṇe kṛtabuddhīnāṃ deveśa tava śāsanāt | saṃmokṣasamayo'smākaṃ ciṃtanīyaḥ pitāmaha 58| pitāmaha uvāca| rajasvalāsu nārīṣu yo vai maithunamācaret | tameṣā yāsyati kṣipraṃ vyetu vo manaso jvaraḥ 59| mahādeva uvāca| tatheti hṛṣṭamanasaḥ pratyuktā hyapsarogaṇāḥ | svāni sthānāni saṃprāpya remire śailaje tadā 60| tataśca lokakṛddevaḥ punareva pitāmahaḥ | āpaḥ saṃciṃtayāmāsa tatastāśca samāgaman 61| tāśca sarvāḥ samāgamya brahmāṇamamitaujasam | idamūcurvaco devi praṇipatya pitāmaham 62| imāḥ sma deva saṃprāptāstvatsakāśamariṃdama| śāsanāttava deveśa samājñāpaya tatprabho 63| brahmovāca| iyaṃ vṛtrādanuprāptā puruhūtaṃ bhayānakā | brahmahatyā caturthāṃśaṃ yūyamasyāḥ pratīcchatha 64| āpa ūcuḥ| evaṃ bhavatu lokeśa yattvaṃ vadasi naḥ prabhoḥ | mokṣasya samayaṃ nastvaṃ saṃciṃtayitumarhasi 65| tvaṃ hi deveṃdra sarvasya jagataḥ paramā gatiḥ | ko'nyebhyo hi prasādo'pi yaḥ kṛcchrānnaḥ samuddharet 66| brahmovāca| alpameva matiṃ kṛtvā yo naro buddhimohitaḥ 67| śleṣmamūtrapurīṣāṇi yuṣmāsu pratimokṣati | tameva yāsyati kṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati | tato vai bhavitā mokṣa iti satyaṃ bravīmi vaḥ 68| mahādeva uvāca| tato vimucya deveṃdraṃ brahmahatyā sureśvari | gatātihṛṣṭo deveśo hyabhavaddevaśāsanāt 69| evaṃ śakreṇa saṃprāptā brahmahatyā purā yuge | asmiṃstīrthe tapastaptvā śuddhātmā tridivaṃ yayau 70| aśvamedhaṃ tataḥ kṛtvā vipāpmā samapadyata | iti sābhramatī tīrthe vārtraghnīyaṃ nagātmaje 71| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe| vārtraghnīmāhātmyaṃnāmāṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ 168|