Chapter 10

नारद उवाच- अत्रोत्तरे मया गत्वा कथितं सिंधुसूनवे । त्वां हंतु सर्ववीरेश प्रतिज्ञा शंभुना कृता । श्रुत्वेत्थं मद्वचो राजंस्ततः पप्रच्छ सोऽसुरः १। जालंधर उवाच-। किमस्ति शूलिनो गेहे रत्नजातं महामुने । तन्ममाचक्ष्व सकलं नास्ति युद्धं निरामिषम् २। नारद उवाच-। भूतिर्गात्रे वृषो जीर्णः फणिनोंऽगे गले विषम् । भिक्षापात्रं करे पुत्रौ गजानन षडाननौ ३। इत्यादि विभवस्तस्य यदन्यत्तन्निबोध मे । तनया गिरिराजस्य विशाला ह्युन्नतस्तनी ४। दग्धस्मरोऽपि भगवान्यस्यारूपेण मोहितः । महेशो यद्विनोदाय कुरुते नित्य कौतुकम् ५। नृत्यन्गायंश्च ताञ्छंभुः स्वयं भवति हासकः । सा पार्वतीति विख्याता सौंदर्यावधि दैवतम् ६। वृंदा वरांगना राजन्निमाश्चाप्सरसः शुभाः । न चाप्नुवंति पार्वत्याः षोडशीमपि तां कलाम् ७। इत्युक्त्वाहं महीपाल जालंधरममर्षणम् । पश्यतां सर्वदैत्यानामंतर्धानं गतः क्षणात् ८। अथ स प्रेषयद्दूतं सिंधुजः सिंहिकासुतम् । क्षणेनासाद्य कैलासं देवावासमपश्यत ९। अत्रांतरे हरिर्भीममापृच्छ्य तु तदा हरम् । जगामालक्षितस्तूर्णं क्षीराब्धिं भेदशंकया १०। ददर्श राहुर्भवनं शंकरस्यातिदीप्तिमत् । आत्मानमात्मना वीक्ष्य किमित्याह सुविस्मितः ११। प्रवेष्टुकामो बलिभिर्द्वारि द्वास्थैर्निरोधितः । यत्नवान्स निषिद्धोऽपि तदा ते प्रोद्यतायुधाः १२। तान्निवार्य गणान्नंदी व्याजहार विधुंतुदम् । कस्त्वं कस्मादिहायातः किं कार्यं तव बर्बर । ब्रूहि कार्यं गणा यावत्त्वां न हन्युर्भयावहाः १३। राहुरुवाच-। दूतो जालंधरस्याहं त्वं मां शर्वांतिके नय । न वाच्यमंतरे द्वास्थ महाराजप्रयोजनम् १४। नंदी दूतोक्तमाकर्ण्य नीललोहितमाययौ । दंडवत्प्रणिपत्याग्रे स्थित्वा शंकरमब्रवीत् १५। सैंहिकेयो महाराज द्वारे तिष्ठति कार्यतः । स प्रयात्वथवायातु भवानाज्ञप्तुमर्हति १६। नंदिनोक्तमथाकर्ण्य त्वरन्निव महेश्वरः । सुप्तामंतःपुराद्देवीं प्रस्थाप्य च सखीवृताम् १७। पश्चाद्वास्थं जगादाथ नंदिन्दूतं प्रवेशय । ततो हस्ते प्रगृह्यामुं दूतं नंदी महाबलः १८। आनयामास देवानां मध्ये शंभुमदर्शयत् । तं ददर्श तदा राहुर्जटिलं नीलमात्मनि १९। पंचवक्त्रं दशभुजं नागयज्ञोपवीतिनम् । देवीविरहितं मूर्ध्नि चंद्रलेखाविभूषितम् २०। उच्छ्वासोच्छ्वासनिर्मुंचत्पृदाकुगणसेवितम् । सर्वदेवगणोपेतं सेवितं गणकोटिभिः २१। प्राप्तं ज्ञात्वा ततो दूतं शंभुरालोक्य चाग्रतः । प्राह ब्रूहि तदा राहुर्वक्तुं समुपचक्रमे २२। राहुरुवाच-। देव जालंधरेणाहं प्रेषितस्तव सन्निधौ । तस्य शिववचः श्रुत्वा मन्मुखेन द्रुतं कुरु २३। गिरिशत्वं तपोनिष्ठो निर्गुणो धर्मवर्जितः । तव नास्ति पिता माता वसु गोत्रादि वर्जितः २४। जालंधरो महाबाहुर्भुंक्तेऽसौ भुवनत्रयम् । तस्यैव वश्यस्त्वमपि ततश्चोक्तं समाचर २५। पुराणपुरुषः कामी वृषारूढः कथं भवान् । एवं वदति संप्राप्तौ सुतौ स्कंदविनायकौ २६। तस्मिन्काले देवदेवो यतवागंगमर्दनम् । चकार च करैर्व्यस्तैर्वासुकिर्भूतलेऽपतत् २७। हेरंबवाहनस्याखोः पुच्छं ग्रस्तमथाहिना । स्वपत्रं ग्रस्तमालोक्य मुंचमुंचेत्युवाच ह २८। अत्रांतरे स्कंदवाहं क्षुब्धं वीक्ष्य महास्वरम् । तद्भयाद्वासुकिर्ग्रस्तमाखुपुच्छमथोद्गिरत् २९। अथारुह्य हरस्यांगं गलमावेष्ट्य संस्थितः । तस्य निश्वासपवनैरथ जातो हुताशनः ३०। तस्योष्मणा चंद्र लेखा जटाजूटाटवी स्थिता । सार्द्रतां तु तदा सायात्प्लावितं तद्वपुर्यथा ३१। तस्याह्यमृतधाराभिर्ब्रह्ममस्तकमालिका । हरमौलिकपालानामभूत्संजीविता तदा ३२। पपाठ पूर्वमभ्यस्तं सर्वयोगश्रुतिक्रमम् । श्रुत्वा परस्पराधीतं विवदंति शिरांस्यथ ३३। अहमादिरहं पूर्वमहमेव परात्परः । अहं स्रष्टा अहं पातेत्युत्सुकानि परस्परम् ३४। शोचंत्येतानि नो दत्तं नो भुक्तं न हुतं मया । लोभग्रस्तेन मनसा नो वित्तं ब्रह्मणेऽपि तम् ३५। अथेश्वरजटाजूटादाविरासीद्गणो महान् । त्र्याननस्त्रिचरणस्त्रिपुच्छः सप्तहस्तवान् ३६। स च कीर्तिमुखो नाम पिंगलो जटिलो महान् । तं दृष्ट्वा सा कपालाली भयात्तस्थौ मृतेव सा ३७*। पुरतः प्राह सगणस्ततः कीर्तिमुखः प्रभुम् । प्रणिपत्य शिवं देवमत्यर्थं क्षुधितः प्रभो ३८। तदोक्तः शंकरेणाहो भक्षय त्वं रणे हतान् । क्षणं विचार्य स गणः क्वाप्यदृष्ट्वा रणं तदा ३९। ब्रह्माणं भक्षितुं प्राप्तः शंकरेण निवारितः । ततः कीर्तिमुखेनाथ स्वांगं सर्वं च भक्षितम् ४०। बुभुक्षितेन चात्यंतं निषिद्धेन च सर्वतः । तत्साहसं तदा दृष्ट्वा भक्तिं कीर्त्तिमुखस्य च ४१। तमुवाचेश्वरः प्रीतः प्रासादे तिष्ठ मे सदा । त्वच्चित्तरहितो यश्च भविष्यति ममालये ४२। स पतिष्यति शीघ्रं हीत्युक्तः सोंऽतर्हितोऽभवत् । शंभोर्मूध्नि तदा देवा ववृषुः पुष्पवृष्टिभिः ४३। एवमत्यद्भुतं दृष्ट्वा सभायां तु त्रिशूलिनः । स्वर्भानुरपि देवेशं पुनः प्रोवाच विस्मितः ४४। स्पृशंति त्वां कथं भावं स्वाधीनं योगिनं बलात् । इंद्रियैः पूज्यसे त्वं हि प्राप्योऽयं विषयैः कथम् ४५। ब्राह्मादिलोकपालानां पूजां गृह्णासि सर्वतः । न त्वं पश्यसि कं देवं त्वं पूजयसि कंचन ४६। ईश्वरोऽसि कथं लोके भिक्षाभोजी प्रतिष्ठितः । संगोपयसि योगीन्द्र गौरीं रम्यां प्रयच्छ मे ४७। स्कंदलंबोदराभ्यां त्वं पुत्राभ्यां सहितोऽधुना । भिक्षापात्रं गृहीत्वा तु भ्रम नित्यं गृहेगृहे ४८। एवं बहुविधं तत्र राहुराहेश्वरं प्रति । भगवानपि तच्छ्रुत्वा नोत्तरं किंचिदब्रवीत् ४९। अथेशं मौनिनं त्यक्त्वा राहुर्नंदिनमब्रवीत् । त्व मंत्री ह्यसि सेनानीर्विकटानन बिंबधृक् 6.10.५०। एवमाचरित भ्रष्टं त्वं शिक्षयितुमर्हसि । नोचेद्रोषेणेंद्र इव पतिष्यति रणे हतः ५१। इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नंदी विज्ञाप्य चेश्वरम् । भ्रूसंज्ञयैव स तदा मतमाज्ञाय शूलिनः ५२। संपूज्य प्रेषयामास राहुं नंदी गणाग्रणीः । अथ जालंधरं गत्वा कथयामास विस्तरात् । स्वर्भानुस्तस्य वृत्तांतं गौरीरूपं मनोहरम् ५३। इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखण्डे युधिष्ठरनारद- सम्वादे जालंधरोपाख्याने कैलासाद्राहुप्रत्यागमनं नाम दशमोऽध्यायः १०।

nārada uvāca- atrottare mayā gatvā kathitaṃ siṃdhusūnave | tvāṃ haṃtu sarvavīreśa pratijñā śaṃbhunā kṛtā | śrutvetthaṃ madvaco rājaṃstataḥ papraccha so'suraḥ 1| jālaṃdhara uvāca-| kimasti śūlino gehe ratnajātaṃ mahāmune | tanmamācakṣva sakalaṃ nāsti yuddhaṃ nirāmiṣam 2| nārada uvāca-| bhūtirgātre vṛṣo jīrṇaḥ phaṇinoṃ'ge gale viṣam | bhikṣāpātraṃ kare putrau gajānana ṣaḍānanau 3| ityādi vibhavastasya yadanyattannibodha me | tanayā girirājasya viśālā hyunnatastanī 4| dagdhasmaro'pi bhagavānyasyārūpeṇa mohitaḥ | maheśo yadvinodāya kurute nitya kautukam 5| nṛtyangāyaṃśca tāñchaṃbhuḥ svayaṃ bhavati hāsakaḥ | sā pārvatīti vikhyātā sauṃdaryāvadhi daivatam 6| vṛṃdā varāṃganā rājannimāścāpsarasaḥ śubhāḥ | na cāpnuvaṃti pārvatyāḥ ṣoḍaśīmapi tāṃ kalām 7| ityuktvāhaṃ mahīpāla jālaṃdharamamarṣaṇam | paśyatāṃ sarvadaityānāmaṃtardhānaṃ gataḥ kṣaṇāt 8| atha sa preṣayaddūtaṃ siṃdhujaḥ siṃhikāsutam | kṣaṇenāsādya kailāsaṃ devāvāsamapaśyata 9| atrāṃtare harirbhīmamāpṛcchya tu tadā haram | jagāmālakṣitastūrṇaṃ kṣīrābdhiṃ bhedaśaṃkayā 10| dadarśa rāhurbhavanaṃ śaṃkarasyātidīptimat | ātmānamātmanā vīkṣya kimityāha suvismitaḥ 11| praveṣṭukāmo balibhirdvāri dvāsthairnirodhitaḥ | yatnavānsa niṣiddho'pi tadā te prodyatāyudhāḥ 12| tānnivārya gaṇānnaṃdī vyājahāra vidhuṃtudam | kastvaṃ kasmādihāyātaḥ kiṃ kāryaṃ tava barbara | brūhi kāryaṃ gaṇā yāvattvāṃ na hanyurbhayāvahāḥ 13| rāhuruvāca-| dūto jālaṃdharasyāhaṃ tvaṃ māṃ śarvāṃtike naya | na vācyamaṃtare dvāstha mahārājaprayojanam 14| naṃdī dūtoktamākarṇya nīlalohitamāyayau | daṃḍavatpraṇipatyāgre sthitvā śaṃkaramabravīt 15| saiṃhikeyo mahārāja dvāre tiṣṭhati kāryataḥ | sa prayātvathavāyātu bhavānājñaptumarhati 16| naṃdinoktamathākarṇya tvaranniva maheśvaraḥ | suptāmaṃtaḥpurāddevīṃ prasthāpya ca sakhīvṛtām 17| paścādvāsthaṃ jagādātha naṃdindūtaṃ praveśaya | tato haste pragṛhyāmuṃ dūtaṃ naṃdī mahābalaḥ 18| ānayāmāsa devānāṃ madhye śaṃbhumadarśayat | taṃ dadarśa tadā rāhurjaṭilaṃ nīlamātmani 19| paṃcavaktraṃ daśabhujaṃ nāgayajñopavītinam | devīvirahitaṃ mūrdhni caṃdralekhāvibhūṣitam 20| ucchvāsocchvāsanirmuṃcatpṛdākugaṇasevitam | sarvadevagaṇopetaṃ sevitaṃ gaṇakoṭibhiḥ 21| prāptaṃ jñātvā tato dūtaṃ śaṃbhurālokya cāgrataḥ | prāha brūhi tadā rāhurvaktuṃ samupacakrame 22| rāhuruvāca-| deva jālaṃdhareṇāhaṃ preṣitastava sannidhau | tasya śivavacaḥ śrutvā manmukhena drutaṃ kuru 23| giriśatvaṃ taponiṣṭho nirguṇo dharmavarjitaḥ | tava nāsti pitā mātā vasu gotrādi varjitaḥ 24| jālaṃdharo mahābāhurbhuṃkte'sau bhuvanatrayam | tasyaiva vaśyastvamapi tataścoktaṃ samācara 25| purāṇapuruṣaḥ kāmī vṛṣārūḍhaḥ kathaṃ bhavān | evaṃ vadati saṃprāptau sutau skaṃdavināyakau 26| tasminkāle devadevo yatavāgaṃgamardanam | cakāra ca karairvyastairvāsukirbhūtale'patat 27| heraṃbavāhanasyākhoḥ pucchaṃ grastamathāhinā | svapatraṃ grastamālokya muṃcamuṃcetyuvāca ha 28| atrāṃtare skaṃdavāhaṃ kṣubdhaṃ vīkṣya mahāsvaram | tadbhayādvāsukirgrastamākhupucchamathodgirat 29| athāruhya harasyāṃgaṃ galamāveṣṭya saṃsthitaḥ | tasya niśvāsapavanairatha jāto hutāśanaḥ 30| tasyoṣmaṇā caṃdra lekhā jaṭājūṭāṭavī sthitā | sārdratāṃ tu tadā sāyātplāvitaṃ tadvapuryathā 31| tasyāhyamṛtadhārābhirbrahmamastakamālikā | haramaulikapālānāmabhūtsaṃjīvitā tadā 32| papāṭha pūrvamabhyastaṃ sarvayogaśrutikramam | śrutvā parasparādhītaṃ vivadaṃti śirāṃsyatha 33| ahamādirahaṃ pūrvamahameva parātparaḥ | ahaṃ sraṣṭā ahaṃ pātetyutsukāni parasparam 34| śocaṃtyetāni no dattaṃ no bhuktaṃ na hutaṃ mayā | lobhagrastena manasā no vittaṃ brahmaṇe'pi tam 35| atheśvarajaṭājūṭādāvirāsīdgaṇo mahān | tryānanastricaraṇastripucchaḥ saptahastavān 36| sa ca kīrtimukho nāma piṃgalo jaṭilo mahān | taṃ dṛṣṭvā sā kapālālī bhayāttasthau mṛteva sā 37*| purataḥ prāha sagaṇastataḥ kīrtimukhaḥ prabhum | praṇipatya śivaṃ devamatyarthaṃ kṣudhitaḥ prabho 38| tadoktaḥ śaṃkareṇāho bhakṣaya tvaṃ raṇe hatān | kṣaṇaṃ vicārya sa gaṇaḥ kvāpyadṛṣṭvā raṇaṃ tadā 39| brahmāṇaṃ bhakṣituṃ prāptaḥ śaṃkareṇa nivāritaḥ | tataḥ kīrtimukhenātha svāṃgaṃ sarvaṃ ca bhakṣitam 40| bubhukṣitena cātyaṃtaṃ niṣiddhena ca sarvataḥ | tatsāhasaṃ tadā dṛṣṭvā bhaktiṃ kīrttimukhasya ca 41| tamuvāceśvaraḥ prītaḥ prāsāde tiṣṭha me sadā | tvaccittarahito yaśca bhaviṣyati mamālaye 42| sa patiṣyati śīghraṃ hītyuktaḥ soṃ'tarhito'bhavat | śaṃbhormūdhni tadā devā vavṛṣuḥ puṣpavṛṣṭibhiḥ 43| evamatyadbhutaṃ dṛṣṭvā sabhāyāṃ tu triśūlinaḥ | svarbhānurapi deveśaṃ punaḥ provāca vismitaḥ 44| spṛśaṃti tvāṃ kathaṃ bhāvaṃ svādhīnaṃ yoginaṃ balāt | iṃdriyaiḥ pūjyase tvaṃ hi prāpyo'yaṃ viṣayaiḥ katham 45| brāhmādilokapālānāṃ pūjāṃ gṛhṇāsi sarvataḥ | na tvaṃ paśyasi kaṃ devaṃ tvaṃ pūjayasi kaṃcana 46| īśvaro'si kathaṃ loke bhikṣābhojī pratiṣṭhitaḥ | saṃgopayasi yogīndra gaurīṃ ramyāṃ prayaccha me 47| skaṃdalaṃbodarābhyāṃ tvaṃ putrābhyāṃ sahito'dhunā | bhikṣāpātraṃ gṛhītvā tu bhrama nityaṃ gṛhegṛhe 48| evaṃ bahuvidhaṃ tatra rāhurāheśvaraṃ prati | bhagavānapi tacchrutvā nottaraṃ kiṃcidabravīt 49| atheśaṃ mauninaṃ tyaktvā rāhurnaṃdinamabravīt | tva maṃtrī hyasi senānīrvikaṭānana biṃbadhṛk 6.10.50| evamācarita bhraṣṭaṃ tvaṃ śikṣayitumarhasi | nocedroṣeṇeṃdra iva patiṣyati raṇe hataḥ 51| ityākarṇya vacastasya naṃdī vijñāpya ceśvaram | bhrūsaṃjñayaiva sa tadā matamājñāya śūlinaḥ 52| saṃpūjya preṣayāmāsa rāhuṃ naṃdī gaṇāgraṇīḥ | atha jālaṃdharaṃ gatvā kathayāmāsa vistarāt | svarbhānustasya vṛttāṃtaṃ gaurīrūpaṃ manoharam 53| iti śrīpādmemahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe yudhiṣṭharanārada- samvāde jālaṃdharopākhyāne kailāsādrāhupratyāgamanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ 10|