Chapter 207

सौभरिरुवाच- धर्मात्मज निशम्यैतद्वचस्तस्य महात्मनः । नारदस्य शिबी राजा प्रोवाचेदं विनीतवत् १। शिबिरुवाच- तिष्ठंत्यो मरुमार्गे ता राक्षस्यो मुनिपुंगव । एतस्या द्वारिकायास्तु लेभिरे सलिलं कुतः २। नारद उवाच- शृणु राजन्कथां दिव्यां पूतां पापप्रणाशिनीम् । विमलाख्यस्य विप्रस्य हिमवद्द्रोणिवासिनः ३। एकस्तु हिमवद्द्रोण्यां विमलो नाम भूसुरः । देवर्षिपितृवह्नीनां पूजकोऽतिथिपूजकः ४। हरिपादार्चनरतो वेदवेदांगधर्मवित् । वासुदेवगुणग्राम पुराणश्रुतिमानसः ५। वार्द्धके तस्य पुत्रोऽभूत्प्रसादाच्चक्रपाणिनः । चकार हरिदत्तेति नाम्ना तं जनकस्तदा ६। विधिवद्विदधे चास्य क्षौरकर्मादिकं च तत् । गुरोः सकाशाज्जग्राह छंदांसि हरिदत्तकः ७। अधीत्य विधिवद्वेदान्दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् । प्रवव्राज विरक्तः सन्समूलं चाश्रमद्वयम् ८। ज्ञात्वा तत्कर्मतन्माता व्यलपत्पुत्रवत्सला । स्नापयंती कुचद्वंद्वं पुत्रविश्लेषजाश्रुभिः ९। मातोवाच- मामनाथां परित्यज्य तात यातोऽसि कुत्र वै । पितरं च जराग्रस्तं षट्पदो बल्वजाविव १०। वार्द्धके त्वं मया प्राप्तः श्रीपतेः पादसेवया । मां विहायाभजस्त्वं वै चरणं तस्य मुक्तये ११। अहं मूढा ध्रुवं तात ध्रुवमाराध्य यद्धरिम् । अध्रुवं वांछितवती भवन्तं तु सुखलब्धये १२। त्वं सुधीर्वत्स सर्वार्थं यद्विष्णुं भजसे स्वयम् । अध्रुवं जगदेतद्वै मत्वासीस्त्वमपि ध्रुवम् १३। किं करोमि क्व गच्छामि माया ज्ञानं छिनत्ति मे । सुफलोत्पादकं शास्त्री रंभामूलमिवोल्बणा १४। धन्यो दशरथो राजा यो मृतो रामशोकतः । धिङ्मां पुत्रस्य विश्लेषाद्धारयंती स्वजीवितम् १५। आगच्छ दर्शंन देहि तात मां परितारय । वद वेदमयीं वाणीं पितुरग्रे गुणार्णव १६। नारद उवाच- एवं विलप्य तन्माता राजन्सा पतिता भुवि । दलनाद्राहुदत्तानां लेखा चांद्रमसी यथा १७। अथाजगाम विप्रर्षिर्विमलो नृपसत्तमः । दृष्ट्वा तां पतितां भूमौ किंकिमित्यभ्यभाषत १८। कस्मादियं कीर्णकेशव्यस्तवस्त्रविभूषणा । पतिता भुवि कल्याणं हरिदत्तस्य विद्यते १९। तस्यावयस्यास्ताः सर्वाः प्रोचुस्तं विमलं नृप । वयस्या ऊचुः - अधीत्य वेदांस्ते पुत्रो दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् २०। नारायणपरो भूत्वा प्राव्रजद्धरिदत्तकः । तस्य विश्लेषशोकेन पतितेयं धरातले २१। नारद उवाच- इत्याकर्ण्य वचस्तासां विमलो बुद्धिमत्तरः । प्राबोधयन्निजां भार्यामिति वागमृतेन सः २२। विमल उवाच- उत्तिष्ठ जाये शृणु वाक्यमीरितं मया किमर्थं पतिता विषीदसि । धन्यः सुतस्ते य इमं विनश्वरं विज्ञाय भेजे हरिपादपल्लवम् २३। धन्या त्वमप्यस्य जनि प्रदायिनी यस्याः सुतस्ते हरिपादभागभूत् । संतारयिष्यत्यपि मामसंशयं कुलं कुलोत्थानपि पूरुषान्शुभे २४। क्व विश्वमेकतच्च पतच्चलं क्व सेवनं शाश्वतलोकदं हरेः । मत्वेति भेजुर्भरतादयो नृपा यथा हरिं साध्वि तथैव ते सुतः २५। दारा धनागार शरीरबांधवा एते भवंति प्रतिजन्मदुःखदाः । तावन्नयावद्धरिपादपल्लवं भजेत धीरोऽखिलकामवर्जितः २६। नारद उवाच- एवं प्रबोधिता तेन धीरेण धरणीतलात् । उत्थाय निजभर्तारमब्रवीद्दीनया गिरा २७। भार्योवाच। सर्वं जानाम्यहं कांत यत्त्वया साधुभाषितम् । कुलधुर्यं न पश्यामि यतस्तप्यामि वै भृशम् २८। पुत्रे सति महत्तीर्थे किं वा केशवसेवया । गृह एवावयोर्मृत्युश्चेत्स्याल्लोकद्वयं तदा २९। सत्पुत्रोत्पादने यत्नः कर्त्तव्यः खलु मानवैः । तारयंति पितॄन्पुत्रा यतः संसारवारिधैः ३०। स्रष्टारं सर्वजंतूनां धातारं पुत्रकाम्यया । भज वांछसि चेत्पुत्रं कुलधुर्यं महामते ३१। नारद उवाच- इत्याकर्ण्यवचस्तस्याः प्रत्याह विमलो द्विजः । ब्रह्मक्षेत्रं प्रयागं हि याम्यहं पुत्रकाम्यया ३२। इत्युक्त्वा चलितः सोऽथ हरिद्वारमगाद्द्विजः । स्नात्वा तत्रापि विधिवदिंद्रप्रस्थमथागमत् ३३। कतिभिर्वासरैर्वीर सायंकालेऽखिलार्थिदम् । स्नात्वा भुक्त्वा निशायां स सुष्वाप यमुनातटे ३४। निशीथे स्वपतस्तस्य विमलस्यांतिके विधिः । हंसमारुह्य देवेशस्तीर्थैः सर्वैरनुद्रुतः ३५। आगत्योत्थापयामास विमलं पुत्रवांच्छकम् । उवाच च सुरश्रेष्ठो वचनं मधुराक्षरम् ३६। ब्रह्मोवाच- जाने समीतिं चित्तं त्वदीये मनसि स्थितम् । न तत्पूरयितुं कल्पो यतस्तत्कारणं शृणु ३७ । एकदा मेरुशिखरे मिलिताः सर्वदेवताः । तुष्टुवुर्मद्भवमुखा माधवं कार्यसिद्धये ३८। स्तुतो स्मदादिविबुधैः कृपया भगवान्हरिः । प्रसन्नोभूत्तदा विष्णुर्वृणुध्वमिति चाब्रवीत् ३९। इत्युक्तास्तेन ते देवा यथाभिलषितं वरम् । श्रीपतेः प्राप्य ते जग्मुः सर्वे स्वं स्वं निकेतनम् ४०। मयोक्तमिति देवेश देहि मे वरमुत्तमम् । प्रयागं नाम मे क्षेत्रं भवत्वखिलकामदम् ४१। ततः शतगुणं भूयाद्दिवतीयं क्षेत्रकं मम । इंद्रप्रस्थगतं सम्यग्वृत्तं त्वत्तो मयानघ ४२। इत्याकर्ण्य वचो मह्यं भगवानाह मां तदा । तथास्त्विति पुनर्वाचमुवाच श्रूयतां वचः ४३। श्रीभगवानुवाच । इंद्रस्य खांडवारण्ये इंद्रप्रस्थाभिधं शुभम् । क्षेत्रं कलिंदजातीरे मत्तुल्यास्तत्र ये मृताः ४४। विरिंचे रचिता तत्र स्वकीया द्वारकापुरी । मया शतगुणांभोधी तीरस्थायाः पुरा गुणैः ४५। तामुल्लंघ्य नरो यस्तु तीर्थमन्यन्निषेव्यते । न तीर्थफलमाप्नोति स पुमान्न मृषोदितम् ४६। सर्वतीर्थोदितं पुण्यं शक्रतीर्थे लभेन्नरः । द्वारका च पुरी मायातीर्थमन्यच्च रक्षति ४७। यो निमज्ज्यान्यतीर्थेषु कृत्वा च विविधां क्रियाम् । अत्रैष्यति फलं तेभ्यः फलं प्राप्स्यति स ध्रुवम् ४८। इत्युक्त्वांतर्द्धधे विष्णुरहमप्यगमं स्वकम् । लोकं द्विजेंद्र वैकुंठादधोभागे व्यवस्थितम् ४९। प्रयागान्मामकात्क्षेत्रात्काशी शतगुणा स्मृता । काश्याः शतगुणं तीर्थं निगमोद्बोधकं तथा ५०। तीर्थसप्तकमेतत्तु त्रयं तुल्यफलं स्मृतम् । एतत्त्रयमनुल्लंघ्य यो गच्छति सितासितम् ५१। तस्याहं वांछितं विप्र ददामि खलु नान्यथा । केचिदाहुः सप्तपुरी समपुण्या महर्षयः ५२। अयोध्याद्याः शतं ताभ्य इंद्रप्रस्थं प्रचक्षते । त्वमत्रागत्य विप्रेंद्र सर्वकामफलप्रदे ५३। तीर्थे श्रीद्वारकाख्ये हि कुरु स्नानं सुतेच्छया । यावंति सर्वतीर्थानि ब्रह्मांडकलशोदरे ५४। तेभ्यो परिमितं पुण्यं शतनामनि कीर्तिते । सुतं ते कुलधौरेयं तीर्थमेतत्प्रदास्यति ५५। स्नानाच्च तव गोविंदः प्रसन्नात्मा भविष्यति । नारद उवाच- इत्युक्त्वा देवदेवेशो ब्रह्मा तत्र तिरोधते ५६। विमलोऽपि तदा स्नात्वा देवादीनप्यतर्पयत् । इत्युवाच स धर्मात्मा द्वारके कृष्णवल्लभे ५७। सुतं वंशकरं देहि मह्यंभक्ताय ते नमः । इत्युक्ते तेन विप्रेण देववागभवत्तदा ५८। देववागुवाच- पुत्रस्ते धर्म्मतत्वज्ञो वंशकर्त्ता भविष्यति । प्रसादादस्य तीर्थस्य सर्वतीर्थशिरोमणेः ५९। याहि गेहं विलंबं मा सुकृतं तेन मज्जनम् । नारद उवाच- इत्याकर्ण्य सतां वाणीं विश्वस्तः पुत्रजन्मनि ६०। चचाल जलमादाय द्वारकायाः कमंडलौ । मार्गे तस्य सखा विप्रो मलयाचलकेतनः ६१। मीलितश्चलितो गेहं कृत्वा तीर्थानि सर्वतः । तस्मै स्ववृत्तमाख्यातं ब्रह्मसंवादकात्मकम् ६२। यद्भूतं द्वारकातीर्थे श्रुत्वा सोऽपि विसिस्मये । उवाच स च धर्मात्मा सखे मम वचः शृणु ६३। यावंति भारते क्षेत्रे तीर्थानि विहितानि मे । तावंति कर्तुमिच्छामि त्वदुक्तं तीर्थमुत्तमम् ६४। नीत्वा मां दर्शय सखे तत्तीर्थं सर्वकामदम् । सखायस्ते वरा भूमावुपकुर्वंति ये सखीन् ६५। न तैर्ननु समो लोके पितामाताऽथवा सुतः । निर्द्धनं पुरुषं लोके सर्वे मुंचंति बांधवाः ६६। न मुंचंति सखायस्तु तस्य दुःखेन दुःखिताः । संसारार्णवनिर्मग्नान्सखीनुद्धरते सखा ६७। उपदिश्य हरेर्भक्तिमार्गं जन्मेंधनानलम् । अतस्त्वं मे सखा श्रेष्ठ उपकारं विधेहि मे ६८। दर्शयैतद्वरश्रेष्ठं तीर्थाख्यं द्वारकां द्विज ६९। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहिंतायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये सप्ताधिकद्विशततमोऽध्यायः २०७।

saubhariruvāca- dharmātmaja niśamyaitadvacastasya mahātmanaḥ | nāradasya śibī rājā provācedaṃ vinītavat 1| śibiruvāca- tiṣṭhaṃtyo marumārge tā rākṣasyo munipuṃgava | etasyā dvārikāyāstu lebhire salilaṃ kutaḥ 2| nārada uvāca- śṛṇu rājankathāṃ divyāṃ pūtāṃ pāpapraṇāśinīm | vimalākhyasya viprasya himavaddroṇivāsinaḥ 3| ekastu himavaddroṇyāṃ vimalo nāma bhūsuraḥ | devarṣipitṛvahnīnāṃ pūjako'tithipūjakaḥ 4| haripādārcanarato vedavedāṃgadharmavit | vāsudevaguṇagrāma purāṇaśrutimānasaḥ 5| vārddhake tasya putro'bhūtprasādāccakrapāṇinaḥ | cakāra haridatteti nāmnā taṃ janakastadā 6| vidhivadvidadhe cāsya kṣaurakarmādikaṃ ca tat | guroḥ sakāśājjagrāha chaṃdāṃsi haridattakaḥ 7| adhītya vidhivadvedāndattvā ca gurudakṣiṇām | pravavrāja viraktaḥ sansamūlaṃ cāśramadvayam 8| jñātvā tatkarmatanmātā vyalapatputravatsalā | snāpayaṃtī kucadvaṃdvaṃ putraviśleṣajāśrubhiḥ 9| mātovāca- māmanāthāṃ parityajya tāta yāto'si kutra vai | pitaraṃ ca jarāgrastaṃ ṣaṭpado balvajāviva 10| vārddhake tvaṃ mayā prāptaḥ śrīpateḥ pādasevayā | māṃ vihāyābhajastvaṃ vai caraṇaṃ tasya muktaye 11| ahaṃ mūḍhā dhruvaṃ tāta dhruvamārādhya yaddharim | adhruvaṃ vāṃchitavatī bhavantaṃ tu sukhalabdhaye 12| tvaṃ sudhīrvatsa sarvārthaṃ yadviṣṇuṃ bhajase svayam | adhruvaṃ jagadetadvai matvāsīstvamapi dhruvam 13| kiṃ karomi kva gacchāmi māyā jñānaṃ chinatti me | suphalotpādakaṃ śāstrī raṃbhāmūlamivolbaṇā 14| dhanyo daśaratho rājā yo mṛto rāmaśokataḥ | dhiṅmāṃ putrasya viśleṣāddhārayaṃtī svajīvitam 15| āgaccha darśaṃna dehi tāta māṃ paritāraya | vada vedamayīṃ vāṇīṃ pituragre guṇārṇava 16| nārada uvāca- evaṃ vilapya tanmātā rājansā patitā bhuvi | dalanādrāhudattānāṃ lekhā cāṃdramasī yathā 17| athājagāma viprarṣirvimalo nṛpasattamaḥ | dṛṣṭvā tāṃ patitāṃ bhūmau kiṃkimityabhyabhāṣata 18| kasmādiyaṃ kīrṇakeśavyastavastravibhūṣaṇā | patitā bhuvi kalyāṇaṃ haridattasya vidyate 19| tasyāvayasyāstāḥ sarvāḥ procustaṃ vimalaṃ nṛpa | vayasyā ūcuḥ - adhītya vedāṃste putro dattvā ca gurudakṣiṇām 20| nārāyaṇaparo bhūtvā prāvrajaddharidattakaḥ | tasya viśleṣaśokena patiteyaṃ dharātale 21| nārada uvāca- ityākarṇya vacastāsāṃ vimalo buddhimattaraḥ | prābodhayannijāṃ bhāryāmiti vāgamṛtena saḥ 22| vimala uvāca- uttiṣṭha jāye śṛṇu vākyamīritaṃ mayā kimarthaṃ patitā viṣīdasi | dhanyaḥ sutaste ya imaṃ vinaśvaraṃ vijñāya bheje haripādapallavam 23| dhanyā tvamapyasya jani pradāyinī yasyāḥ sutaste haripādabhāgabhūt | saṃtārayiṣyatyapi māmasaṃśayaṃ kulaṃ kulotthānapi pūruṣānśubhe 24| kva viśvamekatacca pataccalaṃ kva sevanaṃ śāśvatalokadaṃ hareḥ | matveti bhejurbharatādayo nṛpā yathā hariṃ sādhvi tathaiva te sutaḥ 25| dārā dhanāgāra śarīrabāṃdhavā ete bhavaṃti pratijanmaduḥkhadāḥ | tāvannayāvaddharipādapallavaṃ bhajeta dhīro'khilakāmavarjitaḥ 26| nārada uvāca- evaṃ prabodhitā tena dhīreṇa dharaṇītalāt | utthāya nijabhartāramabravīddīnayā girā 27| bhāryovāca| sarvaṃ jānāmyahaṃ kāṃta yattvayā sādhubhāṣitam | kuladhuryaṃ na paśyāmi yatastapyāmi vai bhṛśam 28| putre sati mahattīrthe kiṃ vā keśavasevayā | gṛha evāvayormṛtyuścetsyāllokadvayaṃ tadā 29| satputrotpādane yatnaḥ karttavyaḥ khalu mānavaiḥ | tārayaṃti pitṝnputrā yataḥ saṃsāravāridhaiḥ 30| sraṣṭāraṃ sarvajaṃtūnāṃ dhātāraṃ putrakāmyayā | bhaja vāṃchasi cetputraṃ kuladhuryaṃ mahāmate 31| nārada uvāca- ityākarṇyavacastasyāḥ pratyāha vimalo dvijaḥ | brahmakṣetraṃ prayāgaṃ hi yāmyahaṃ putrakāmyayā 32| ityuktvā calitaḥ so'tha haridvāramagāddvijaḥ | snātvā tatrāpi vidhivadiṃdraprasthamathāgamat 33| katibhirvāsarairvīra sāyaṃkāle'khilārthidam | snātvā bhuktvā niśāyāṃ sa suṣvāpa yamunātaṭe 34| niśīthe svapatastasya vimalasyāṃtike vidhiḥ | haṃsamāruhya deveśastīrthaiḥ sarvairanudrutaḥ 35| āgatyotthāpayāmāsa vimalaṃ putravāṃcchakam | uvāca ca suraśreṣṭho vacanaṃ madhurākṣaram 36| brahmovāca- jāne samītiṃ cittaṃ tvadīye manasi sthitam | na tatpūrayituṃ kalpo yatastatkāraṇaṃ śṛṇu 37 | ekadā meruśikhare militāḥ sarvadevatāḥ | tuṣṭuvurmadbhavamukhā mādhavaṃ kāryasiddhaye 38| stuto smadādivibudhaiḥ kṛpayā bhagavānhariḥ | prasannobhūttadā viṣṇurvṛṇudhvamiti cābravīt 39| ityuktāstena te devā yathābhilaṣitaṃ varam | śrīpateḥ prāpya te jagmuḥ sarve svaṃ svaṃ niketanam 40| mayoktamiti deveśa dehi me varamuttamam | prayāgaṃ nāma me kṣetraṃ bhavatvakhilakāmadam 41| tataḥ śataguṇaṃ bhūyāddivatīyaṃ kṣetrakaṃ mama | iṃdraprasthagataṃ samyagvṛttaṃ tvatto mayānagha 42| ityākarṇya vaco mahyaṃ bhagavānāha māṃ tadā | tathāstviti punarvācamuvāca śrūyatāṃ vacaḥ 43| śrībhagavānuvāca | iṃdrasya khāṃḍavāraṇye iṃdraprasthābhidhaṃ śubham | kṣetraṃ kaliṃdajātīre mattulyāstatra ye mṛtāḥ 44| viriṃce racitā tatra svakīyā dvārakāpurī | mayā śataguṇāṃbhodhī tīrasthāyāḥ purā guṇaiḥ 45| tāmullaṃghya naro yastu tīrthamanyanniṣevyate | na tīrthaphalamāpnoti sa pumānna mṛṣoditam 46| sarvatīrthoditaṃ puṇyaṃ śakratīrthe labhennaraḥ | dvārakā ca purī māyātīrthamanyacca rakṣati 47| yo nimajjyānyatīrtheṣu kṛtvā ca vividhāṃ kriyām | atraiṣyati phalaṃ tebhyaḥ phalaṃ prāpsyati sa dhruvam 48| ityuktvāṃtarddhadhe viṣṇurahamapyagamaṃ svakam | lokaṃ dvijeṃdra vaikuṃṭhādadhobhāge vyavasthitam 49| prayāgānmāmakātkṣetrātkāśī śataguṇā smṛtā | kāśyāḥ śataguṇaṃ tīrthaṃ nigamodbodhakaṃ tathā 50| tīrthasaptakametattu trayaṃ tulyaphalaṃ smṛtam | etattrayamanullaṃghya yo gacchati sitāsitam 51| tasyāhaṃ vāṃchitaṃ vipra dadāmi khalu nānyathā | kecidāhuḥ saptapurī samapuṇyā maharṣayaḥ 52| ayodhyādyāḥ śataṃ tābhya iṃdraprasthaṃ pracakṣate | tvamatrāgatya vipreṃdra sarvakāmaphalaprade 53| tīrthe śrīdvārakākhye hi kuru snānaṃ sutecchayā | yāvaṃti sarvatīrthāni brahmāṃḍakalaśodare 54| tebhyo parimitaṃ puṇyaṃ śatanāmani kīrtite | sutaṃ te kuladhaureyaṃ tīrthametatpradāsyati 55| snānācca tava goviṃdaḥ prasannātmā bhaviṣyati | nārada uvāca- ityuktvā devadeveśo brahmā tatra tirodhate 56| vimalo'pi tadā snātvā devādīnapyatarpayat | ityuvāca sa dharmātmā dvārake kṛṣṇavallabhe 57| sutaṃ vaṃśakaraṃ dehi mahyaṃbhaktāya te namaḥ | ityukte tena vipreṇa devavāgabhavattadā 58| devavāguvāca- putraste dharmmatatvajño vaṃśakarttā bhaviṣyati | prasādādasya tīrthasya sarvatīrthaśiromaṇeḥ 59| yāhi gehaṃ vilaṃbaṃ mā sukṛtaṃ tena majjanam | nārada uvāca- ityākarṇya satāṃ vāṇīṃ viśvastaḥ putrajanmani 60| cacāla jalamādāya dvārakāyāḥ kamaṃḍalau | mārge tasya sakhā vipro malayācalaketanaḥ 61| mīlitaścalito gehaṃ kṛtvā tīrthāni sarvataḥ | tasmai svavṛttamākhyātaṃ brahmasaṃvādakātmakam 62| yadbhūtaṃ dvārakātīrthe śrutvā so'pi visismaye | uvāca sa ca dharmātmā sakhe mama vacaḥ śṛṇu 63| yāvaṃti bhārate kṣetre tīrthāni vihitāni me | tāvaṃti kartumicchāmi tvaduktaṃ tīrthamuttamam 64| nītvā māṃ darśaya sakhe tattīrthaṃ sarvakāmadam | sakhāyaste varā bhūmāvupakurvaṃti ye sakhīn 65| na tairnanu samo loke pitāmātā'thavā sutaḥ | nirddhanaṃ puruṣaṃ loke sarve muṃcaṃti bāṃdhavāḥ 66| na muṃcaṃti sakhāyastu tasya duḥkhena duḥkhitāḥ | saṃsārārṇavanirmagnānsakhīnuddharate sakhā 67| upadiśya harerbhaktimārgaṃ janmeṃdhanānalam | atastvaṃ me sakhā śreṣṭha upakāraṃ vidhehi me 68| darśayaitadvaraśreṣṭhaṃ tīrthākhyaṃ dvārakāṃ dvija 69| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhiṃtāyāmuttarakhaṃḍe kāliṃdīmāhātmye saptādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 207|