Chapter 115

कुंजल उवाच- ततस्त्वसौ संयति राजमानः समुद्यतश्चापधरो महात्मा । यथैव कालः कुपितः सलोकान्संहर्तुमैच्छत्तु तथा सुदानवान् १। महास्त्रजालै रवितेजतुल्यैः सुदीप्तिमद्भिर्निजघान दानवान् । वायुर्यथोन्मूलयतीह पादपांस्तथैव राजा निजघान दानवान् २। वायुर्यथा मेघचयं च दिव्यं संचालयेत्स्वेन बलेन तेजसा । तथा स राजा असुरान्मदोत्कटाननाशयद्बाणवरैः सुतीक्ष्णैः ३। न शेकुर्दानवाः सर्वे बाणवर्षं महात्मनः । मृताः केचिद्द्रुताः केचित्केचिन्नष्टा महाहवात् ४। सूत उवाच- महातेजं महाप्राज्ञं महादानवनाशनम् । चुक्रोध हुंडो दुष्टात्मा दृष्ट्वा तं नृपनंदनम् ५। स्थितो गत्वेदमाभाष्य तिष्ठतिष्ठेति चाहवे । त्वामद्य च नयिष्यामि आयुपुत्र यमांतिकम् ६। नहुष उवाच- स्थितोस्मि समरे पश्य त्वामहं हंतुमागतः । अहं त्वां तु हनिष्यामि दानवं पापचेतनम् ७। इत्युक्त्वा धनुरादाय बाणानग्निशिखोपमान् । छत्रेण ध्रियमाणेन शुशुभे सोऽपि संयुगे ८। इंद्रस्य सारथिं दिव्यं मातलिं वाक्यमब्रवीत् । वाहयतु रथं मेऽद्य हुंडस्य सम्मुखं भवान् ९। इत्युक्तस्तेन वीरेण मातलिर्लघुविक्रमः । तुरगांश्चोदयामास महावातजवोपमान् १०। उत्पेतुश्च ततो वाहा हंसा इव यथांबरे । छत्रेण इंदुवर्णेन रथेनापि पताकिना ११। नभस्तलं तु संप्राप्य यथा सूर्यो विराजते । आयुपुत्रस्तथा संख्ये तेजसा विक्रमेण तु १२। अथ हुंडो रथस्थोऽपि राजमानः स्वतेजसा । सर्वायुधैश्च संयुक्तस्तद्वद्वीरव्रते स्थितः १३। उभयोर्वीरयोर्युद्धं देवविस्मयकारकम् । तदा आसीन्महाप्राज्ञ दारुणं भीतिदायकम् १४। सुबाणैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कंकपत्रैः शिलीमुखैः । हुंडेन ताडितो राजा सुबाह्वोरंतरे तदा १५। सुभाले पंचभिर्बाणैर्विद्धः क्रुद्धोऽभवत्तदा । सविद्धस्तु तदा बाणैरधिकं शुशुभे नृपः १६। सारुणः करमालाभिरुदयंश्च दिवाकरः । रुधिरेण तु दिग्धांगो हेमबाणैस्तनुस्थितैः १७। सूर्यवच्छोभते राजा पूर्वकालस्य चांबरे । दृष्ट्वा तु पौरुषं तस्य दानवं वाक्यमब्रवीत् १८। तिष्ठतिष्ठ क्षणं दैत्य पश्य मे लाघवं पुनः । इत्युक्त्वा तु रणे दैत्यं जघान दशभिः शरैः १९। मुखे भाले हतस्तेन मूर्च्छितो निपपात ह । पश्यामानैः सुरैर्दिव्यै रथोपरि महाबलः २०। देवैश्च चारणैः सिद्धैः कृतः शब्दः सुहर्षजः । जयजयेति राजेंद्र शंखान्दध्मुः पुनः पुनः २१। सकोलाहलशब्दस्तु तुमलो देवतेरितः । कर्णरंध्रमाविवेश हुंडस्य मूर्छितस्य च २२। श्रुत्वा सधनुरादाय बाणमाशीविषोपमम् । स्थीयतां स्थीयतां युद्धे न मृतोस्मि त्वया हतः २३। इत्युक्त्वा पुनरुत्थाय लाघवेन समन्वितः । एकविंशतिभिर्बाणैर्नहुषं चाहनत्पुनः २४। एकेन मुष्टिमध्ये तु चतुर्भिर्बाहुमध्यतः । चतुर्भिश्च महाश्वांश्च छत्रमेकेन तेन वै २५। पंचभिर्मातलिं विद्ध्वा रथनीडं तु सप्तभिः । ध्वजदंडं त्रिभिस्तीक्ष्णैर्दानवः शिखिपत्रिभिः २६। आदानं तु निदानं तु लक्षमोक्षं दुरात्मनः । लाघवं तस्य संदृष्ट्वा देवता विस्मयंगताः २७। तस्य पौरुषमापश्य स राजा दानवोत्तमम् । शूरोसि कृतविद्योसि धीरोसि रणपंडितः २८। इत्युक्वा दानवं तं तु धनुर्विस्फार्य भूपतिः । मार्गणैर्दशभिस्तं तु विव्याध लघुविक्रमः २९। त्रिभिर्ध्वजं प्रचिच्छेद स पपात धरातले । तुरगान्पातयामास चतुर्भिस्तस्य सायकैः ३०। एकेन छत्रं तस्यापि चकर्त लघुविक्रमः । दशभिः सारथिस्तस्य प्रेषितो यममंदिरम् ३१। दंशनं दशभिश्छित्त्वा शरैश्च विदलीकृतः । सर्वांगेषु च त्रिंशद्भिर्विव्याध दनुजेश्वरम् ३२। हताश्वो विरथो जातो बाणपाणिर्धनुर्धरः । अभ्यधावत्स वेगेन वर्षयन्निशितैः शरैः ३३। खड्गचर्मधरो दैत्यो राजानं तमधावत । धावमानस्य हुंडस्य खड्गं चिच्छेद भूपतिः ३४। क्षुरप्रैर्निशितैर्बाणैश्चर्म चिच्छेद भूपतिः । अथ हुंडः स दुष्टात्मा समालोक्य समंततः ३५। जग्राह मुद्गरं तूर्णं मुमोच लघुविक्रमः । वज्रवेगं समायांतं ददृशे नृपतिस्तदा ३६। मुद्गरं स्वनवंतं चापातयदंबरात्ततः । दशभिर्निशितैर्बाणैः क्षुरप्रैश्च स्वविक्रमात् ३७। मुद्गरं पतितं दृष्ट्वा दशखण्डमयं भुवि । गदामुद्यम्य वेगेन राजानमभ्यधावत ३८। खड्गेन तीक्ष्णधारेण तस्य बाहुं विचिच्छिदे । सगदं पतितं भूमौ सांगदं कटकान्वितम् ३९। महारावं ततः कृत्वा वज्रस्फोटसमं तदा । रुधिरेणापि दिग्धांगो धावमानो महाहवे ४०। क्रोधेन महताविष्टो ग्रस्तुमिच्छति भूपतिम् । दुर्निवार्यः समायातः पार्श्वं तस्य च भूपतेः ४१। नहुषेण महाशक्त्या ताडितो हृदि दानवः । पतितः सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः ४२। तस्मिन्दैत्ये गते भूमावितरे दानवा गताः । विविशुः कति दुर्गेषु कति पातालमाश्रिताः ४३। देवाः प्रहर्षमाजग्मुर्गंधर्वाः सिद्धचारणाः । हते तस्मिन्महापापे नहुषेण महात्मना ४४। तस्मिन्हते दैत्यवरे महाहवे देवाश्च सर्वे प्रमुदं प्रलेभिरे । तां देवरूपां तपसा प्रवर्द्धितां स आयुपुत्रः प्रतिलभ्य हर्षितः ४५। इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नहुषाख्याने पंचदशाधिकशततमोऽध्यायः ११५।

kuṃjala uvāca- tatastvasau saṃyati rājamānaḥ samudyataścāpadharo mahātmā | yathaiva kālaḥ kupitaḥ salokānsaṃhartumaicchattu tathā sudānavān 1| mahāstrajālai ravitejatulyaiḥ sudīptimadbhirnijaghāna dānavān | vāyuryathonmūlayatīha pādapāṃstathaiva rājā nijaghāna dānavān 2| vāyuryathā meghacayaṃ ca divyaṃ saṃcālayetsvena balena tejasā | tathā sa rājā asurānmadotkaṭānanāśayadbāṇavaraiḥ sutīkṣṇaiḥ 3| na śekurdānavāḥ sarve bāṇavarṣaṃ mahātmanaḥ | mṛtāḥ keciddrutāḥ kecitkecinnaṣṭā mahāhavāt 4| sūta uvāca- mahātejaṃ mahāprājñaṃ mahādānavanāśanam | cukrodha huṃḍo duṣṭātmā dṛṣṭvā taṃ nṛpanaṃdanam 5| sthito gatvedamābhāṣya tiṣṭhatiṣṭheti cāhave | tvāmadya ca nayiṣyāmi āyuputra yamāṃtikam 6| nahuṣa uvāca- sthitosmi samare paśya tvāmahaṃ haṃtumāgataḥ | ahaṃ tvāṃ tu haniṣyāmi dānavaṃ pāpacetanam 7| ityuktvā dhanurādāya bāṇānagniśikhopamān | chatreṇa dhriyamāṇena śuśubhe so'pi saṃyuge 8| iṃdrasya sārathiṃ divyaṃ mātaliṃ vākyamabravīt | vāhayatu rathaṃ me'dya huṃḍasya sammukhaṃ bhavān 9| ityuktastena vīreṇa mātalirlaghuvikramaḥ | turagāṃścodayāmāsa mahāvātajavopamān 10| utpetuśca tato vāhā haṃsā iva yathāṃbare | chatreṇa iṃduvarṇena rathenāpi patākinā 11| nabhastalaṃ tu saṃprāpya yathā sūryo virājate | āyuputrastathā saṃkhye tejasā vikrameṇa tu 12| atha huṃḍo rathastho'pi rājamānaḥ svatejasā | sarvāyudhaiśca saṃyuktastadvadvīravrate sthitaḥ 13| ubhayorvīrayoryuddhaṃ devavismayakārakam | tadā āsīnmahāprājña dāruṇaṃ bhītidāyakam 14| subāṇairniśitaistīkṣṇaiḥ kaṃkapatraiḥ śilīmukhaiḥ | huṃḍena tāḍito rājā subāhvoraṃtare tadā 15| subhāle paṃcabhirbāṇairviddhaḥ kruddho'bhavattadā | saviddhastu tadā bāṇairadhikaṃ śuśubhe nṛpaḥ 16| sāruṇaḥ karamālābhirudayaṃśca divākaraḥ | rudhireṇa tu digdhāṃgo hemabāṇaistanusthitaiḥ 17| sūryavacchobhate rājā pūrvakālasya cāṃbare | dṛṣṭvā tu pauruṣaṃ tasya dānavaṃ vākyamabravīt 18| tiṣṭhatiṣṭha kṣaṇaṃ daitya paśya me lāghavaṃ punaḥ | ityuktvā tu raṇe daityaṃ jaghāna daśabhiḥ śaraiḥ 19| mukhe bhāle hatastena mūrcchito nipapāta ha | paśyāmānaiḥ surairdivyai rathopari mahābalaḥ 20| devaiśca cāraṇaiḥ siddhaiḥ kṛtaḥ śabdaḥ suharṣajaḥ | jayajayeti rājeṃdra śaṃkhāndadhmuḥ punaḥ punaḥ 21| sakolāhalaśabdastu tumalo devateritaḥ | karṇaraṃdhramāviveśa huṃḍasya mūrchitasya ca 22| śrutvā sadhanurādāya bāṇamāśīviṣopamam | sthīyatāṃ sthīyatāṃ yuddhe na mṛtosmi tvayā hataḥ 23| ityuktvā punarutthāya lāghavena samanvitaḥ | ekaviṃśatibhirbāṇairnahuṣaṃ cāhanatpunaḥ 24| ekena muṣṭimadhye tu caturbhirbāhumadhyataḥ | caturbhiśca mahāśvāṃśca chatramekena tena vai 25| paṃcabhirmātaliṃ viddhvā rathanīḍaṃ tu saptabhiḥ | dhvajadaṃḍaṃ tribhistīkṣṇairdānavaḥ śikhipatribhiḥ 26| ādānaṃ tu nidānaṃ tu lakṣamokṣaṃ durātmanaḥ | lāghavaṃ tasya saṃdṛṣṭvā devatā vismayaṃgatāḥ 27| tasya pauruṣamāpaśya sa rājā dānavottamam | śūrosi kṛtavidyosi dhīrosi raṇapaṃḍitaḥ 28| ityukvā dānavaṃ taṃ tu dhanurvisphārya bhūpatiḥ | mārgaṇairdaśabhistaṃ tu vivyādha laghuvikramaḥ 29| tribhirdhvajaṃ praciccheda sa papāta dharātale | turagānpātayāmāsa caturbhistasya sāyakaiḥ 30| ekena chatraṃ tasyāpi cakarta laghuvikramaḥ | daśabhiḥ sārathistasya preṣito yamamaṃdiram 31| daṃśanaṃ daśabhiśchittvā śaraiśca vidalīkṛtaḥ | sarvāṃgeṣu ca triṃśadbhirvivyādha danujeśvaram 32| hatāśvo viratho jāto bāṇapāṇirdhanurdharaḥ | abhyadhāvatsa vegena varṣayanniśitaiḥ śaraiḥ 33| khaḍgacarmadharo daityo rājānaṃ tamadhāvata | dhāvamānasya huṃḍasya khaḍgaṃ ciccheda bhūpatiḥ 34| kṣuraprairniśitairbāṇaiścarma ciccheda bhūpatiḥ | atha huṃḍaḥ sa duṣṭātmā samālokya samaṃtataḥ 35| jagrāha mudgaraṃ tūrṇaṃ mumoca laghuvikramaḥ | vajravegaṃ samāyāṃtaṃ dadṛśe nṛpatistadā 36| mudgaraṃ svanavaṃtaṃ cāpātayadaṃbarāttataḥ | daśabhirniśitairbāṇaiḥ kṣurapraiśca svavikramāt 37| mudgaraṃ patitaṃ dṛṣṭvā daśakhaṇḍamayaṃ bhuvi | gadāmudyamya vegena rājānamabhyadhāvata 38| khaḍgena tīkṣṇadhāreṇa tasya bāhuṃ vicicchide | sagadaṃ patitaṃ bhūmau sāṃgadaṃ kaṭakānvitam 39| mahārāvaṃ tataḥ kṛtvā vajrasphoṭasamaṃ tadā | rudhireṇāpi digdhāṃgo dhāvamāno mahāhave 40| krodhena mahatāviṣṭo grastumicchati bhūpatim | durnivāryaḥ samāyātaḥ pārśvaṃ tasya ca bhūpateḥ 41| nahuṣeṇa mahāśaktyā tāḍito hṛdi dānavaḥ | patitaḥ sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ 42| tasmindaitye gate bhūmāvitare dānavā gatāḥ | viviśuḥ kati durgeṣu kati pātālamāśritāḥ 43| devāḥ praharṣamājagmurgaṃdharvāḥ siddhacāraṇāḥ | hate tasminmahāpāpe nahuṣeṇa mahātmanā 44| tasminhate daityavare mahāhave devāśca sarve pramudaṃ pralebhire | tāṃ devarūpāṃ tapasā pravarddhitāṃ sa āyuputraḥ pratilabhya harṣitaḥ 45| iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe venopākhyāne gurutīrthamāhātmye cyavanacaritre nahuṣākhyāne paṃcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ 115|