Chapter 200

श्रीभगवानुवाच- नैतच्चित्रं सुराधीश मुनयो ज्ञानवत्तराः । मदीयां पदवीं भक्तिं गुर्वीं कुर्वंति सत्कृताम् १। एते ज्ञानोपदेष्टारस्त्रिलोकतलवासिनाम् । प्रवर्तयंत्यमी नष्टं वेदमार्गं यतः सदा २। भक्त्या भवानपि स्वर्गभोगासक्तोऽपि मां यतः । प्रपन्नोऽसि किमाश्चर्यं यतस्तव गुरुर्गुरुः ३। यजस्व सुरशार्दूल मखैर्मां बहुदक्षिणैः । निष्क्रामस्त्वं समीपस्थं तूर्णं प्राप्स्यसि मत्पदम् ४। प्रतियागं प्रयच्छ त्वं रत्नप्रस्थान्यनेकशः । आख्ययास्थानमेतत्ते इंद्रप्रस्थं भविष्यति ५। विधे त्वमत्र रचय प्रयागं तीर्थपुंगवम् । सरस्वतीं समानीय गंगां च जनपाविनीम् ६। काशीं च शिवकांचीं च त्वमत्र स्थापयेश्वर । गोकर्णं च समं गौर्या निवासं कुरु सर्वदा ७। भो भो ब्रह्मसुता यूयं ज्ञानविज्ञानकोविदाः । निजयोगबलेनात्र कुरुध्वं तीर्थसप्तकम् ८। निगमोद्बोधकं तीर्थं त्वं गुरो प्रतिपादय । विनाध्ययनमप्यत्र स्नानाद्बोधोस्तु छंदसाम् ९। स्मृतिश्च जायतां पूर्वजन्मनस्तु परात्मनोः । अहमारोपयाम्यत्र द्वारकां सुमनोहराम् १०। समुद्रेणसमं यत्र गोमत्यासंगमोऽभवत् । कोशलां च करोम्यत्र मध्वरण्यं च वासव ११। ययोरवतरिष्यामि वपुर्भ्यां रामकृष्णयोः । बदर्याश्रममप्यत्र नरनारायणास्पदम् १२। विदधामि सदा यत्र वसामि सुरनायक । हरिद्वारं पुष्करं च तीर्थद्वयमनुत्तमम् १३। तदपि स्थापयाम्यत्र तवैव हितकाम्यया । नैमिषेयानि तीर्थानि यानि कालंजरे गिरौ १४। सरस्वतीतटे यानि स्थापयाम्यहमत्र वै । नारद उवाच- शिवे शिवतरं वाक्यं हरेः श्रुत्वा कृतं च तत् १५। दृष्ट्वा तदुक्तमपि ते चक्रुर्ब्रह्मशिवादयः । सर्वतीर्थमयेऽमुष्मिन्स्थाने स त्रिदशाधिपः १६। स्वर्णयूपैर्बहुमखैरीजे भूयो रमापतिम् । रत्नप्रस्थानि विप्रेभ्यः कृष्णस्य पुरतो ददौ १७। नारायणः समस्तात्मा ममायमिति तुष्यतु । इंद्रप्रस्थमिदं तीर्थं ततःप्रभृति कथ्यते १८। सर्वतीर्थमये यत्र मृतो भूयो न जायते । इंद्रदत्तानि ते लब्ध्वा रत्नप्रस्थानि भूसुराः १९। तस्मै ददुरवितथामाशिषं तत्र संसदि । इंद्राय तव गोविंदो दानेनानेन तुष्यतु २०। तावकी भक्तिरप्यस्मिन्भूयादव्यभिचारिणी । कर्मभूमाविह विभो पुरा यज्ञशतं कृतम् २१। तेन पुण्येन लब्धं ते सकामेन सुरास्पदम् । अधुना पूजितो विष्णुर्निःकामेन त्वया मखैः २२। स्वपदाद्विच्युतो भूमौ भविष्यति द्विजाग्रणीः । तत्रापि निजधर्मेण विष्णुमाराधयन्भवान् २३। स्मरिष्यति निजं कर्म कृतमत्र मखादिकम् । तत्स्मृतेगृर्हमुत्सृज्य भवान्तीर्थानि पर्यटन् २४। जनकेन समं शक्र तीर्थेऽस्मिन्संप्रपत्स्यते । चतुर्थाश्रममादाय त्यक्षत्यत्र कलेवरम् २५। ततो विमानमारुह्य गणा नीतं रविप्रभम् । भवान्दिव्यांगवान्भूत्वा प्राप्स्यति श्रीहरेः पदम् २६। नारद उवाच- एवमाकर्ण्य विप्राणामाशिषं त्रिदशाधिपः । भविष्यपिशुनां चोक्तिं शिवे मुदमगात्तराम् २७। समाप्य विधिवद्यज्ञान्नात्र सौवर्णयष्टिकान् । माधवप्रमुखान्देवान्पूजितान्स व्यसर्जयत् २८। ऋत्विजो ब्रह्मणः पुत्रानभ्यर्च्य च धनादिभिः । बृहस्पतिं पुरस्कृत्य ययौ शक्रस्त्रिविष्टपम् २९। तत्र राज्यं विधायेंद्रो हरिभक्तियुतः शिवे । अवातरद्भुवि क्षीणपुण्ये हास्तिनपत्तने ३०। शिवशर्मा द्विजः कश्चिद्वेदवेदांगपारगः । तस्य भार्या गुणवती नाम्नान्वर्थवती भृशम् ३१। तस्यां जातः सुवेलायामिंद्रः श्रीपतिसेवकः । ज्योतिर्विदः समाहूता लग्नं दृष्ट्वा बभाषिरे ३२। ज्योतिर्विद ऊचुः- शिवशर्मन्नयं बालः तव भावी हरिप्रियः । उद्धरिष्यति ते वंशं ब्रूमः सत्यं न वै मृषा ३३। त्रयोदशाब्ददेहो यः सांगं वेदचतुष्टयम् । अधीतज्ञानसंपन्नो विवाहं तु करिष्यति ३४। पुनरुत्पाद्य सत्पुत्रं वानप्रस्थो भविष्यति । तीर्थेषु पर्यटन्धीरः संन्यासं धारयिष्यति ३५। इंद्रस्य खांडववने यमुनास्ति सरिद्वरा । तत्तीरेस्ति हरिप्रस्थं मरणं तत्र यास्यति ३६। नारद उवाच- गणकोदितमाकर्ण्य शिवशर्मा शिवं वचः । चकार विष्णुशर्माणं नाम्ना निजसुतं तदा ३७। तान्विसृज्य च वित्तेन चिंतयामास बुद्धिमान् । धन्योऽहं यस्य मे पुत्रो विष्णुभक्तो भविष्यति ३८। साधयिष्यति पुत्रोऽयमाश्रमांश्चतुरो मम । मरिष्यति च सत्तीर्थे मदन्यः कोऽस्ति भाग्यवान् ३९। एवं विचिंत्य मनसा जातकर्माद्यकारयत् । शिशोर्द्विजातिप्रवरैः शिवशर्मा शुभेऽहनि ४०। अथ सप्तस्वतीतेषु वर्षेषु द्विजसत्तमः । सुतोपनयनं चक्रे चैत्रमास्यष्टमेऽब्दके ४१। आद्वादशाब्दादध्याप्य वेदानन्वगतः सुतम् । शिवशर्मा शिवे राजन्युयोज सह भार्यया ४२। विष्णुशर्मा स्वभार्यायां पुत्रमुत्पाद्य बुद्धिमान् । चकार तीर्थयात्रायां मनो निर्विषयं स्वकम् ४३। अभ्येत्य पितरं प्राह नत्वा तच्चरणद्वयम् । विष्णुशर्मा महाप्राज्ञो मुनिवाक्यमनुस्मरन् ४४। विष्णुशर्मोवाच - अनुजानीहि मां तात विष्णुमाराधयाम्यहम् । तृतीयाश्रममासाद्य सत्संगतिविधायकम् ४५। दारागारधनापत्यसुहृदः क्षणभंगुराः । बुद्बुदा इव तोयेषु सुधीस्तेषु न सज्जते ४६। स्वाध्यायेन च संतत्या मया तीर्णमृणद्वयम् । तीर्थेषु कामरहितो यष्टुमिच्छामि केशवम् ४७। सन्यस्तगुणरागोऽहं पश्चात्तीर्थोत्तमे क्वचित् । स्थातुमिच्छाम्यहं तावद्यावत्प्रारब्धमस्ति मे ४८। इत्युक्तस्तेन पुत्रेण स पिता बुद्धिमत्तरः । स्मृत्वा ज्योतिर्विदां वाक्यमाह संसारनिस्पृहः ४९। शिवशर्मोवाच- चतुर्थाश्रमकालोऽयं ममापि निरहंकृतेः । विषयान्विषवत्त्यक्त्वा सेविष्ये केशवामृतम् 6.200.५०। गृहे मम मनः पुत्र रमते नाद्य वार्द्धके । आनीतस्य वनाद्बद्ध्वा गजस्येव नृपालये ५१। तवानुजं सुशर्मायं कुटुंबं धारयिष्यति । आवाभ्यामुज्झितं विद्याश्रीकुलाभ्यां यथा नरम् ५२। प्रव्रजंतं तु मामेव तव माता पतिव्रता । अनुयास्यति मार्तंडं यथा कांतिर्दिनात्यये ५३। तस्मादावामविज्ञातो तया तात तवांबया । गच्छावश्चिंतयंतौ श्रीहरेः पादसरोरुहम् ५४। नारद उवाच- इत्यालोच्य मुमुक्षू तौ निशीथे तमसावृते । सुप्तं कुटुंबमुत्सृज्य गृहान्निर्याय जग्मतुः ५५। सहैव पर्यटंतौ तौ सुतीर्थे निरहंकृती । शिवेऽत्रशिवदे तीर्थे शक्रप्रस्थे समीयतुः ५६। अत्रागतः स्वविहितान्पूर्वजन्मनि यूपकान् । विष्णुशर्मा शमालोक्य सस्मार हरिसंगमम् ५७। ऊचे च पितरं धीमान्शक्र आसमहं पुरा । मयात्र विहिता यज्ञा माधवप्रीणनेच्छया ५८। अत्रैव मे प्रसन्नोऽभूत्केशवो भक्तवत्सलः । संतोषिता मणिप्रस्थैः द्विजाः सप्तर्षयश्च मे ५९। तैरेव वैष्णवी भक्तिर्दत्ता मोक्षोभवेऽत्र च । विष्ण्वादिभिः समस्तैस्तु तीर्थान्यत्र कृतानि वै ६०। सर्वतीर्थमयं तीर्थमिन्द्रप्रस्थमिदं कृतम् । अत्रैव मे मृतिश्चोक्ता तैरेव मुनिपुंगवैः ६१। ततो हरिपदप्राप्तिरेतत्सर्वं स्मराम्यहम् । इमे गंगासरस्वत्यौ निजलोकाद्विरिंचिना ६२। समानीते ययोर्योगे प्रयागोऽयं निगद्यते । एषा काशी शिवपुरी प्रयागात्पूर्वदेशके ६३। द्विपंचाशद्धनुर्मात्रे मृतो यस्यां न जायते । काश्याः पश्चिमके भागे धनुषामेकविंशतिः ६४। शिवकांची शिवेनैषा स्थापिता मृतमुक्तिदा । गोकर्णाख्यमिदं क्षेत्रं शंभोः परमवल्लभम् ६५। धनुर्द्वयप्रमाणे तु भूमिभागे व्यवस्थितम् । इयं द्वारवती पुण्या तीर्थराजस्य पश्चिमे ६६। धनुषां सप्ततिर्यत्र मृतो भावी चतुर्भुजः । अतोऽसौ पूर्वदिग्भागे कोशलाजनवत्सला ६७। अष्टादशधनुर्मात्रे दृश्यते पुण्यदर्शना । एतन्मधुवनं तात स्थापितं विष्णुना स्वयम् ६८। कोशला पश्चिमे भागे दशचापप्रमाणतः । अत उत्तरतस्तात नरनारायणास्पदम् ६९। एतदेकादशधनुर्भूमिदेशे च तिष्ठति । एतत्तीर्थं हरिद्वारमतो दक्षिणतः स्थितम् ७०। त्रिंशद्धनुर्महीदेशे दृश्यते देवदुर्ल्लभम् । एतत्तु पुष्करं नाम तीर्थं तीर्थशिरोमणिम् ७१। द्वादशेष्वासमात्रे भूभागे भो तात तिष्ठति । प्रयागादिक गव्यूतिः सप्तर्षीणां महात्मनाम् ७२। पूर्वस्यां दिशि तीर्थानि सप्ततत्तीर्थसप्तकम् । तीर्थसप्तककाशोस्तु संति तीर्थान्यनेकशः ७३। पदेपदे येषु मृतो जायते स चतुर्भुजः । प्रयागादेकगव्यूतिमात्रे पश्चिमभूतले ७४। निगमोद्बोधकं नाम तीर्थं गुरुकृतं पुरा । तीर्थसप्तकनिगमोद्बोधयोरंतरं महत् ७५। इंद्रप्रस्थमिदं क्षेत्रं स्थापितं दैवतैः पुरा । पूर्वपश्चिमयोस्तात एकयोजनविस्तृतम् ७६। कालिंद्यावदक्षिणेवयावद्योजनानांवचतुष्टयम् । इंद्रप्रस्थस्यमर्यादा कथितैषा महर्षिभिः ७७। देवत्रय्यां च योह्यत्र त्यजत्यंगं भवत्यजः । नारद उवाच- पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा शिवशर्मा शिवे द्विजः ७८। प्रत्याहलसंदिहानस्तं स्वपुत्रं सत्यवादिनम् । शिवशर्मोवाच- कथमेतद्विजानीयां त्वं पुरासीः सुरेश्वरः ७९। त्वमत्र कृतवान्यज्ञान्मणिभिस्तोषिता द्विजाः । त्वदुक्तज्ञानवान्पुत्र यथाऽहं स्यां तथा कुरु ८०। इंद्रप्रस्थस्य मर्यादा कुत एषा त्वया श्रुता । यतः प्रभृति ते जाता मतिस्त्वं नात्यजो गृहम् ८१। मत्त एव त्वयाधीतं सांगं वेदचतुष्टयम् । पूर्वजन्मकृते कृत्ये ज्ञानमासीत्कुतस्तव ८२। विष्णुशर्मोवाच - ऋषिभिर्मे वरो दत्तः पूर्वजन्मस्मृतिप्रदः । तेभ्य एवास्य तीर्थस्य श्रुता ह्येषा स्मृतिर्मया ८३। निगमोद्बोधके तीर्थे स्नानमत्र पितः कुरु । दुर्लभं प्राप्स्यसे ज्ञानं पूर्वजन्मस्मृतिप्रदम् ८४। ममापि पूर्वजनुषः प्रवृत्तिं त्वं स्मरिष्यसि । एतत्तीर्थजलस्पर्शात्तात सत्यं वदामि ते ८५। नारद उवाच- शिवशर्मणि विप्रेंद्रे श्रुत्वैतत्स्नातुमुद्यते । निगमोद्बोधके तीर्थे स्मृतये पूर्वजन्मनः ८६। सिंहेनानुगतः कश्चिद्भिल्लो धावन्समागतः । अतित्रासपरीतांगो निःश्वसन्श्रमविह्वलः ८७। हिंसात्मको वर्त्मघाती वणिजां लुंठकः सदा । कृष्णांगः पिंगकेशश्च खर्वो मार्जारलोचनः ८८। कुंतहस्तो भीममूर्ति देही पाप्मेव भूयते । सतः पश्चात्कियद्दूरे सिंहमालोक्य तावुभौ ८९। पितृपुत्रौ समीपस्थे द्रुममारुह्य तस्थतुः । वदंताविति हा कृष्ण मोचयातोऽपमृत्युतः ९०। स किरातस्तु राजेंद्र गृहीतुं वेगवत्तरम् । वीक्ष्य सिंहं द्रुमं भीतः समारोढुं प्रचक्रमे ९१। आरोहणं प्रकुर्वंतं सिंहो जग्राह वेगवान् । पादयोरथ भूपृष्ठे पातयित्वा रुरोह तम् ९२। अधःस्थितो किरातोऽपि कुंतेनोदरमस्य वै । ददार रुधिरौघाक्त निसृतांत्रकदंबकम् ९३। जातव्यथो विधायाथ नादं परमदारुणम् । सिंहः पिपेष भिल्लस्य शिरः सद्यो ममार च ९४। तयोः पंचत्वमापन्ने भूतसंघेऽत्र भूपते । विमानद्वयमुत्तीर्णं गणाभ्यां सह सत्पदात् ९५। नवीनघनवर्णाभ्यां स्फटिकोपलनिर्मितम् । चारुकुंडलकर्णाभ्यां मणिप्रकरमंडितम् ९६। शंखचक्रगदापद्महस्ताभ्यां चारुचित्रभृत् । दधद्भ्यां पीतवस्त्राणि हेमभित्तिविभूषितम् ९७। प्रफुल्लांबुजनेत्राभ्यां पद्मरागगवाक्षभृत् । धीरनिह्रादमंजीरपद्भ्यां रणितकिंकिणी ९८। प्रकोष्ठेवलयश्रेणीं बिभ्रद्भ्यां चारुवेदिकम् । मुक्ताहारैर्मनोहारि वक्षोभ्यां सवितानवत् ९९। कुटिलालकवक्त्राभ्यां मुन्नतध्वजिराजितम् । भ्रूयुगाक्षिप्तपंचेषु धनुर्भ्यामुच्चतोरणम् 6.200.१००। नासालज्जितकीराभ्यां निर्व्यूहशतशोभितम् । नवविद्रुमसच्छायतलाभ्यां दर्पणामलम् १०१। दिव्यांगौ भिल्लपंचास्यौ त्यक्त्वांगं प्राकृतं स्थितौ । पुरैव प्राणनिर्याणे तीर्थस्यास्य प्रभावतः १०२। तयोः समीपमानीय विमानौ तौ हरेर्गणौ । ऊचतुस्तावथारूपवेषाकृतिधरौ ततः १०३। भो किरात नरश्रेष्ठ भो पंचास्य मृगाधिप । आवां जानीतमायातौ वैकुंठात् श्रीहरेर्गणौ १०४। नेष्यामस्तत्पदं सत्यं युवां तत्र न चोर्मयः । स्वंस्वं विमानमारुह्य गम्यतामाशु मा चिरम् १०५। स्वंस्वं विमानमारूढौ तौ किरातमृगाधिपौ । ऊचतुर्विस्मयाविष्टौ लक्ष्मीपतिगणौ प्रति १०६। भोभो त्रिदशशार्दूलौ श्रूयतां वाक्यमावयोः । युवयोर्दर्शनाज्जातं ज्ञानं तौ पारमार्थिकम् १०७। अत्र जन्मनि नावाभ्यां कृतं सुकृतमल्पकम् । स्मृतिर्नो जायते पूर्वकर्मणां वां प्रसादतः १०८। मांसाहारौ प्राणिहिंसारतौ क्रूरांतरेंद्रियौ । पापाचारकुले जातौ दर्शनेन भयप्रदौ १०९। आवामेतादृशे लोके ह्यभूतामिति पापिनौ । केन पुण्येन युवयोर्जातं दर्शनमावयोः ११०। सारूप्यं च कुतः पुण्याद्यायावः श्रीहरेः पदम् । गणावूचतुः । तीर्थेत्र मरणान्नूनं सुराचार्यकृते पुरा १११। युवयोर्दर्शनं जातं नौ च सारूप्यमद्भुतम् । लक्ष्मीपतिपदपाप्तिर्भविष्यति च वां चिरम् ११२। तावत्पापानि गर्जंति ब्रह्महत्यादिकानि वै । जातं न दर्शनं यावत्तीर्थस्यास्य बृहस्पतेः ११३। यथा तमांसि नश्यंति भास्करस्योदयादिह । तथा पापानि निगमोद्बोधकस्याविलोकनात् ११४। इंद्रप्रस्थाख्यमेतद्वै क्षेत्रमिंद्रस्य पावनम् । तेनात्र पूजितो विष्णुः क्रतुभिर्बहुदक्षिणैः ११५। तुष्टेन विष्णुना तस्मै वरो दत्तो निशम्यताम् । भो शक्र तावके क्षेत्रे सर्वतीर्थमये जनाः ११६। तनुं त्यक्षंति ये ते वै मत्तुल्या हिंसका अपि ११७। नारद उवाच- इत्युक्त्वा तौ गणःश्रेष्ठौ नीत्वा तौ जग्मतुः पदम् । हरेर्यत्रगतोभूयो विश्वाब्धौ न निमज्जति ११८। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदी। माहात्म्ये भिल्लसिंहवैकुंठारोहणं नाम द्विशततमोऽध्यायः २०० ।

śrībhagavānuvāca- naitaccitraṃ surādhīśa munayo jñānavattarāḥ | madīyāṃ padavīṃ bhaktiṃ gurvīṃ kurvaṃti satkṛtām 1| ete jñānopadeṣṭārastrilokatalavāsinām | pravartayaṃtyamī naṣṭaṃ vedamārgaṃ yataḥ sadā 2| bhaktyā bhavānapi svargabhogāsakto'pi māṃ yataḥ | prapanno'si kimāścaryaṃ yatastava gururguruḥ 3| yajasva suraśārdūla makhairmāṃ bahudakṣiṇaiḥ | niṣkrāmastvaṃ samīpasthaṃ tūrṇaṃ prāpsyasi matpadam 4| pratiyāgaṃ prayaccha tvaṃ ratnaprasthānyanekaśaḥ | ākhyayāsthānametatte iṃdraprasthaṃ bhaviṣyati 5| vidhe tvamatra racaya prayāgaṃ tīrthapuṃgavam | sarasvatīṃ samānīya gaṃgāṃ ca janapāvinīm 6| kāśīṃ ca śivakāṃcīṃ ca tvamatra sthāpayeśvara | gokarṇaṃ ca samaṃ gauryā nivāsaṃ kuru sarvadā 7| bho bho brahmasutā yūyaṃ jñānavijñānakovidāḥ | nijayogabalenātra kurudhvaṃ tīrthasaptakam 8| nigamodbodhakaṃ tīrthaṃ tvaṃ guro pratipādaya | vinādhyayanamapyatra snānādbodhostu chaṃdasām 9| smṛtiśca jāyatāṃ pūrvajanmanastu parātmanoḥ | ahamāropayāmyatra dvārakāṃ sumanoharām 10| samudreṇasamaṃ yatra gomatyāsaṃgamo'bhavat | kośalāṃ ca karomyatra madhvaraṇyaṃ ca vāsava 11| yayoravatariṣyāmi vapurbhyāṃ rāmakṛṣṇayoḥ | badaryāśramamapyatra naranārāyaṇāspadam 12| vidadhāmi sadā yatra vasāmi suranāyaka | haridvāraṃ puṣkaraṃ ca tīrthadvayamanuttamam 13| tadapi sthāpayāmyatra tavaiva hitakāmyayā | naimiṣeyāni tīrthāni yāni kālaṃjare girau 14| sarasvatītaṭe yāni sthāpayāmyahamatra vai | nārada uvāca- śive śivataraṃ vākyaṃ hareḥ śrutvā kṛtaṃ ca tat 15| dṛṣṭvā taduktamapi te cakrurbrahmaśivādayaḥ | sarvatīrthamaye'muṣminsthāne sa tridaśādhipaḥ 16| svarṇayūpairbahumakhairīje bhūyo ramāpatim | ratnaprasthāni viprebhyaḥ kṛṣṇasya purato dadau 17| nārāyaṇaḥ samastātmā mamāyamiti tuṣyatu | iṃdraprasthamidaṃ tīrthaṃ tataḥprabhṛti kathyate 18| sarvatīrthamaye yatra mṛto bhūyo na jāyate | iṃdradattāni te labdhvā ratnaprasthāni bhūsurāḥ 19| tasmai daduravitathāmāśiṣaṃ tatra saṃsadi | iṃdrāya tava goviṃdo dānenānena tuṣyatu 20| tāvakī bhaktirapyasminbhūyādavyabhicāriṇī | karmabhūmāviha vibho purā yajñaśataṃ kṛtam 21| tena puṇyena labdhaṃ te sakāmena surāspadam | adhunā pūjito viṣṇurniḥkāmena tvayā makhaiḥ 22| svapadādvicyuto bhūmau bhaviṣyati dvijāgraṇīḥ | tatrāpi nijadharmeṇa viṣṇumārādhayanbhavān 23| smariṣyati nijaṃ karma kṛtamatra makhādikam | tatsmṛtegṛrhamutsṛjya bhavāntīrthāni paryaṭan 24| janakena samaṃ śakra tīrthe'sminsaṃprapatsyate | caturthāśramamādāya tyakṣatyatra kalevaram 25| tato vimānamāruhya gaṇā nītaṃ raviprabham | bhavāndivyāṃgavānbhūtvā prāpsyati śrīhareḥ padam 26| nārada uvāca- evamākarṇya viprāṇāmāśiṣaṃ tridaśādhipaḥ | bhaviṣyapiśunāṃ coktiṃ śive mudamagāttarām 27| samāpya vidhivadyajñānnātra sauvarṇayaṣṭikān | mādhavapramukhāndevānpūjitānsa vyasarjayat 28| ṛtvijo brahmaṇaḥ putrānabhyarcya ca dhanādibhiḥ | bṛhaspatiṃ puraskṛtya yayau śakrastriviṣṭapam 29| tatra rājyaṃ vidhāyeṃdro haribhaktiyutaḥ śive | avātaradbhuvi kṣīṇapuṇye hāstinapattane 30| śivaśarmā dvijaḥ kaścidvedavedāṃgapāragaḥ | tasya bhāryā guṇavatī nāmnānvarthavatī bhṛśam 31| tasyāṃ jātaḥ suvelāyāmiṃdraḥ śrīpatisevakaḥ | jyotirvidaḥ samāhūtā lagnaṃ dṛṣṭvā babhāṣire 32| jyotirvida ūcuḥ- śivaśarmannayaṃ bālaḥ tava bhāvī haripriyaḥ | uddhariṣyati te vaṃśaṃ brūmaḥ satyaṃ na vai mṛṣā 33| trayodaśābdadeho yaḥ sāṃgaṃ vedacatuṣṭayam | adhītajñānasaṃpanno vivāhaṃ tu kariṣyati 34| punarutpādya satputraṃ vānaprastho bhaviṣyati | tīrtheṣu paryaṭandhīraḥ saṃnyāsaṃ dhārayiṣyati 35| iṃdrasya khāṃḍavavane yamunāsti saridvarā | tattīresti hariprasthaṃ maraṇaṃ tatra yāsyati 36| nārada uvāca- gaṇakoditamākarṇya śivaśarmā śivaṃ vacaḥ | cakāra viṣṇuśarmāṇaṃ nāmnā nijasutaṃ tadā 37| tānvisṛjya ca vittena ciṃtayāmāsa buddhimān | dhanyo'haṃ yasya me putro viṣṇubhakto bhaviṣyati 38| sādhayiṣyati putro'yamāśramāṃścaturo mama | mariṣyati ca sattīrthe madanyaḥ ko'sti bhāgyavān 39| evaṃ viciṃtya manasā jātakarmādyakārayat | śiśordvijātipravaraiḥ śivaśarmā śubhe'hani 40| atha saptasvatīteṣu varṣeṣu dvijasattamaḥ | sutopanayanaṃ cakre caitramāsyaṣṭame'bdake 41| ādvādaśābdādadhyāpya vedānanvagataḥ sutam | śivaśarmā śive rājanyuyoja saha bhāryayā 42| viṣṇuśarmā svabhāryāyāṃ putramutpādya buddhimān | cakāra tīrthayātrāyāṃ mano nirviṣayaṃ svakam 43| abhyetya pitaraṃ prāha natvā taccaraṇadvayam | viṣṇuśarmā mahāprājño munivākyamanusmaran 44| viṣṇuśarmovāca - anujānīhi māṃ tāta viṣṇumārādhayāmyaham | tṛtīyāśramamāsādya satsaṃgatividhāyakam 45| dārāgāradhanāpatyasuhṛdaḥ kṣaṇabhaṃgurāḥ | budbudā iva toyeṣu sudhīsteṣu na sajjate 46| svādhyāyena ca saṃtatyā mayā tīrṇamṛṇadvayam | tīrtheṣu kāmarahito yaṣṭumicchāmi keśavam 47| sanyastaguṇarāgo'haṃ paścāttīrthottame kvacit | sthātumicchāmyahaṃ tāvadyāvatprārabdhamasti me 48| ityuktastena putreṇa sa pitā buddhimattaraḥ | smṛtvā jyotirvidāṃ vākyamāha saṃsāranispṛhaḥ 49| śivaśarmovāca- caturthāśramakālo'yaṃ mamāpi nirahaṃkṛteḥ | viṣayānviṣavattyaktvā seviṣye keśavāmṛtam 6.200.50| gṛhe mama manaḥ putra ramate nādya vārddhake | ānītasya vanādbaddhvā gajasyeva nṛpālaye 51| tavānujaṃ suśarmāyaṃ kuṭuṃbaṃ dhārayiṣyati | āvābhyāmujjhitaṃ vidyāśrīkulābhyāṃ yathā naram 52| pravrajaṃtaṃ tu māmeva tava mātā pativratā | anuyāsyati mārtaṃḍaṃ yathā kāṃtirdinātyaye 53| tasmādāvāmavijñāto tayā tāta tavāṃbayā | gacchāvaściṃtayaṃtau śrīhareḥ pādasaroruham 54| nārada uvāca- ityālocya mumukṣū tau niśīthe tamasāvṛte | suptaṃ kuṭuṃbamutsṛjya gṛhānniryāya jagmatuḥ 55| sahaiva paryaṭaṃtau tau sutīrthe nirahaṃkṛtī | śive'traśivade tīrthe śakraprasthe samīyatuḥ 56| atrāgataḥ svavihitānpūrvajanmani yūpakān | viṣṇuśarmā śamālokya sasmāra harisaṃgamam 57| ūce ca pitaraṃ dhīmānśakra āsamahaṃ purā | mayātra vihitā yajñā mādhavaprīṇanecchayā 58| atraiva me prasanno'bhūtkeśavo bhaktavatsalaḥ | saṃtoṣitā maṇiprasthaiḥ dvijāḥ saptarṣayaśca me 59| taireva vaiṣṇavī bhaktirdattā mokṣobhave'tra ca | viṣṇvādibhiḥ samastaistu tīrthānyatra kṛtāni vai 60| sarvatīrthamayaṃ tīrthamindraprasthamidaṃ kṛtam | atraiva me mṛtiścoktā taireva munipuṃgavaiḥ 61| tato haripadaprāptiretatsarvaṃ smarāmyaham | ime gaṃgāsarasvatyau nijalokādviriṃcinā 62| samānīte yayoryoge prayāgo'yaṃ nigadyate | eṣā kāśī śivapurī prayāgātpūrvadeśake 63| dvipaṃcāśaddhanurmātre mṛto yasyāṃ na jāyate | kāśyāḥ paścimake bhāge dhanuṣāmekaviṃśatiḥ 64| śivakāṃcī śivenaiṣā sthāpitā mṛtamuktidā | gokarṇākhyamidaṃ kṣetraṃ śaṃbhoḥ paramavallabham 65| dhanurdvayapramāṇe tu bhūmibhāge vyavasthitam | iyaṃ dvāravatī puṇyā tīrtharājasya paścime 66| dhanuṣāṃ saptatiryatra mṛto bhāvī caturbhujaḥ | ato'sau pūrvadigbhāge kośalājanavatsalā 67| aṣṭādaśadhanurmātre dṛśyate puṇyadarśanā | etanmadhuvanaṃ tāta sthāpitaṃ viṣṇunā svayam 68| kośalā paścime bhāge daśacāpapramāṇataḥ | ata uttaratastāta naranārāyaṇāspadam 69| etadekādaśadhanurbhūmideśe ca tiṣṭhati | etattīrthaṃ haridvāramato dakṣiṇataḥ sthitam 70| triṃśaddhanurmahīdeśe dṛśyate devadurllabham | etattu puṣkaraṃ nāma tīrthaṃ tīrthaśiromaṇim 71| dvādaśeṣvāsamātre bhūbhāge bho tāta tiṣṭhati | prayāgādika gavyūtiḥ saptarṣīṇāṃ mahātmanām 72| pūrvasyāṃ diśi tīrthāni saptatattīrthasaptakam | tīrthasaptakakāśostu saṃti tīrthānyanekaśaḥ 73| padepade yeṣu mṛto jāyate sa caturbhujaḥ | prayāgādekagavyūtimātre paścimabhūtale 74| nigamodbodhakaṃ nāma tīrthaṃ gurukṛtaṃ purā | tīrthasaptakanigamodbodhayoraṃtaraṃ mahat 75| iṃdraprasthamidaṃ kṣetraṃ sthāpitaṃ daivataiḥ purā | pūrvapaścimayostāta ekayojanavistṛtam 76| kāliṃdyāvadakṣiṇevayāvadyojanānāṃvacatuṣṭayam | iṃdraprasthasyamaryādā kathitaiṣā maharṣibhiḥ 77| devatrayyāṃ ca yohyatra tyajatyaṃgaṃ bhavatyajaḥ | nārada uvāca- putrasyaitadvacaḥ śrutvā śivaśarmā śive dvijaḥ 78| pratyāhalasaṃdihānastaṃ svaputraṃ satyavādinam | śivaśarmovāca- kathametadvijānīyāṃ tvaṃ purāsīḥ sureśvaraḥ 79| tvamatra kṛtavānyajñānmaṇibhistoṣitā dvijāḥ | tvaduktajñānavānputra yathā'haṃ syāṃ tathā kuru 80| iṃdraprasthasya maryādā kuta eṣā tvayā śrutā | yataḥ prabhṛti te jātā matistvaṃ nātyajo gṛham 81| matta eva tvayādhītaṃ sāṃgaṃ vedacatuṣṭayam | pūrvajanmakṛte kṛtye jñānamāsītkutastava 82| viṣṇuśarmovāca - ṛṣibhirme varo dattaḥ pūrvajanmasmṛtipradaḥ | tebhya evāsya tīrthasya śrutā hyeṣā smṛtirmayā 83| nigamodbodhake tīrthe snānamatra pitaḥ kuru | durlabhaṃ prāpsyase jñānaṃ pūrvajanmasmṛtipradam 84| mamāpi pūrvajanuṣaḥ pravṛttiṃ tvaṃ smariṣyasi | etattīrthajalasparśāttāta satyaṃ vadāmi te 85| nārada uvāca- śivaśarmaṇi vipreṃdre śrutvaitatsnātumudyate | nigamodbodhake tīrthe smṛtaye pūrvajanmanaḥ 86| siṃhenānugataḥ kaścidbhillo dhāvansamāgataḥ | atitrāsaparītāṃgo niḥśvasanśramavihvalaḥ 87| hiṃsātmako vartmaghātī vaṇijāṃ luṃṭhakaḥ sadā | kṛṣṇāṃgaḥ piṃgakeśaśca kharvo mārjāralocanaḥ 88| kuṃtahasto bhīmamūrti dehī pāpmeva bhūyate | sataḥ paścātkiyaddūre siṃhamālokya tāvubhau 89| pitṛputrau samīpasthe drumamāruhya tasthatuḥ | vadaṃtāviti hā kṛṣṇa mocayāto'pamṛtyutaḥ 90| sa kirātastu rājeṃdra gṛhītuṃ vegavattaram | vīkṣya siṃhaṃ drumaṃ bhītaḥ samāroḍhuṃ pracakrame 91| ārohaṇaṃ prakurvaṃtaṃ siṃho jagrāha vegavān | pādayoratha bhūpṛṣṭhe pātayitvā ruroha tam 92| adhaḥsthito kirāto'pi kuṃtenodaramasya vai | dadāra rudhiraughākta nisṛtāṃtrakadaṃbakam 93| jātavyatho vidhāyātha nādaṃ paramadāruṇam | siṃhaḥ pipeṣa bhillasya śiraḥ sadyo mamāra ca 94| tayoḥ paṃcatvamāpanne bhūtasaṃghe'tra bhūpate | vimānadvayamuttīrṇaṃ gaṇābhyāṃ saha satpadāt 95| navīnaghanavarṇābhyāṃ sphaṭikopalanirmitam | cārukuṃḍalakarṇābhyāṃ maṇiprakaramaṃḍitam 96| śaṃkhacakragadāpadmahastābhyāṃ cārucitrabhṛt | dadhadbhyāṃ pītavastrāṇi hemabhittivibhūṣitam 97| praphullāṃbujanetrābhyāṃ padmarāgagavākṣabhṛt | dhīranihrādamaṃjīrapadbhyāṃ raṇitakiṃkiṇī 98| prakoṣṭhevalayaśreṇīṃ bibhradbhyāṃ cāruvedikam | muktāhārairmanohāri vakṣobhyāṃ savitānavat 99| kuṭilālakavaktrābhyāṃ munnatadhvajirājitam | bhrūyugākṣiptapaṃceṣu dhanurbhyāmuccatoraṇam 6.200.100| nāsālajjitakīrābhyāṃ nirvyūhaśataśobhitam | navavidrumasacchāyatalābhyāṃ darpaṇāmalam 101| divyāṃgau bhillapaṃcāsyau tyaktvāṃgaṃ prākṛtaṃ sthitau | puraiva prāṇaniryāṇe tīrthasyāsya prabhāvataḥ 102| tayoḥ samīpamānīya vimānau tau harergaṇau | ūcatustāvathārūpaveṣākṛtidharau tataḥ 103| bho kirāta naraśreṣṭha bho paṃcāsya mṛgādhipa | āvāṃ jānītamāyātau vaikuṃṭhāt śrīharergaṇau 104| neṣyāmastatpadaṃ satyaṃ yuvāṃ tatra na cormayaḥ | svaṃsvaṃ vimānamāruhya gamyatāmāśu mā ciram 105| svaṃsvaṃ vimānamārūḍhau tau kirātamṛgādhipau | ūcaturvismayāviṣṭau lakṣmīpatigaṇau prati 106| bhobho tridaśaśārdūlau śrūyatāṃ vākyamāvayoḥ | yuvayordarśanājjātaṃ jñānaṃ tau pāramārthikam 107| atra janmani nāvābhyāṃ kṛtaṃ sukṛtamalpakam | smṛtirno jāyate pūrvakarmaṇāṃ vāṃ prasādataḥ 108| māṃsāhārau prāṇihiṃsāratau krūrāṃtareṃdriyau | pāpācārakule jātau darśanena bhayapradau 109| āvāmetādṛśe loke hyabhūtāmiti pāpinau | kena puṇyena yuvayorjātaṃ darśanamāvayoḥ 110| sārūpyaṃ ca kutaḥ puṇyādyāyāvaḥ śrīhareḥ padam | gaṇāvūcatuḥ | tīrthetra maraṇānnūnaṃ surācāryakṛte purā 111| yuvayordarśanaṃ jātaṃ nau ca sārūpyamadbhutam | lakṣmīpatipadapāptirbhaviṣyati ca vāṃ ciram 112| tāvatpāpāni garjaṃti brahmahatyādikāni vai | jātaṃ na darśanaṃ yāvattīrthasyāsya bṛhaspateḥ 113| yathā tamāṃsi naśyaṃti bhāskarasyodayādiha | tathā pāpāni nigamodbodhakasyāvilokanāt 114| iṃdraprasthākhyametadvai kṣetramiṃdrasya pāvanam | tenātra pūjito viṣṇuḥ kratubhirbahudakṣiṇaiḥ 115| tuṣṭena viṣṇunā tasmai varo datto niśamyatām | bho śakra tāvake kṣetre sarvatīrthamaye janāḥ 116| tanuṃ tyakṣaṃti ye te vai mattulyā hiṃsakā api 117| nārada uvāca- ityuktvā tau gaṇaḥśreṣṭhau nītvā tau jagmatuḥ padam | hareryatragatobhūyo viśvābdhau na nimajjati 118| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kāliṃdī| māhātmye bhillasiṃhavaikuṃṭhārohaṇaṃ nāma dviśatatamo'dhyāyaḥ 200 |