Chapter 62

शेष उवाच। मूर्च्छितं मारुतिं श्रुत्वा शत्रुघ्नः शोकमाययौ । किंकर्तव्यं मया संख्ये बालकोऽयं महाबलः १। स्वयं रथे हेममये तिष्ठन्वीरवरैः सह । योद्धुं प्रागाल्लवो यत्र विचित्ररणकोविदः २। लवं ददर्श शिशुतां प्राप्तं राममिव क्षितौ । धनुर्बाणकरं वीरान्क्षिपंतं रणमूर्धनि ३। विचारयामास तदा कोऽयं रामस्वरूपधृक् । नीलोत्पलदलश्यामं वपुर्बिभ्रन्मनोहरम् ४। एष वै देहतनुजा सुतो भवति नान्यथा । अस्मान्विजित्य समरे यास्यते मृगराडिव ५। अस्माकं नो जयो भाव्यः शक्त्या विरहितात्मनाम् । अशक्ताः किं करिष्यामः समरे रणकोविदाः ६। इत्येवं स विचार्याथ बालकं तु वचोऽब्रवीत् । रणे कुतुककर्तारं वीरकोटिनिपातकम् ७। कस्त्वं बाल रणेऽस्माकं वीरान्पातयसि क्षितौ । न जानीषे बलं राज्ञो रामस्य दनुजार्दिनः ८। का ते माता पिता कस्ते सुभाग्यो जयमाप्तवान् । नाम किं विश्रुतं लोके जानीयां ते महाबल ९। मुञ्च वाहः कथं बद्धः शिशुत्वात्तत्क्षमामि ते । आयाहि रामं वीक्षस्व दास्यते बहुलं तव १०। इत्युक्तो बालको वीरो वचः शत्रुघ्नमावदत् । किं ते नाम्नाथ पित्रा वा कुलेन वयसा तथा ११। युध्यस्व समरे वीर चेत्त्वं बलयुतो भवेः । कुशं वीरं नमस्कृत्य पादयोर्याहि नान्यथा १२। भ्राता रामस्य वीरो भूर्नावयोर्बलिनां वरः । वाहं विमोचय बलाच्छक्तिस्ते विद्यते यदि १३। इत्युक्त्वा शरसंधानं कृत्वा प्राहरदुद्भटः । हृदये मस्तके चैव भुजयो रणमंडले १४। तदा प्रकुपितो राजा धनुः सज्यमथाकरोत् । नादयन्मेघगंभीरं त्रासयन्निव बालकम् १५। बाणानपरिसंख्यातान्मुमोच बलिनां वरः । बालो बलेन चिच्छेद सर्वांस्तान्सायकव्रजान् १६। लवस्यानेकधा मुक्तैर्बाणैर्व्याप्तं महीतलम् । व्यतीपाते प्रदत्तस्य दानस्येवाक्षयं गताः १७। ते बाणा व्योमसकलं व्याप्नुवँल्लवसंधिताः । सूर्यमंडलमासाद्य प्रवर्तंते समंततः १८। मारुतो नाविशद्यत्र बाणपंजरगोचरे । मनुष्याणां तु का वार्ता क्षणजीवितशंसिनाम् १९। तद्बाणान्विस्तृतान्दृष्ट्वा शत्रुघ्नो विस्मयं गतः । अच्छिनच्छतसाहस्रं बाणमोचनकोविदः २०। ताञ्छिन्नान्सायकान्सर्वान्स्वीयान्दृष्ट्वा कुशानुजः । धनुश्चिच्छेद तरसा शत्रुघ्नस्य महीपतेः २१। सोऽन्यद्धनुरुपादाय यावन्मुंचति सायकान् । तावद्बभंज सरथं सायकैः शितपर्वभिः २२। करस्थमच्छिनच्चापं सुदृढं गुणपूरितम् । तत्कर्मापूजयन्वीरा रणमंडलवर्तिनः २३। सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । अन्यं रथं समास्थाय ययौ योद्धुं लवं बलात् २४। अनेकबाणनिर्भिन्नः स्रवद्रक्तकलेवरः । पुष्पितः किंशुक इव शुशुभे रणमध्यगः २५। शत्रुघ्नबाणप्रहतः परं कोपमुपागमत् । बाणसंधानचतुरः कुंडलीकृत चापवान् २६। विशीर्णकवचं देहं शिरोमुकुटवर्जितम् । स्रवद्रक्तपरिप्लुष्टं शत्रुघ्नस्य चकार सः २७। तदा रामानुजः क्रुद्धो दशबाणाञ्छिताग्रकान् । मुमोच प्राणसंहारकारकान्कुपितो भृशम् २८। स तांस्तांस्तिलशः कृत्वा बाणैर्निशितपर्वभिः । ताडयामास हृदये शत्रुघ्नस्याष्टभिः शरैः २९। अत्यंतं बाणपीडार्तो लवं बलिनमुत्स्मरन् । दुःसहं मन्यमानस्तं शरान्मुंचन्नभूत्तदा ३०। तदा लवेन तीक्ष्णेन हृदि भिन्नो विशालके । अर्धचंद्रसमानेन तीक्ष्णपर्वसुशोभिना ३१। स विद्धो हृदि बाणेन पीडां प्राप्तः सुदारुणाम् । पपात स्यंदनोपस्थे धनुःपाणिः सुशोभितः ३२। शत्रुघ्नं मूर्छितं दृष्ट्वा नृपाश्च सुरथादयः । दुद्रुवुर्लवमुद्युक्ता जयप्राप्त्यै रणे तदा ३३। सुरथो विमलो वीरो राजा वीरमणिस्तथा । सुमदो रिपुतापाद्याः परिवव्रुश्च संयुगे ३४। केचित्क्षुरप्रैर्मुसलैः केचिद्बाणैः सुदारुणैः । प्रासैः परशुभिः केचित्सर्वतः प्राहरन्नृपाः ३५। तानधर्मेण युद्धोत्कान्दृष्ट्वा वीरशिरोमणिः । दशभिर्दशभिर्बाणैस्ताडयामास संयुगे ३६। ते बाणवर्षविहता रणमध्ये सुकोपनाः । केचित्पलायिताः केचिन्मुमुहुर्युद्धमंडले ३७। तावत्स राजा शत्रुघ्नो मूर्च्छां संत्यज्य संगरे । लवं प्रायान्महावीरं योद्धुं बलसमन्वितः ३८। आगत्य तं लवं प्राह धन्योसि शिशुसन्निभः । न बालस्त्वं सुरः कश्चिच्छलितुं मां समागतः ३९। केनापि नहि वीरेण पातितो रणमंडले । त्वयाहं प्रापितो मूर्च्छां समक्षं मम पश्यतः ४०। इदानीं पश्य मे वीर्यं त्वां संख्ये पातयाम्यहम् । सहस्व बाणमेकं त्वं मापलायस्व बालक ४१। इत्युक्त्वा समरे बालं शरमेकं समाददे । यमवक्त्रसमं घोरं लवणो येन घातितः ४२। संधाय बाणं जाज्वल्यं हृदि भेत्तुं मनो दधत् । लवं वीरसहस्राणां वह्निवत्सर्वदाहकम् ४३। तं बाणं प्रज्वलंतं स द्योतयंतं दिशो दश । दृष्ट्वा सस्मार बलिनं कुशं वैरिनिपातिनम् ४४। यद्यस्मिन्समये वीरो भ्राता स्याद्बलवान्मम । तदा शत्रुघ्नवशता न मे स्याद्भयमुल्बणम् ४५। एवं तर्कयतस्तस्य लवस्य च महात्मनः । हृदि लग्नो महाबाणो घोरः कालानलोपमः ४६। मूर्च्छां प्राप तदा वीरो भूपसायकसंहतः । संगरे सर्ववीराणां शिरोभिः समलंकृते ४७। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे लवमूर्च्छानाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ६२।

śeṣa uvāca| mūrcchitaṃ mārutiṃ śrutvā śatrughnaḥ śokamāyayau | kiṃkartavyaṃ mayā saṃkhye bālako'yaṃ mahābalaḥ 1| svayaṃ rathe hemamaye tiṣṭhanvīravaraiḥ saha | yoddhuṃ prāgāllavo yatra vicitraraṇakovidaḥ 2| lavaṃ dadarśa śiśutāṃ prāptaṃ rāmamiva kṣitau | dhanurbāṇakaraṃ vīrānkṣipaṃtaṃ raṇamūrdhani 3| vicārayāmāsa tadā ko'yaṃ rāmasvarūpadhṛk | nīlotpaladalaśyāmaṃ vapurbibhranmanoharam 4| eṣa vai dehatanujā suto bhavati nānyathā | asmānvijitya samare yāsyate mṛgarāḍiva 5| asmākaṃ no jayo bhāvyaḥ śaktyā virahitātmanām | aśaktāḥ kiṃ kariṣyāmaḥ samare raṇakovidāḥ 6| ityevaṃ sa vicāryātha bālakaṃ tu vaco'bravīt | raṇe kutukakartāraṃ vīrakoṭinipātakam 7| kastvaṃ bāla raṇe'smākaṃ vīrānpātayasi kṣitau | na jānīṣe balaṃ rājño rāmasya danujārdinaḥ 8| kā te mātā pitā kaste subhāgyo jayamāptavān | nāma kiṃ viśrutaṃ loke jānīyāṃ te mahābala 9| muñca vāhaḥ kathaṃ baddhaḥ śiśutvāttatkṣamāmi te | āyāhi rāmaṃ vīkṣasva dāsyate bahulaṃ tava 10| ityukto bālako vīro vacaḥ śatrughnamāvadat | kiṃ te nāmnātha pitrā vā kulena vayasā tathā 11| yudhyasva samare vīra cettvaṃ balayuto bhaveḥ | kuśaṃ vīraṃ namaskṛtya pādayoryāhi nānyathā 12| bhrātā rāmasya vīro bhūrnāvayorbalināṃ varaḥ | vāhaṃ vimocaya balācchaktiste vidyate yadi 13| ityuktvā śarasaṃdhānaṃ kṛtvā prāharadudbhaṭaḥ | hṛdaye mastake caiva bhujayo raṇamaṃḍale 14| tadā prakupito rājā dhanuḥ sajyamathākarot | nādayanmeghagaṃbhīraṃ trāsayanniva bālakam 15| bāṇānaparisaṃkhyātānmumoca balināṃ varaḥ | bālo balena ciccheda sarvāṃstānsāyakavrajān 16| lavasyānekadhā muktairbāṇairvyāptaṃ mahītalam | vyatīpāte pradattasya dānasyevākṣayaṃ gatāḥ 17| te bāṇā vyomasakalaṃ vyāpnuva~llavasaṃdhitāḥ | sūryamaṃḍalamāsādya pravartaṃte samaṃtataḥ 18| māruto nāviśadyatra bāṇapaṃjaragocare | manuṣyāṇāṃ tu kā vārtā kṣaṇajīvitaśaṃsinām 19| tadbāṇānvistṛtāndṛṣṭvā śatrughno vismayaṃ gataḥ | acchinacchatasāhasraṃ bāṇamocanakovidaḥ 20| tāñchinnānsāyakānsarvānsvīyāndṛṣṭvā kuśānujaḥ | dhanuściccheda tarasā śatrughnasya mahīpateḥ 21| so'nyaddhanurupādāya yāvanmuṃcati sāyakān | tāvadbabhaṃja sarathaṃ sāyakaiḥ śitaparvabhiḥ 22| karasthamacchinaccāpaṃ sudṛḍhaṃ guṇapūritam | tatkarmāpūjayanvīrā raṇamaṃḍalavartinaḥ 23| sacchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ | anyaṃ rathaṃ samāsthāya yayau yoddhuṃ lavaṃ balāt 24| anekabāṇanirbhinnaḥ sravadraktakalevaraḥ | puṣpitaḥ kiṃśuka iva śuśubhe raṇamadhyagaḥ 25| śatrughnabāṇaprahataḥ paraṃ kopamupāgamat | bāṇasaṃdhānacaturaḥ kuṃḍalīkṛta cāpavān 26| viśīrṇakavacaṃ dehaṃ śiromukuṭavarjitam | sravadraktaparipluṣṭaṃ śatrughnasya cakāra saḥ 27| tadā rāmānujaḥ kruddho daśabāṇāñchitāgrakān | mumoca prāṇasaṃhārakārakānkupito bhṛśam 28| sa tāṃstāṃstilaśaḥ kṛtvā bāṇairniśitaparvabhiḥ | tāḍayāmāsa hṛdaye śatrughnasyāṣṭabhiḥ śaraiḥ 29| atyaṃtaṃ bāṇapīḍārto lavaṃ balinamutsmaran | duḥsahaṃ manyamānastaṃ śarānmuṃcannabhūttadā 30| tadā lavena tīkṣṇena hṛdi bhinno viśālake | ardhacaṃdrasamānena tīkṣṇaparvasuśobhinā 31| sa viddho hṛdi bāṇena pīḍāṃ prāptaḥ sudāruṇām | papāta syaṃdanopasthe dhanuḥpāṇiḥ suśobhitaḥ 32| śatrughnaṃ mūrchitaṃ dṛṣṭvā nṛpāśca surathādayaḥ | dudruvurlavamudyuktā jayaprāptyai raṇe tadā 33| suratho vimalo vīro rājā vīramaṇistathā | sumado riputāpādyāḥ parivavruśca saṃyuge 34| kecitkṣuraprairmusalaiḥ kecidbāṇaiḥ sudāruṇaiḥ | prāsaiḥ paraśubhiḥ kecitsarvataḥ prāharannṛpāḥ 35| tānadharmeṇa yuddhotkāndṛṣṭvā vīraśiromaṇiḥ | daśabhirdaśabhirbāṇaistāḍayāmāsa saṃyuge 36| te bāṇavarṣavihatā raṇamadhye sukopanāḥ | kecitpalāyitāḥ kecinmumuhuryuddhamaṃḍale 37| tāvatsa rājā śatrughno mūrcchāṃ saṃtyajya saṃgare | lavaṃ prāyānmahāvīraṃ yoddhuṃ balasamanvitaḥ 38| āgatya taṃ lavaṃ prāha dhanyosi śiśusannibhaḥ | na bālastvaṃ suraḥ kaścicchalituṃ māṃ samāgataḥ 39| kenāpi nahi vīreṇa pātito raṇamaṃḍale | tvayāhaṃ prāpito mūrcchāṃ samakṣaṃ mama paśyataḥ 40| idānīṃ paśya me vīryaṃ tvāṃ saṃkhye pātayāmyaham | sahasva bāṇamekaṃ tvaṃ māpalāyasva bālaka 41| ityuktvā samare bālaṃ śaramekaṃ samādade | yamavaktrasamaṃ ghoraṃ lavaṇo yena ghātitaḥ 42| saṃdhāya bāṇaṃ jājvalyaṃ hṛdi bhettuṃ mano dadhat | lavaṃ vīrasahasrāṇāṃ vahnivatsarvadāhakam 43| taṃ bāṇaṃ prajvalaṃtaṃ sa dyotayaṃtaṃ diśo daśa | dṛṣṭvā sasmāra balinaṃ kuśaṃ vairinipātinam 44| yadyasminsamaye vīro bhrātā syādbalavānmama | tadā śatrughnavaśatā na me syādbhayamulbaṇam 45| evaṃ tarkayatastasya lavasya ca mahātmanaḥ | hṛdi lagno mahābāṇo ghoraḥ kālānalopamaḥ 46| mūrcchāṃ prāpa tadā vīro bhūpasāyakasaṃhataḥ | saṃgare sarvavīrāṇāṃ śirobhiḥ samalaṃkṛte 47| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe lavamūrcchānāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ 62|