Chapter 23

महादेवउवाच- शृणु नारद वक्ष्यामि माहात्म्यं तुलसीभवम् । यच्छ्रुत्वा मुच्यते पापादाजन्ममरणांतिकात् १। पत्रं पुष्पं फलं मूलं शाखा त्वक्स्कंधसंज्ञितम् । तुलसी संभवं सर्वं पावनं मृत्तिकादिकम् २। शरीरं दह्यते येषां तुलसीकाष्ठवह्निना । दत्वा च तुलसीकाष्ठं सर्वांगेषु मृतस्य वै ३। पश्चाद्यः कुरुते दाहं सोऽपि पापात्प्रमुच्यते । मरणे यस्य संप्राप्तं कीर्तनं स्मरणं हरेः ४। तुलसीदारुणा दाहो न तस्य पुनरावृतिः । यद्येकं तुलसीकाष्ठं मध्ये काष्ठशतस्य हि ५। दाहकाले भवेन्मुक्तिः कोटिपापायुतस्य च । गंगांभसाभिषेकेण यांति पुण्यानि पुण्यताम् ६। तुलसीकाष्ठमिश्राणि यांति दारूणि पुण्यताम् । तुलसीकाष्ठसंमिश्रा यावत्प्रज्वलते चिता ७। दह्यंति तस्य पापानि कल्पकोटिकृतानि वै । दह्यमानं नरं दृष्ट्वा तुलसीकाष्ठवह्निना ८। नयंति तं विष्णुदूता न च वै यमकिंकराः । जन्मकोटिसहस्रैस्तु मुक्तो याति जनार्दनम् ९। दह्यंते ये नरा लोके तुलसीकाष्ठवह्निना । तान्विमानस्थितान्देवाः क्षिपंति कुसुमांजलिम् १०। नृत्यंत्यप्सरसः सर्वा गीतं गायंति गायकाः । जायंते वीक्ष्य तं विष्णुः संतुष्टः शंभुना सह ११। गृहीत्वा तं करे शौरिर्गृहं नीत्वास्य चांगतः । मार्जयेत्सर्वपापानि पश्यतां त्रिदिवौकसाम् १२। महोत्सवं कारयित्वा जयशब्दपुरःसरम् । ज्वलते यत्र चाज्येन तुलसीकाष्ठपावकः १३। अग्न्यगारे श्मशाने वा दह्यते पातकं नृणाम् । होमं कुर्वंति ये विप्रास्तुलसीकाष्ठवह्निना । सिक्ते सिक्ते तिले वापि अग्निष्टोमफलं लभेत् १४। यो ददाति हरेर्धूपं तुलसीकाष्ठसंभवम् । शतक्रतुसमं पुण्यं लभते गोशतं फलम् १५। नैवेद्यं पच्यते यस्तु तुलसीकाष्ठवह्निना । मेरुतुल्यं भवेद्दत्तं तदन्नं केशवस्य हि १६। तुलसीपावकेनाथ यो दीपं कुरुते हरेः । दीपलक्षसहस्राणां पुण्यं स लभते फलम् १७। न तेन सदृशो लोके वैष्णवो भुवि दृश्यते । यः प्रयच्छति कृष्णस्य तुलसीकाष्ठचंदनम् १८। स जायते कृपापात्रं विष्णोर्वाडवसत्तम १९। तुलसीदारुजातेन चंदनेन कलौ हरिम् । विलिप्य भक्तितो नित्यं रमते हरिसन्निधौ २०। तुलसीपंकलिप्तांगः कुरुते विष्णुपूजनम् । पूजाशतदिनैकाह्ना लभ्यते गोशतं फलम् २१। विलेपार्थे तु कृष्णस्य तुलसीकाष्ठचंदनम् । मंदिरे तिष्ठते यावत्तावत्पुण्यफलं शृणु २२। तिलप्रस्थाष्टकं दत्वा यत्पुण्यं प्राप्नुयान्नरः । तत्फलं जायते पुंसां प्रसादाच्चक्रपाणिनः २३। यो ददाति पितॄणां तु पिंडे तुलसिसंभवम् । दलं संजायते तृप्तिः पत्रे पत्रे शताब्दिका २४। तुलसीमूलमृत्स्नैव स्नानं कुर्याद्विशेषतः । तेन तीर्थे कृतं स्नानं यावच्चांगे च मृत्तिका २५। तदीय यातु मंजर्या पूजनं च करोति यः । नानापुष्पैः कृता पूजा यावच्चंद्रदिवाकरौ २६। यस्मिन्गृहेऽवतिष्ठेत तुलसी वृक्षवाटिका । दर्शनात्स्पर्शनाच्चैव ब्रह्महत्यादिपातकम् । तत्सर्वं विलयं याति दर्शनेनैव नारद २७। महादेव उवाच- अथान्यत्ते प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । न कस्यापि च कथितं शृणु देवर्षिसत्तम २८। यत्र यत्र गृहे ग्रामे वने वा तुलसी भवेत् । तत्र तत्र जगत्स्वामी प्रीतात्मा च वसेद्धरिः २९। गृहे तस्मिन्न दारिद्र्यं नायोगो बंधुसंभवः । न दुःखं न भयं रोगस्तुलसी यत्र तिष्ठति ३०। सर्वत्र तुलसी पुण्या पुण्यक्षेत्रे विशेषतः । संनिधौ तस्य देवस्य रोपणात्पृथिवीतले ३१। तेषां विष्णुपदं नित्यं तुलस्यारोपणे कृते । उत्पादान्दारुणान्रोगान्दुर्निमित्तान्यनेकशः । तुलस्याभ्यर्चिते भक्त्या हंत शांतिकरो हरिः ३२। तुलसीगंधमाघ्राय यत्र गच्छति मारुतः । दिशो दश च ताः पूता भूतग्रामश्चतुर्विधः ३३। यस्मिन्गृहे मुनिश्रेष्ठ तुलसीमूलमृत्तिका । सर्वदा तत्र तिष्ठंति देवताश्च शिवो हरिः ३४। तुलसीवनजा छाया यत्र यत्र भवेद्दिवज । तर्पणं कुरुते तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम् ३५। तस्य मूले स्थितो ब्रह्मा मध्ये देवो जनार्दनः । मंजर्यां वसते रुद्रः तुलसी तेन पावनी ३६। विना यस्तुलसीं कुर्यात्संध्याकाले तु मार्जनम् । तत्सर्वं राक्षसहृतं नरकं च प्रयच्छति ३७। तुलसीपत्रगलितं तोयं यः शिरसावहेत् । गंगाफलमवाप्नोति शतधेनुफलं लभेत् ३८। शिवालये विशेषेण रोपयेत्तुलसीं यदि । बीजसंख्या वसेत्स्वर्गे प्रत्येकं युगसंख्यया ३९। उमया तु पुरा देवि शंकरार्थं हिमालये । रोपिताः शतवृक्षास्तु तुलस्याः प्रणतोऽस्म्यहम् ४०। पर्वण्यवसरे यस्तु श्रावणे चाथ रोपयेत् । संक्रांतिदिवसे चैव तुलसी चातिपुण्यदा ४१। तुलसीं पूजयेन्नित्यं दरिद्र ईश्वरो भवेत् । सर्वसिद्धिकरामूर्तिः कृष्णः कीर्तिं ददाति च ४२। शालग्रामशिला यत्र तत्र संनिहितो हरिः । तत्र स्नानं च दानं च वाराणस्यां शताधिकम् ४३। कुरुक्षेत्रं प्रयागं च नैमिषारण्यमेव च । तस्य कोटिगुणं पुण्यं शालग्रामशिलार्चनात् ४४। शालग्राममयी मुद्रा संस्थिता यत्र हि क्वचित् । वाराणस्यां च यत्पुण्यं सर्वं तत्रैव तद्भवेत् ४५। ब्रह्महत्यादिकं पापं यत्किंचित्कुरुते नरः । तत्सर्वं नाशयेदाशु शालग्रामशिलार्चनात् ४६। इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशतसहस्रसंहितायां उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे तुलसीशालग्राममाहात्म्यंनाम त्रयोविंशोऽध्यायः २३।

mahādevauvāca- śṛṇu nārada vakṣyāmi māhātmyaṃ tulasībhavam | yacchrutvā mucyate pāpādājanmamaraṇāṃtikāt 1| patraṃ puṣpaṃ phalaṃ mūlaṃ śākhā tvakskaṃdhasaṃjñitam | tulasī saṃbhavaṃ sarvaṃ pāvanaṃ mṛttikādikam 2| śarīraṃ dahyate yeṣāṃ tulasīkāṣṭhavahninā | datvā ca tulasīkāṣṭhaṃ sarvāṃgeṣu mṛtasya vai 3| paścādyaḥ kurute dāhaṃ so'pi pāpātpramucyate | maraṇe yasya saṃprāptaṃ kīrtanaṃ smaraṇaṃ hareḥ 4| tulasīdāruṇā dāho na tasya punarāvṛtiḥ | yadyekaṃ tulasīkāṣṭhaṃ madhye kāṣṭhaśatasya hi 5| dāhakāle bhavenmuktiḥ koṭipāpāyutasya ca | gaṃgāṃbhasābhiṣekeṇa yāṃti puṇyāni puṇyatām 6| tulasīkāṣṭhamiśrāṇi yāṃti dārūṇi puṇyatām | tulasīkāṣṭhasaṃmiśrā yāvatprajvalate citā 7| dahyaṃti tasya pāpāni kalpakoṭikṛtāni vai | dahyamānaṃ naraṃ dṛṣṭvā tulasīkāṣṭhavahninā 8| nayaṃti taṃ viṣṇudūtā na ca vai yamakiṃkarāḥ | janmakoṭisahasraistu mukto yāti janārdanam 9| dahyaṃte ye narā loke tulasīkāṣṭhavahninā | tānvimānasthitāndevāḥ kṣipaṃti kusumāṃjalim 10| nṛtyaṃtyapsarasaḥ sarvā gītaṃ gāyaṃti gāyakāḥ | jāyaṃte vīkṣya taṃ viṣṇuḥ saṃtuṣṭaḥ śaṃbhunā saha 11| gṛhītvā taṃ kare śaurirgṛhaṃ nītvāsya cāṃgataḥ | mārjayetsarvapāpāni paśyatāṃ tridivaukasām 12| mahotsavaṃ kārayitvā jayaśabdapuraḥsaram | jvalate yatra cājyena tulasīkāṣṭhapāvakaḥ 13| agnyagāre śmaśāne vā dahyate pātakaṃ nṛṇām | homaṃ kurvaṃti ye viprāstulasīkāṣṭhavahninā | sikte sikte tile vāpi agniṣṭomaphalaṃ labhet 14| yo dadāti harerdhūpaṃ tulasīkāṣṭhasaṃbhavam | śatakratusamaṃ puṇyaṃ labhate gośataṃ phalam 15| naivedyaṃ pacyate yastu tulasīkāṣṭhavahninā | merutulyaṃ bhaveddattaṃ tadannaṃ keśavasya hi 16| tulasīpāvakenātha yo dīpaṃ kurute hareḥ | dīpalakṣasahasrāṇāṃ puṇyaṃ sa labhate phalam 17| na tena sadṛśo loke vaiṣṇavo bhuvi dṛśyate | yaḥ prayacchati kṛṣṇasya tulasīkāṣṭhacaṃdanam 18| sa jāyate kṛpāpātraṃ viṣṇorvāḍavasattama 19| tulasīdārujātena caṃdanena kalau harim | vilipya bhaktito nityaṃ ramate harisannidhau 20| tulasīpaṃkaliptāṃgaḥ kurute viṣṇupūjanam | pūjāśatadinaikāhnā labhyate gośataṃ phalam 21| vilepārthe tu kṛṣṇasya tulasīkāṣṭhacaṃdanam | maṃdire tiṣṭhate yāvattāvatpuṇyaphalaṃ śṛṇu 22| tilaprasthāṣṭakaṃ datvā yatpuṇyaṃ prāpnuyānnaraḥ | tatphalaṃ jāyate puṃsāṃ prasādāccakrapāṇinaḥ 23| yo dadāti pitṝṇāṃ tu piṃḍe tulasisaṃbhavam | dalaṃ saṃjāyate tṛptiḥ patre patre śatābdikā 24| tulasīmūlamṛtsnaiva snānaṃ kuryādviśeṣataḥ | tena tīrthe kṛtaṃ snānaṃ yāvaccāṃge ca mṛttikā 25| tadīya yātu maṃjaryā pūjanaṃ ca karoti yaḥ | nānāpuṣpaiḥ kṛtā pūjā yāvaccaṃdradivākarau 26| yasmingṛhe'vatiṣṭheta tulasī vṛkṣavāṭikā | darśanātsparśanāccaiva brahmahatyādipātakam | tatsarvaṃ vilayaṃ yāti darśanenaiva nārada 27| mahādeva uvāca- athānyatte pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ | na kasyāpi ca kathitaṃ śṛṇu devarṣisattama 28| yatra yatra gṛhe grāme vane vā tulasī bhavet | tatra tatra jagatsvāmī prītātmā ca vaseddhariḥ 29| gṛhe tasminna dāridryaṃ nāyogo baṃdhusaṃbhavaḥ | na duḥkhaṃ na bhayaṃ rogastulasī yatra tiṣṭhati 30| sarvatra tulasī puṇyā puṇyakṣetre viśeṣataḥ | saṃnidhau tasya devasya ropaṇātpṛthivītale 31| teṣāṃ viṣṇupadaṃ nityaṃ tulasyāropaṇe kṛte | utpādāndāruṇānrogāndurnimittānyanekaśaḥ | tulasyābhyarcite bhaktyā haṃta śāṃtikaro hariḥ 32| tulasīgaṃdhamāghrāya yatra gacchati mārutaḥ | diśo daśa ca tāḥ pūtā bhūtagrāmaścaturvidhaḥ 33| yasmingṛhe muniśreṣṭha tulasīmūlamṛttikā | sarvadā tatra tiṣṭhaṃti devatāśca śivo hariḥ 34| tulasīvanajā chāyā yatra yatra bhaveddivaja | tarpaṇaṃ kurute tatra pitṝṇāṃ dattamakṣayam 35| tasya mūle sthito brahmā madhye devo janārdanaḥ | maṃjaryāṃ vasate rudraḥ tulasī tena pāvanī 36| vinā yastulasīṃ kuryātsaṃdhyākāle tu mārjanam | tatsarvaṃ rākṣasahṛtaṃ narakaṃ ca prayacchati 37| tulasīpatragalitaṃ toyaṃ yaḥ śirasāvahet | gaṃgāphalamavāpnoti śatadhenuphalaṃ labhet 38| śivālaye viśeṣeṇa ropayettulasīṃ yadi | bījasaṃkhyā vasetsvarge pratyekaṃ yugasaṃkhyayā 39| umayā tu purā devi śaṃkarārthaṃ himālaye | ropitāḥ śatavṛkṣāstu tulasyāḥ praṇato'smyaham 40| parvaṇyavasare yastu śrāvaṇe cātha ropayet | saṃkrāṃtidivase caiva tulasī cātipuṇyadā 41| tulasīṃ pūjayennityaṃ daridra īśvaro bhavet | sarvasiddhikarāmūrtiḥ kṛṣṇaḥ kīrtiṃ dadāti ca 42| śālagrāmaśilā yatra tatra saṃnihito hariḥ | tatra snānaṃ ca dānaṃ ca vārāṇasyāṃ śatādhikam 43| kurukṣetraṃ prayāgaṃ ca naimiṣāraṇyameva ca | tasya koṭiguṇaṃ puṇyaṃ śālagrāmaśilārcanāt 44| śālagrāmamayī mudrā saṃsthitā yatra hi kvacit | vārāṇasyāṃ ca yatpuṇyaṃ sarvaṃ tatraiva tadbhavet 45| brahmahatyādikaṃ pāpaṃ yatkiṃcitkurute naraḥ | tatsarvaṃ nāśayedāśu śālagrāmaśilārcanāt 46| iti śrīpādmemahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatasahasrasaṃhitāyāṃ uttarakhaṇḍe umāpatināradasaṃvāde tulasīśālagrāmamāhātmyaṃnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ 23|