Chapter 57

युधिष्ठिर उवाच - नभस्यस्य सिते पक्षे किंनामैकादशी भवेत् । को देवः को विधिस्तस्य एतदाख्याहि केशव १। श्रीकृष्ण उवाच- कथयामि महीपाल कथामाश्चर्यकारिणीम् । कथयामास यां ब्रह्मा नारदाय महात्मने २। नारद उवाच- कथयस्व प्रसादेन चतुर्मुख नमोऽस्तु ते । नभस्य शुक्लपक्षे तु किं नामैकादशी भवेत् । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विष्णोराराधनाय वै ३। ब्रह्मोवाच- वैष्णवोऽसि मुनिश्रेष्ठ साधुपृष्टं किल त्वया । नातः परतरा लोके पवित्रा हरिवासरात् ४। पद्मा नामेति विख्याता नभस्यैकादशी सिता । हृषीकेशः पूज्यतेऽस्यां कर्त्तव्यं व्रतमुत्तमम् ५। कथयामि तवाग्रेऽहं कथां पौराणिकीं शुभाम् । यस्याः श्रवणमात्रेण महापापं प्रणश्यति ६। मांधाता नाम राजर्षिर्विवस्वद्वंशसंभवः । बभूव चक्रवर्ती स सत्यसंधः प्रतापवान् ७। धर्मतः पालयामास प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । न तस्य राज्ये दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयस्तथा ८। निरातंकाः प्रजास्तस्य धनधान्यसमेधिताः । न्यायेनोपार्जितं वित्तं तस्य कोशे महीपते ९। स्वस्वधर्मे प्रवर्त्तंते सर्वे वर्णाश्रमास्तथा । कामधेनुसमाभूमिस्तस्य राज्ये महीपतेः १०। तस्यैवं कुर्वतो राज्यं बहुवर्षगणा गताः । अथैकस्मिंश्च संप्राप्ते विपाकः कर्मणः खलु ११। वर्षत्रयं तद्विषये न ववर्ष बलाहकः । तेन भग्नाः प्रजास्तस्य बभूवुः क्षुधयार्दिताः १२। स्वाहा स्वधा वषट्कार वेदाध्ययनवर्जिताः । बभूव विषयस्तस्या भाग्येन दैवपीडितः । अथ प्रजाः समागम्य राजानमिदमब्रुवन् १३। प्रजा ऊचुः - श्रोतव्यं नृपशार्दूल प्रजानां वचनं त्वया । आपो नारा इति प्रोक्ताः पुराणेषु मनीषिभिः १४। अयनं भगवतस्तस्मान्नारायण इति स्मृतः । पर्जन्यरूपो भगवान्विष्णुः सर्वगतः स्थितः १५। स एवं कुरुते वृष्टिं वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः । तदभावे नृपश्रेष्ठ क्षयं गच्छंति वै प्रजाः । तथा कुरु नृपश्रेष्ठ योगः क्षेमो यथा भवेत् १६। राजोवाच-। सत्यमुक्तं भवद्भिश्च न मिथ्याभिहितं क्वचित् । अन्नं ब्रह्म यतः प्रोक्तमन्ने सर्वं प्रतिष्ठितम् १७। अन्नाद्भवंति भूतानि जगदन्नेन वर्तते । इत्येवं श्रूयते लोके पुराणे बहुविस्तरे १८। नृपाणामपचारेण प्रजानां पीडनं भवेत् । नाहं पश्याम्यात्मकृतमेवं बुद्ध्या विचारयन् १९। तथापि प्रयतिष्यामि प्रजानां हितकाम्यया । इति कृत्वा मतिं राजा परिमेयपरिच्छदः २०। नमस्कृत्य विधातारं जगाम गहनं वनम् । चचार मुनिमुख्यांश्च आश्रमान्तापसैः श्रितान् २१। ददर्शाथ ब्रह्मसुतमृषिमांगिरसं नृपः । तेजसा द्योतितदिशं द्वितीयमिव पद्मजम् २२। तं दृष्ट्वा हर्षितो राजा अवतीर्य स्ववाहनात् । नमश्चक्रेऽस्य चरणौ कृतांजलिपुटो वशी २३। मुनिस्तमभिनंद्याथ स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । पप्रच्छ कुशलं राज्ये सप्तस्वंगेषु भूपतेः २४। निवेदयित्वा कुशलं पप्रच्छानामयं नृपः । दत्तासनो गृहीतार्घ्य उपविष्टोऽस्य संनिधौ २५। प्रत्युवाच मुनिं राजा पृष्टो ह्यागमकारणम् २६। राजोवाच- भगवन्धर्मविधिना मम पालयतो महीम् । अनावृष्टिश्च संवृत्ता नाहं वेद्म्यत्र कारणम् २७। संशयच्छेदनायात्र आगतोऽहं तवांतिके । योगक्षेमविधानेन प्रजानां कुरु निर्वृतिम् २८। ऋषिरुवाच- एतत्कृतयुगं राजन्युगानामुत्तमं मतम् । अत्र ब्रह्मपरा लोका धर्मश्चात्र चतुष्पदः २९। अस्मिन्युगे तपोयुक्ता ब्राह्मणा नेतरा जनाः । विषये तव राजेंद्र वृषलोऽयं तपस्यति ३०। एतस्मात्कारणाच्चैव न वर्षति बलाहकः । कुरु तस्य वधे यत्नं येन दोषः प्रशाम्यति ३१। राजोवाच- नाहमेनं वधिष्यामि तपस्यंतमनागसम् । धर्मोपदेशं कथय उपसर्गविनाशनम् ३२। ऋषिरुवाच- यद्येवं तर्हि नृपते कुरुष्वैकादशीव्रतम् । नभस्यस्य सिते पक्षे पद्मा नामेति विश्रुता ३३। तस्या व्रतप्रभावेन सुवृष्टिर्भविता ध्रुवम् । सर्वसिद्धिप्रदा ह्येषा सर्वोपद्रवनाशिनी ३४। अस्या व्रतं कुरु नृप सप्रजः सपरिच्छदः । इति वाक्यमृषेः श्रुत्वा राजा स्वगृहमागतः ३५। भाद्रमासे सिते पक्षे पद्माव्रतमथाकरोत् । प्रजाभिः सह सर्वाभिश्चातुर्वर्ण्यसमन्वितः ३६। एवं व्रते कृते राजन्प्रववर्ष बलाहकः । जलेन प्लाविता भूमिरभवत्सस्यशालिनी ३७। ऋषीश्वरप्रभावेन लोकाः सौख्यं प्रपेदिरे । एतस्मात्कारणादेवं कर्त्तव्यं व्रतमुत्तमम् ३८। दध्योदनयुतं तस्यां जलपूर्णं घटं द्विजे । वस्त्रसंवेष्टितं दत्त्वा छत्रोपानहमेव च ३९। नमो नमस्ते गोविंद बुधश्रवणसंज्ञक । अघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्यप्रदो भव ४०। भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव लोकानां सुखदायकः । पठनाच्छ्रवणाद्राजन्सर्वपापैः प्रमुच्यते ४१। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे भाद्रपदशुक्ला पद्मैकादशीनाम सप्तपंचाशत्तमोऽध्यायः५७।

yudhiṣṭhira uvāca - nabhasyasya site pakṣe kiṃnāmaikādaśī bhavet | ko devaḥ ko vidhistasya etadākhyāhi keśava 1| śrīkṛṣṇa uvāca- kathayāmi mahīpāla kathāmāścaryakāriṇīm | kathayāmāsa yāṃ brahmā nāradāya mahātmane 2| nārada uvāca- kathayasva prasādena caturmukha namo'stu te | nabhasya śuklapakṣe tu kiṃ nāmaikādaśī bhavet | etadicchāmyahaṃ śrotuṃ viṣṇorārādhanāya vai 3| brahmovāca- vaiṣṇavo'si muniśreṣṭha sādhupṛṣṭaṃ kila tvayā | nātaḥ paratarā loke pavitrā harivāsarāt 4| padmā nāmeti vikhyātā nabhasyaikādaśī sitā | hṛṣīkeśaḥ pūjyate'syāṃ karttavyaṃ vratamuttamam 5| kathayāmi tavāgre'haṃ kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | yasyāḥ śravaṇamātreṇa mahāpāpaṃ praṇaśyati 6| māṃdhātā nāma rājarṣirvivasvadvaṃśasaṃbhavaḥ | babhūva cakravartī sa satyasaṃdhaḥ pratāpavān 7| dharmataḥ pālayāmāsa prajāḥ putrānivaurasān | na tasya rājye durbhikṣaṃ nādhayo vyādhayastathā 8| nirātaṃkāḥ prajāstasya dhanadhānyasamedhitāḥ | nyāyenopārjitaṃ vittaṃ tasya kośe mahīpate 9| svasvadharme pravarttaṃte sarve varṇāśramāstathā | kāmadhenusamābhūmistasya rājye mahīpateḥ 10| tasyaivaṃ kurvato rājyaṃ bahuvarṣagaṇā gatāḥ | athaikasmiṃśca saṃprāpte vipākaḥ karmaṇaḥ khalu 11| varṣatrayaṃ tadviṣaye na vavarṣa balāhakaḥ | tena bhagnāḥ prajāstasya babhūvuḥ kṣudhayārditāḥ 12| svāhā svadhā vaṣaṭkāra vedādhyayanavarjitāḥ | babhūva viṣayastasyā bhāgyena daivapīḍitaḥ | atha prajāḥ samāgamya rājānamidamabruvan 13| prajā ūcuḥ - śrotavyaṃ nṛpaśārdūla prajānāṃ vacanaṃ tvayā | āpo nārā iti proktāḥ purāṇeṣu manīṣibhiḥ 14| ayanaṃ bhagavatastasmānnārāyaṇa iti smṛtaḥ | parjanyarūpo bhagavānviṣṇuḥ sarvagataḥ sthitaḥ 15| sa evaṃ kurute vṛṣṭiṃ vṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ | tadabhāve nṛpaśreṣṭha kṣayaṃ gacchaṃti vai prajāḥ | tathā kuru nṛpaśreṣṭha yogaḥ kṣemo yathā bhavet 16| rājovāca-| satyamuktaṃ bhavadbhiśca na mithyābhihitaṃ kvacit | annaṃ brahma yataḥ proktamanne sarvaṃ pratiṣṭhitam 17| annādbhavaṃti bhūtāni jagadannena vartate | ityevaṃ śrūyate loke purāṇe bahuvistare 18| nṛpāṇāmapacāreṇa prajānāṃ pīḍanaṃ bhavet | nāhaṃ paśyāmyātmakṛtamevaṃ buddhyā vicārayan 19| tathāpi prayatiṣyāmi prajānāṃ hitakāmyayā | iti kṛtvā matiṃ rājā parimeyaparicchadaḥ 20| namaskṛtya vidhātāraṃ jagāma gahanaṃ vanam | cacāra munimukhyāṃśca āśramāntāpasaiḥ śritān 21| dadarśātha brahmasutamṛṣimāṃgirasaṃ nṛpaḥ | tejasā dyotitadiśaṃ dvitīyamiva padmajam 22| taṃ dṛṣṭvā harṣito rājā avatīrya svavāhanāt | namaścakre'sya caraṇau kṛtāṃjalipuṭo vaśī 23| munistamabhinaṃdyātha svastivācanapūrvakam | papraccha kuśalaṃ rājye saptasvaṃgeṣu bhūpateḥ 24| nivedayitvā kuśalaṃ papracchānāmayaṃ nṛpaḥ | dattāsano gṛhītārghya upaviṣṭo'sya saṃnidhau 25| pratyuvāca muniṃ rājā pṛṣṭo hyāgamakāraṇam 26| rājovāca- bhagavandharmavidhinā mama pālayato mahīm | anāvṛṣṭiśca saṃvṛttā nāhaṃ vedmyatra kāraṇam 27| saṃśayacchedanāyātra āgato'haṃ tavāṃtike | yogakṣemavidhānena prajānāṃ kuru nirvṛtim 28| ṛṣiruvāca- etatkṛtayugaṃ rājanyugānāmuttamaṃ matam | atra brahmaparā lokā dharmaścātra catuṣpadaḥ 29| asminyuge tapoyuktā brāhmaṇā netarā janāḥ | viṣaye tava rājeṃdra vṛṣalo'yaṃ tapasyati 30| etasmātkāraṇāccaiva na varṣati balāhakaḥ | kuru tasya vadhe yatnaṃ yena doṣaḥ praśāmyati 31| rājovāca- nāhamenaṃ vadhiṣyāmi tapasyaṃtamanāgasam | dharmopadeśaṃ kathaya upasargavināśanam 32| ṛṣiruvāca- yadyevaṃ tarhi nṛpate kuruṣvaikādaśīvratam | nabhasyasya site pakṣe padmā nāmeti viśrutā 33| tasyā vrataprabhāvena suvṛṣṭirbhavitā dhruvam | sarvasiddhipradā hyeṣā sarvopadravanāśinī 34| asyā vrataṃ kuru nṛpa saprajaḥ saparicchadaḥ | iti vākyamṛṣeḥ śrutvā rājā svagṛhamāgataḥ 35| bhādramāse site pakṣe padmāvratamathākarot | prajābhiḥ saha sarvābhiścāturvarṇyasamanvitaḥ 36| evaṃ vrate kṛte rājanpravavarṣa balāhakaḥ | jalena plāvitā bhūmirabhavatsasyaśālinī 37| ṛṣīśvaraprabhāvena lokāḥ saukhyaṃ prapedire | etasmātkāraṇādevaṃ karttavyaṃ vratamuttamam 38| dadhyodanayutaṃ tasyāṃ jalapūrṇaṃ ghaṭaṃ dvije | vastrasaṃveṣṭitaṃ dattvā chatropānahameva ca 39| namo namaste goviṃda budhaśravaṇasaṃjñaka | aghaughasaṃkṣayaṃ kṛtvā sarvasaukhyaprado bhava 40| bhuktimuktipradaścaiva lokānāṃ sukhadāyakaḥ | paṭhanācchravaṇādrājansarvapāpaiḥ pramucyate 41| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāpatināradasaṃvāde bhādrapadaśuklā padmaikādaśīnāma saptapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ57|