Chapter 1

ऋषय ऊचुः- शृणु सूत महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । संदेहमागतं विद्वन्दारुणं बुद्धिनाशनम् १। केचित्पठंति प्रह्लादं पुराणेषु द्विजोत्तमाः । पंचवर्षान्वितेनापि केशवः परितोषितः २। देवासुरे कथं प्राप्ते हरिणा सह युध्यति । निहतो वासुदेवेन प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम् ३। सूत उवाच- कश्यपेन पुरा ज्ञातं कृतं व्यासेन धीमता । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं व्यासस्याग्रे स्वयं प्रभोः ४। तमेवं हि प्रवक्ष्यामि भवतामग्रतो द्विजाः । संदेहकारणं जातं छिन्नं देवेन वेधसा ५ । व्यास उवाचः- शृणु सूत महाभाग ब्रह्मणा परिभाषितम् । प्रह्लादस्य यथा जन्म पुराणेप्यन्यथा श्रुतम् ६ । जातमात्रः सर्वसुखं वैष्णवं मार्गमाश्रितः । महाभागवतश्रेष्ठः प्रह्लादो देवपूजितः ७। विष्णुना सह युद्धाय सपुत्रः संगरंगतः । निहतो वासुदेवेन प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम् ८। सृष्टिभावं शृणुष्व त्वमस्यैव च महात्मनः । संगरं प्राप्य पुत्राद्यैर्विष्णुना सह वीर्यवान् ९। प्रविष्टो वैष्णवं तेजः संप्राप्य स्वेन तेजसा । पुराकल्पे महाभाग यथा जातः स वीर्यवान् १०। वृत्तांतं तस्य वीरस्य प्रवक्ष्यामि समासतः । पश्चिमे सागरस्यांते द्वारका नाम वै पुरी ११। सर्वऋद्धिसमायुक्ता सर्वसिद्धिसमन्विता । तस्यामास्ते सदा देवो योगज्ञो योगवित्तमः १२। शिवशर्मेति विख्यातो वेदशास्त्रार्थकोविदः । तस्यापि पंचपुत्रास्तु बभूवुः शास्त्रकोविदाः १३। यज्ञशर्मा वेदशर्मा धर्मशर्मा तथैव च । विष्णुशर्मा महाभागो नूनं तत्कर्मकोविदः १४। पंचमः सोमशर्मेति पितृभक्तिपरायणः । पितृभक्तिं विना चैव धर्ममन्यं द्विजोत्तमाः १५। न विदंति महात्मानस्तद्भावेन तु भाविताः । तेषां तु भक्तिं संपश्यञ्छिवशर्मा द्विजोत्तमः १६। चिंतयामास मेधावी निष्कर्षिष्ये सुरोत्तमान् । पितृभक्तेषु यो भावो नैतेषां मनसि स्थितः १७। यथा जानाम्यहं चाथ करिष्ये बुद्धिपूर्वकम् । विष्णोश्चैव प्रसादात्स सर्वसिद्धिर्बभूव ह १८। सद्भावं चिंतयामास अंजनार्थं द्विजोत्तमाः । उपायं ब्राह्मणश्रेष्ठस्तपसस्तेजसः किल १९। चकार सोप्युपायज्ञो मायया ब्रह्मवित्तमः । तेषामग्रे ततो व्याजं शिवशर्मा व्यदर्शयत् २०। महता ज्वररोगेण मृता माता विदर्शिता । तैस्तु दृष्टा मृता माता पितरं वाक्यमब्रुवन् २१। ययावयं महाभाग गर्भोदरे प्रवर्द्धिताः । कलेवरं परित्यज्य स्वयमेव गता क्षयम् २२। अपहाय गता सेयं स्वर्गे तात किमुच्यते । शिवशर्मोपरिभवं पुत्रं भक्तिपरायणम् २३। यज्ञशर्माणमाहूय इत्युवाच द्विजोत्तमः । शिवशर्मोवाच- अनेनापि सुतीक्ष्णेन शस्त्रेण निशितेन वै २४। विच्छिद्यांगानि सर्वाणि यत्र तत्र क्षिपस्व ह । तत्कृतं तेन पुत्रेण यथादेशः श्रुतः पितुः २५। समायातः पुनः पश्चात्पितरं वाक्यमब्रवीत् । यथादिष्टं त्वया तात तत्सर्वं कृतवानहम् २६। समादिश ममान्यच्च कार्यकारणमद्य च । तच्च सर्वं करिष्यामि दुर्जयं दुर्लभं पितः २७। तमाज्ञाय महाभागं पितृभक्तं स च द्विजः । निश्चयं परमं ज्ञात्वा द्वितीयस्य विचिंतयन् २८। वेदशर्माणमाहूय गच्छ त्वं मम शासनात् । स्त्रिया विना न शक्नोमि स्थातुं कंदर्पमोहितः २९। मायया दर्शिता नारी सर्वसौभाग्यसंपदा । एनामानय वत्स त्वं ममार्थे कृतनिश्चयः ३०। एवमुक्तस्तथा प्राह करिष्ये तव सुप्रियम् । पितरं तं नमस्कृत्य तामुवाच गतस्ततः ३१। त्वां देवि याचते तातः कामबाणप्रपीडितः । अतस्त्वं जरया युक्ते प्रसादसुमुखी भव ३२। भज त्वं चारुसर्वांगि पितरं मम सुंदरि । एवमाकर्णितं तस्य मायया वेदशर्मणः ३३। स्त्र्युवाच- जरया पीडितस्यापि नैवेच्छामि कदाचन । सश्लेष्ममुखरोगस्य व्याधिग्रस्तस्य सांप्रतम् ३४। शिथिलस्यापि चार्तस्य तस्य वृद्धस्य संगमम् । भवंतं रंतुमिच्छामि करिष्ये तव सुप्रियम् ३५। भवंतं रूपसौभाग्यैर्गुणरत्नैरलंकृतम् । दिव्यलक्षणसंपन्नं दिव्यरूपं महौजसम् ३६। किं करिष्यसि तातेन वृद्धेन शृणु मानद । ममांगभोगभावेन सर्वं प्राप्स्यसि दुर्लभम् ३७। यद्यत्त्वमिच्छसे विप्र तद्ददामि न संशयः । एतद्वाक्यं महच्छ्रुत्वा अप्रियं पापसंकुलम् ३८। वेदशर्मोवाच- अधर्मयुक्तं ते वाक्यमयुक्तं पापमिश्रितम् । नेदृशं मां वदेर्देवि पितृभक्तिमनागसम् ३९। पितुरर्थं समायातस्त्वामहं प्रार्थये शुभे । अन्यदेवं न वक्तव्यं भज त्वं पितरं मम ४०। यद्यत्त्वमिच्छसे देवि त्रैलोक्ये सचराचरम् । तत्तद्दद्मि न संदेहो देवराज्याधिकं शुभे ४१। स्त्र्युवाच- एवं समर्थो दातुं मे पितुरर्थे यदा भवान् । तदा मे दर्शयाद्यैव सेंद्रास्त्वं समहेश्वरान् ४२। दातुमेवं समर्थोसि दुर्लभं सांप्रतं किल । किं ते बलं महाभाग दर्शयस्व त्वमात्मनः ४३। वेदशर्मोवाच- पश्य पश्य बलं देवि प्रभावं तपसो मम । मयाहूताः समायाता इंद्राद्याः सुरसत्तमाः ४४। वेदशर्माणमूचुस्ते किं कुर्मो हि द्विजोत्तम । यमेवमिच्छसे विप्र तं ददामो न संशयः ४५। वेदशर्मोवाच- यदि देवाः प्रसान्ना मे प्रसादसुमुखा यदि । ददंतु विमलां भक्तिं पादयोः पितुरेव मे ४६। एवमस्तु सुराः सर्वे यथायातास्तथा गताः । तमुवाच तथा दृष्ट्वा दृष्टं ते तपसो बलम् ४७। देवैस्तु नास्ति मे कार्यं यदि दातुमिहेच्छसि । यन्मां नयसि गुर्वर्थं तत्कुरुष्व मम प्रियम् ४८। देहि त्वं स्वं शिरो विप्र स्वहस्तेन निकृत्य वै । वेदशर्मोवाच- धन्योहमद्य संजातो मुक्तश्चैव ऋणत्रयात् ४९। स्वशिरो देवि दास्यामि गृह्यतां गृह्यतां शुभे । शितेन तीक्ष्णधारेण शस्त्रेण द्विजसत्तमः ५०। निकृत्य स्वं शिरश्चाथ दत्तं तस्यै प्रहस्य च । रुधिरेण प्लुतं सा च परिगृह्य गता मुनिम् ५१। स्त्र्युवाच- तवार्थे प्रेषितं विप्र पुत्रेण वेदशर्मणा । एतच्छिरः संगृहाण निकृत्तं चात्मनात्मनः ५२। उत्तमांगं प्रदत्तं मे पितृभक्तेन तेन ते । तवार्थे द्विजशार्दूल मामेवं परिभुंक्ष्व वै ५३। तस्य तैर्भ्रातृभिर्दृष्टं साहसं वेदशर्मणः । वेपितांगत्वमापन्नास्ते बभूवुः परस्परम् ५४। मृता नो धर्मसाध्वी सा माता सत्यसमाधिना । अयमेव महाभागः पितुरर्थे मृतः शुभः ५५। धन्योयं धन्यतां प्राप्तः पितुरर्थे कृतं शुभम् । एवं संभाषितं तैस्तु भ्रातृभिः पुण्यचारिभिः ५६। समाकर्ण्य द्विजो वाक्यं ज्ञात्वा भक्तिपरायणम् । निकृत्तं च शिरस्तेन पुत्रेण वेदशर्मणा ५७। धर्मशर्माणमाहाथ शिर एतत्प्रगृह्यताम् ५८। इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे शिवशर्मचरिते प्रथमोऽध्यायः १। ।

ṛṣaya ūcuḥ- śṛṇu sūta mahābhāga sarvatattvārthakovida | saṃdehamāgataṃ vidvandāruṇaṃ buddhināśanam 1| kecitpaṭhaṃti prahlādaṃ purāṇeṣu dvijottamāḥ | paṃcavarṣānvitenāpi keśavaḥ paritoṣitaḥ 2| devāsure kathaṃ prāpte hariṇā saha yudhyati | nihato vāsudevena praviṣṭo vaiṣṇavīṃ tanum 3| sūta uvāca- kaśyapena purā jñātaṃ kṛtaṃ vyāsena dhīmatā | brahmaṇā kathitaṃ pūrvaṃ vyāsasyāgre svayaṃ prabhoḥ 4| tamevaṃ hi pravakṣyāmi bhavatāmagrato dvijāḥ | saṃdehakāraṇaṃ jātaṃ chinnaṃ devena vedhasā 5 | vyāsa uvācaḥ- śṛṇu sūta mahābhāga brahmaṇā paribhāṣitam | prahlādasya yathā janma purāṇepyanyathā śrutam 6 | jātamātraḥ sarvasukhaṃ vaiṣṇavaṃ mārgamāśritaḥ | mahābhāgavataśreṣṭhaḥ prahlādo devapūjitaḥ 7| viṣṇunā saha yuddhāya saputraḥ saṃgaraṃgataḥ | nihato vāsudevena praviṣṭo vaiṣṇavīṃ tanum 8| sṛṣṭibhāvaṃ śṛṇuṣva tvamasyaiva ca mahātmanaḥ | saṃgaraṃ prāpya putrādyairviṣṇunā saha vīryavān 9| praviṣṭo vaiṣṇavaṃ tejaḥ saṃprāpya svena tejasā | purākalpe mahābhāga yathā jātaḥ sa vīryavān 10| vṛttāṃtaṃ tasya vīrasya pravakṣyāmi samāsataḥ | paścime sāgarasyāṃte dvārakā nāma vai purī 11| sarvaṛddhisamāyuktā sarvasiddhisamanvitā | tasyāmāste sadā devo yogajño yogavittamaḥ 12| śivaśarmeti vikhyāto vedaśāstrārthakovidaḥ | tasyāpi paṃcaputrāstu babhūvuḥ śāstrakovidāḥ 13| yajñaśarmā vedaśarmā dharmaśarmā tathaiva ca | viṣṇuśarmā mahābhāgo nūnaṃ tatkarmakovidaḥ 14| paṃcamaḥ somaśarmeti pitṛbhaktiparāyaṇaḥ | pitṛbhaktiṃ vinā caiva dharmamanyaṃ dvijottamāḥ 15| na vidaṃti mahātmānastadbhāvena tu bhāvitāḥ | teṣāṃ tu bhaktiṃ saṃpaśyañchivaśarmā dvijottamaḥ 16| ciṃtayāmāsa medhāvī niṣkarṣiṣye surottamān | pitṛbhakteṣu yo bhāvo naiteṣāṃ manasi sthitaḥ 17| yathā jānāmyahaṃ cātha kariṣye buddhipūrvakam | viṣṇoścaiva prasādātsa sarvasiddhirbabhūva ha 18| sadbhāvaṃ ciṃtayāmāsa aṃjanārthaṃ dvijottamāḥ | upāyaṃ brāhmaṇaśreṣṭhastapasastejasaḥ kila 19| cakāra sopyupāyajño māyayā brahmavittamaḥ | teṣāmagre tato vyājaṃ śivaśarmā vyadarśayat 20| mahatā jvararogeṇa mṛtā mātā vidarśitā | taistu dṛṣṭā mṛtā mātā pitaraṃ vākyamabruvan 21| yayāvayaṃ mahābhāga garbhodare pravarddhitāḥ | kalevaraṃ parityajya svayameva gatā kṣayam 22| apahāya gatā seyaṃ svarge tāta kimucyate | śivaśarmoparibhavaṃ putraṃ bhaktiparāyaṇam 23| yajñaśarmāṇamāhūya ityuvāca dvijottamaḥ | śivaśarmovāca- anenāpi sutīkṣṇena śastreṇa niśitena vai 24| vicchidyāṃgāni sarvāṇi yatra tatra kṣipasva ha | tatkṛtaṃ tena putreṇa yathādeśaḥ śrutaḥ pituḥ 25| samāyātaḥ punaḥ paścātpitaraṃ vākyamabravīt | yathādiṣṭaṃ tvayā tāta tatsarvaṃ kṛtavānaham 26| samādiśa mamānyacca kāryakāraṇamadya ca | tacca sarvaṃ kariṣyāmi durjayaṃ durlabhaṃ pitaḥ 27| tamājñāya mahābhāgaṃ pitṛbhaktaṃ sa ca dvijaḥ | niścayaṃ paramaṃ jñātvā dvitīyasya viciṃtayan 28| vedaśarmāṇamāhūya gaccha tvaṃ mama śāsanāt | striyā vinā na śaknomi sthātuṃ kaṃdarpamohitaḥ 29| māyayā darśitā nārī sarvasaubhāgyasaṃpadā | enāmānaya vatsa tvaṃ mamārthe kṛtaniścayaḥ 30| evamuktastathā prāha kariṣye tava supriyam | pitaraṃ taṃ namaskṛtya tāmuvāca gatastataḥ 31| tvāṃ devi yācate tātaḥ kāmabāṇaprapīḍitaḥ | atastvaṃ jarayā yukte prasādasumukhī bhava 32| bhaja tvaṃ cārusarvāṃgi pitaraṃ mama suṃdari | evamākarṇitaṃ tasya māyayā vedaśarmaṇaḥ 33| stryuvāca- jarayā pīḍitasyāpi naivecchāmi kadācana | saśleṣmamukharogasya vyādhigrastasya sāṃpratam 34| śithilasyāpi cārtasya tasya vṛddhasya saṃgamam | bhavaṃtaṃ raṃtumicchāmi kariṣye tava supriyam 35| bhavaṃtaṃ rūpasaubhāgyairguṇaratnairalaṃkṛtam | divyalakṣaṇasaṃpannaṃ divyarūpaṃ mahaujasam 36| kiṃ kariṣyasi tātena vṛddhena śṛṇu mānada | mamāṃgabhogabhāvena sarvaṃ prāpsyasi durlabham 37| yadyattvamicchase vipra taddadāmi na saṃśayaḥ | etadvākyaṃ mahacchrutvā apriyaṃ pāpasaṃkulam 38| vedaśarmovāca- adharmayuktaṃ te vākyamayuktaṃ pāpamiśritam | nedṛśaṃ māṃ vaderdevi pitṛbhaktimanāgasam 39| piturarthaṃ samāyātastvāmahaṃ prārthaye śubhe | anyadevaṃ na vaktavyaṃ bhaja tvaṃ pitaraṃ mama 40| yadyattvamicchase devi trailokye sacarācaram | tattaddadmi na saṃdeho devarājyādhikaṃ śubhe 41| stryuvāca- evaṃ samartho dātuṃ me piturarthe yadā bhavān | tadā me darśayādyaiva seṃdrāstvaṃ samaheśvarān 42| dātumevaṃ samarthosi durlabhaṃ sāṃprataṃ kila | kiṃ te balaṃ mahābhāga darśayasva tvamātmanaḥ 43| vedaśarmovāca- paśya paśya balaṃ devi prabhāvaṃ tapaso mama | mayāhūtāḥ samāyātā iṃdrādyāḥ surasattamāḥ 44| vedaśarmāṇamūcuste kiṃ kurmo hi dvijottama | yamevamicchase vipra taṃ dadāmo na saṃśayaḥ 45| vedaśarmovāca- yadi devāḥ prasānnā me prasādasumukhā yadi | dadaṃtu vimalāṃ bhaktiṃ pādayoḥ pitureva me 46| evamastu surāḥ sarve yathāyātāstathā gatāḥ | tamuvāca tathā dṛṣṭvā dṛṣṭaṃ te tapaso balam 47| devaistu nāsti me kāryaṃ yadi dātumihecchasi | yanmāṃ nayasi gurvarthaṃ tatkuruṣva mama priyam 48| dehi tvaṃ svaṃ śiro vipra svahastena nikṛtya vai | vedaśarmovāca- dhanyohamadya saṃjāto muktaścaiva ṛṇatrayāt 49| svaśiro devi dāsyāmi gṛhyatāṃ gṛhyatāṃ śubhe | śitena tīkṣṇadhāreṇa śastreṇa dvijasattamaḥ 50| nikṛtya svaṃ śiraścātha dattaṃ tasyai prahasya ca | rudhireṇa plutaṃ sā ca parigṛhya gatā munim 51| stryuvāca- tavārthe preṣitaṃ vipra putreṇa vedaśarmaṇā | etacchiraḥ saṃgṛhāṇa nikṛttaṃ cātmanātmanaḥ 52| uttamāṃgaṃ pradattaṃ me pitṛbhaktena tena te | tavārthe dvijaśārdūla māmevaṃ paribhuṃkṣva vai 53| tasya tairbhrātṛbhirdṛṣṭaṃ sāhasaṃ vedaśarmaṇaḥ | vepitāṃgatvamāpannāste babhūvuḥ parasparam 54| mṛtā no dharmasādhvī sā mātā satyasamādhinā | ayameva mahābhāgaḥ piturarthe mṛtaḥ śubhaḥ 55| dhanyoyaṃ dhanyatāṃ prāptaḥ piturarthe kṛtaṃ śubham | evaṃ saṃbhāṣitaṃ taistu bhrātṛbhiḥ puṇyacāribhiḥ 56| samākarṇya dvijo vākyaṃ jñātvā bhaktiparāyaṇam | nikṛttaṃ ca śirastena putreṇa vedaśarmaṇā 57| dharmaśarmāṇamāhātha śira etatpragṛhyatām 58| iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe śivaśarmacarite prathamo'dhyāyaḥ 1| |