Chapter 66

ययातिरुवाच- पापात्पतति कायोयं धर्माच्च शृणु मातले । विशेषं न च पश्यामि पुण्यस्यापि महीतले १। पुनः प्रजायते कायो यथा हि पतनं पुरा । कथमुत्पद्यते देहस्तन्मे विस्तरतो वद २। मातलिरुवाच- अथ नारकिणां पुंसामधर्मादेव केवलात् । क्षणमात्रेण भूतेभ्यः शरीरमुपजायते ३। तद्वद्धर्मेण चैकेन देवानामौपपादिकम् । सद्यः प्रजायते दिव्यं शरीरं भूतसारतः ४। कर्मणा व्यतिमिश्रेण यच्छरीरं महात्मनाम् । तद्रूपपरिणामेन विज्ञेयं हि चतुर्विधम् ५। उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेयास्तृणगुल्मादि रूपिणः । कृमिकीटपतंगाद्याः स्वेदजानामदेहिनः ६। अंडजाः पक्षिणः सर्वे सर्पा नक्राश्च भूपते । जरायुजाश्च विज्ञेया मानुषाश्च चतुष्पदाः ७। तत्र सिक्ता जलैर्भूमिर्रक्ते उष्मविपाचिता । वायुना धम्यमाना च क्षेत्रे बीजं प्रपद्यते ८। यथा उप्तानि बीजानि संसिक्तान्यंभसा पुनः । उपगम्य मृदुत्वं च मूलभावं व्रजंति च ९। तन्मूलादंकुरोत्पत्तिरंकुरात्पर्णसंभवः । पर्णान्नालं ततः कांडं कांडाच्च प्रभवः पुनः १०। प्रभवाच्च भवेत्क्षीरं क्षीरात्तंदुलसंभवः । तंदुलाच्च ततः पक्वा भवंत्योषधयस्तथा ११। यवाद्याः शालिपर्यंताः श्रेष्ठाः सप्तदश स्मृताः । ओषध्यः फलसाराढ्याः शेषा क्षुद्रा प्रःकीर्तिताः १२। एता लूना मर्दिताश्च मुनिभिः पूर्वसंस्कृताः । शूर्पोलूखलपात्राद्यैः स्थालिकोदकवह्निभिः १३। षड्विधा हि स्वभेदेन परिणामं व्रजंति ताः । अन्योन्यरससंयोगादनेकस्वादतां गताः १४। भक्ष्यं भोज्यं पेयलेह्यं चोष्यं खाद्यं च भूपते । तासां भेदाः षडंगाश्च मधुराद्याश्च षड्गुणाः १५। तदन्नं पिंडकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । अन्नमूलाशये सर्वप्राणान्स्थापयति क्रमात् १६। अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम् १७। अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि । जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः १८। वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । तदन्नमुष्णयोगेन समंतात्पच्यते पुनः १९। द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः । मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत् २०। कर्णाक्षि नासिका जिह्वा दंतोष्ठ प्रजनं गुदा । मलान्स्रवेदथ स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः २१। हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समंततः । तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयते रसम् २२। रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः । संतर्पयंति ता नाड्यः पूर्णा देहं समंततः २३। ततः स नाडीमध्यस्थः शारीरेणोष्मणा रसः । पच्यते पच्यमानश्च भवेत्पाकद्वयं पुनः २४। त्वङ्मांसास्थि मज्जा मेदो रुधिरं च प्रजायते । रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः २५। स्नायोर्मज्जा तथास्थीनि वसा मज्जास्थिसंभवा । मज्जाकारेण वैकल्यं शुक्रं च प्रसवात्मकम् २६। इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः २७। ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत् २८। विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः २९। शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत् ३०। मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम् ३१। पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च ३२। त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम् ३३। मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः ३४। कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते ३५। संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम् ३६। विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति ३७। मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने ३८। ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम् ३९। मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा ४०। अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः ४१। गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम् ४२। अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत् ४३। यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः ४४। पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः ४५। लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना ४६। सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत् ४७। गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम् ४८। इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः ४९। गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः ५०। इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः ५१। जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः ५२। तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम् ५३। रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम् ५४। वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम् ५५। नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम् ५६। कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम् ५७। सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम् ५८। विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे ५९। शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः ६०। शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम् ६१। प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः ६२। पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च ६३। पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा ६४। शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते ६५। रक्तं पलशतं ज्ञेयं विण्मूत्रं चाप्रमाणतः । इति देहगृहे राजन्वासः स्यान्नित्यमात्मनः ६६। अशुद्धं च विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् । शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते क्वचित् ६७। नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तस्तेनायमशुचिः स्मृतः । यथा वै विष्ठया पूर्णः शुचिः सांतर्बहिर्घटः ६८। शौचेन शोध्यमानोपि देहोयमशुचिर्भवेत् । यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्य हवींषि च ६९। अशुचित्वं प्रयांत्याशु देहोयमशुचिस्ततः । हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च ७०। अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः । हे जनाः किं न पश्यध्वं यन्निर्याति दिनेदिने ७१। देहानुगो मलः पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः । देहः संशोध्यमानोपि पंचगव्यकुशांबुभिः ७२। घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति । स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव ७३। कफमूत्राद्यमशुचिः स देहः शुध्यते कथम् । सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते ७४। शुचिरेकप्रदेशोपि शुचिर्न स्यादृतेऽपि वा । दिवा वा यदि वा रात्रौ मृत्तोयैः शोध्यते करः ७५। तथापि शुचिभाङ्नस्यान्न विरज्यंति ते नराः । कायोयमग्र्यधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः ७६। न जहाति स्वभावं हि श्वपुच्छमिव नामितम् । तथा जात्यैव कृष्णोर्णा न शुक्ला जातु जायते ७७। संशोध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला । जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम् ७८। न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत् ७९। जिघ्रन्पश्यन्स्वकान्दोषान्कायस्य न विरज्यते । स्वदेहस्य विगंधेन विरज्येत न यो नरः ८०। विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । सर्वमेव जगत्पूतं देहमेवाशुचिः परम् ८१। यन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत् । गंधलेपापनोदाय शौचं देहस्य कीर्तितम् ८२। द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुद्ध्यति । गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैर्गात्रलेपनैः ८३। मर्त्यो दुर्गंधदेहोसौ भावदुष्टो न शुध्यति । तीर्थस्नानैस्तपोभिश्च दुष्टात्मा न च शुध्यति ८४। स्वमूर्तिः क्षालिता तीर्थे न शुद्धिमधिगच्छति । अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोपि हुताशनम् ८५। न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम् । भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु ८६। अन्यथा लिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा । मनसा भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु ८७। अन्यथैव सती पुत्रं चिंतयेदन्यथा पतिम् । यथायथा स्वभावस्य महाभाग उदाहृतम् ८८। परिष्वक्तोपि यद्भार्यां भावहीनां न कारयेत् । नाद्याद्विविधमन्नाद्यं रस्यानि सुरभीणि च ८९। अभावेन नरस्तस्माद्भावः सर्वत्र कारणम् । चित्तं शोधय यत्नेन किमन्यैर्बाह्यशोधनैः ९०। भावतः शुचिशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सवैराग्यमृदापुनः ९१। अविद्या रागविण्मूत्र लेपो नश्येद्विशोधनैः । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचिं विदुः ९२। विद्यादसार निःसारं कदलीसारसन्निभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिली भवेत् ९३। सोतिक्रामति संसारं दृढग्राहोवतिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम् ९४। पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च । गर्भस्थस्य मतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति ९५। सुमूर्च्छितस्य दुःखेन योनियंत्रनिपीडनात् । बाह्येन वायुना चास्य मोहसंगेन देहिनाम् ९६। स्पृष्टमात्रस्य घोरेण ज्वरः समुपजायते । तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते ९७। संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः । स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च ९८। रतिः संजायते तस्य जंतोस्तत्रैव जन्मनि । रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्त्तते ९९। न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम् । न शृणोति परं श्रेयः सचक्षुरपि नेक्षते १००। समे पथि शनैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि १०१। संसारे क्लिश्यते तेन नरो लोभवशानुगः । गर्भस्मृतेरभावे च शास्त्रमुक्तं शिवेन च १०२। तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् । येन तस्मिञ्छिवे ज्ञाते धर्मकामार्थसाधने १०३। न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम् । अव्यक्तेंद्रियबुद्धित्वाद्बाल्येदुःखं महत्पुनः १०४। इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं न सत्कृती । दंतजन्ममहद्दुःखं लौल्येन वायुना तथा १०५। बालरोगैश्च विविधैः पीडाबालग्रहैरपि । तृड्बुभुक्षा परीतांगः क्वचित्तिष्ठति गच्छति १०६। विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत् । कौमारः कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनैः १०७। अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं गुर्वादिशासनात् । प्रमत्तेंद्रियवृत्तेश्च कामरागप्रपीडिनः १०८। रोगार्दितस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने । ईर्ष्यासु महद्दुःखं मोहाद्दुःखं प्रजायते १०९। तत्रस्यात्कुपितस्यैव रागो दुःखाय केवलम् । रात्रौ न विंदते निद्रा कामाग्नि परिखेदितः ११०। दिवा वापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया । स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः १११। न ते सुखाय मंतव्याः स्वेदजा इव बिंदवः । कृमिभिस्ताड्यमानस्य कुष्ठिनः पामरस्य च ११२। कंडूयनाग्नितापेन यत्सुखं स्त्रीषु तद्विदुः । यादृशं मन्यते सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया ११३। तादृशं स्त्रीषु मंतव्यमधिकं नैव विद्यते । मर्त्यस्य वेदना सैव यां विना चित्तनिर्वृतिः ११४। ततोन्योन्यं पुरा प्राप्तमंते सैवान्यथा भवेत् । तदेवं जरया ग्रस्तमामया व्यपिनप्रियम् ११५। अपूर्ववत्समात्मानं जरया परिपीडितम् । यः पश्यन्न विरज्येत कोन्यस्तस्मादचेतनः ११६। जराभिभूतोपि जंतुः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते ११७। न धर्ममर्थं कामं च मोक्षं च जरयायुतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत् ११८। वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहेन देहोयं परिकीर्तितः ११९। तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पंजरस्य च १२०। रोगैर्नानाविधैर्याति देही दुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम् १२१। एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागंतवः स्मृताः १२२। ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति १२३। यदि वापमृत्युर्न स्याद्विषास्वादादशंकितः । न चात्ति पुरुषस्तस्मादपमृत्योर्बिभेति सः १२४। विविधा व्याधयस्तत्र सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा । विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम् १२५। पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम् । स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं न चान्यथा १२६। नौषधं न तपो दानं न माता न च बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् १२७। रसायन तपो जाप्ययोगसिद्धैर्महात्मभिः । अवांतरितशांतिः स्यात्कालमृत्युमवाप्नुयात् १२८। जायते योनिकीटेषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पश्येद्वियोगं कर्मसंक्षयात् १२९। मरणं तद्विनिर्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमः प्रविष्टस्य छिद्यमानेषु मर्मसु १३०। यद्दुःखं मरणे जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातः कांतेति क्रंदत्येवं सुदुःखितः १३१। मंडूक इव सर्पेण ग्रस्यते मृत्युना जगत् । बांधवैः स परित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः १३२। निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुखेन परिशुष्यता । खट्वायां परिवृत्तो हि मुह्यते च मुहुर्मुहुः १३३। संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम् १३४। विवशस्त्यक्तलज्जश्च मूत्रविष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककंठोष्ठतालुकः १३५। चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । यमदूतैर्नीयमानः कालपाशेन कर्षितः १३६। म्रियते पश्यतामेवं गलो घुरुघुरायते । जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात् १३७। प्राप्नोत्युत्तरमंगं च देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थनाद्दुःखमधिकं हि विवेकिनाम् १३८। क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः १३९। अधिकः कोपरस्तस्माद्यो न यास्यति लाघवम् । ज्ञातं मयेदमधुना मृत्योर्भवति यद्गुरुः १४०। न परं प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णालाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम् १४१। निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःख परंपरा । वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु १४२। न नरः शोचयेज्जन्म न विरज्यति तेन वै । अत्याहारान्महद्दुःखमल्पाहारात्तदंतरम् १४३। त्रुटते भोजने कंठो भोजने च कुतः सुखम् । क्षुधा हि सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः १४४। सच्छांतौषधलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्व्याधि वेदना तीव्रा निःशेषबलकृंतनी १४५। तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्नरः । तद्रसेपि हि किं सौख्यं जिह्वाग्रपरिवर्तिनि १४६। तत्क्षणादर्धकालेन कंठं प्राप्य निवर्तते । इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमोषधवत्स्मृतम् १४७। न तत्सुखाय मंतव्यं परमार्थेन पंडितैः । मृतोपमश्च यः शेते सर्वकार्यविवर्जितः १४८। तत्रापि च कुतः सौख्यं तमसा चोदितात्मनः । प्रबोधेपि कुतः सौख्यं कार्येषूपहतात्मनः १४९। कृषिवाणिज्यसेवाद्य गोरक्षादि परश्रमैः । प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासया १५०। तृप्ताः काम्येन बाध्यंते निद्रया निशि जंतवः । अर्थस्योपार्जने दुःखं दुःखमर्जितरक्षणे १५१। नाशे दुःखं व्यये दुःखमर्थस्यैव कुतः सुखम् । चौरेभ्यः सलिलेभ्योग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि १५२। भयमर्थवतां नित्यं मृत्योर्देहभृतामिव । खे यथा पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि १५३। जले च भक्ष्यते मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् । विमोहयंति संपत्सु वारयंति विपत्सु च १५४। खेदयंत्यर्जने काले कदार्थाः स्युः सुखावहाः । प्रागर्थपतिरुद्विग्नः पश्चात्सर्वार्थनिःस्पृहः १५५। तयोरर्थपतिर्दुःखी सुखी मन्येर्विरक्तधीः । वसंतग्रीष्मतापेन दारुणं वर्षपर्वसु १५६। वातातपेन वृष्ट्या च कालेप्येवं कुतः सुखम् । विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः १५७। सूतिवैषम्यदुःखैश्च दुखं विष्ठादिकर्मभिः । दन्ताक्षिरोगे पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम् १५८। गावो नष्टाः कृषिर्भग्ना भार्या च प्रपलायिता । अमी प्राघूर्णिकाः प्राप्ता भयं मे शंसिनो गृहान् १५९। बालापत्या च मे भार्या कः करिष्यति रंधनम् । विवाहकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत् १६०। एतच्चिंताभिभूतानां कुतः सौख्यं कुटुंबिनाम् १६१। कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुंभे निहिता इवापः प्रयांति देहेन समं विनाशनम् १६२। राज्येपि हि कुतः सौख्यं संधिविग्रहचिंतया । पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम् १६३। स्वजातीयाद्भयं प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम् । एकद्रव्याभिलाषित्वाच्छुनामिव परस्परम् १६४। न प्रविश्य वनं कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले । निखिलं यस्तिरस्कृत्य सुखं तिष्ठति निर्भयः १६५। युद्धे बाहुसहस्रं हि पातयामास भूतले । श्रीमतः कार्तवीर्यस्य ऋषिपुत्रः प्रतापवान् १६६। ऋषिपुत्रस्य रामस्य रामो दशरथात्मजः । जघान वीर्यमतुलमूर्ध्वगं सुमहात्मनः १६७। जरासंधेन रामस्य तेजसा नाशितं यशः । जरासंधस्य भीमेन तस्यापि पवनात्मजः १६८। हनुमानपि सूर्येण विक्षिप्तः पतितः क्षितौ । निवातकवचान्सर्वदानवान्बलदर्पितान् १६९। हतवानर्जुनः श्रीमान्गोपालैः स विनिर्जितः । सूर्यः प्रतापयुक्तोऽपि मेघैः संछाद्यते क्वचित् १७०। क्षिप्यते वायुना मेघो वायोर्वीर्यं नगैर्जितम् । दह्यंते वह्निना शैलाः स वह्निः शाम्यते जलैः १७१। तज्जलं शोष्यते सूर्यैस्ते सूर्याः सह वारिणा । त्रैलोक्येन समस्ताश्च नश्यंति ब्रह्मणो दिने १७२। ब्रह्मापि त्रिदशैः सार्धमुपसंह्रियते पुनः । परार्धद्वयकालांते शिवेन परमात्मना १७३। एवं नैवास्ति संसारे यच्च सर्वोत्तमं बलम् । विहायैकं जगन्नाथं परमात्मानमव्ययम् १७४। ज्ञात्वा सातिशयं सर्वमतिमानं विवर्जयेत् । एवंभूते जगत्यस्मिन्कः सुरः पंडितोपि वा १७५। न ह्यस्ति सर्ववित्कश्चिन्न वा मूर्खोपि सर्वतः । यावद्यस्तु विजानाति तावत्तत्र स पंडितः १७६। समाधाने तु सर्वत्र प्रभावः सदृशः स्मृतः । वित्तस्यातिशयत्वेन प्रभावः कस्यचित्क्वचित् १७७। दानवैर्निर्जिता देवास्ते दैवैर्निजिताः पुनः । इत्यन्योन्यं श्रितो लोको भाग्यैर्जयपराजयैः १७८। एवं वस्त्रयुगं राज्ञां प्रस्थमात्रांबुभोजनम् । यानं शय्यासनं चैव शेषं दुःखाय केवलम् १७९। सप्तमे चापि भवने खट्वामात्र परिग्रहः । उदकुंभसहस्रेभ्यः क्लेशायास प्रविस्तरः १८०। प्रत्यूषे तूर्यनिर्घोषः समं पुरनिवासिभिः । राज्येभिमानमात्रं हि ममेदं वाद्यते गृहे १८१। सर्वमाभरणं भारः सर्वमालेपनं मलम् । सर्वं प्रलपितं गीतं नृत्यमुन्मत्तचेष्टितम् १८२। इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां विग्रहे चिंता वान्योन्यविजिगीषया १८३। प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्ता निपतिताः कः श्रिया विंदते सुखम् १८४। स्वर्गेपि च कुतः सौख्यं दृष्ट्वा दीप्तां परश्रियम् । उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशयस्थिताम् १८५। नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते । न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः १८६। छिन्नमूलतरुर्यद्वद्दिवसैः पतति क्षितौ । पुण्यस्य संक्षयात्तद्वन्निपतंति दिवौकसः १८७। सुखाभिलाषनिष्ठानां सुखभोगादि संप्लवैः । अकस्मात्पतितं दुःखं कष्टं स्वर्गेदिवौकसाम् १८८। इति स्वर्गेऽपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः । क्षयश्च विषयासिद्धौ स्वर्गे भोगाय कर्मणाम् १८९। तत्र दुःखं महत्कष्टं नरकाग्निषु देहिनाम् । घोरैश्च विविधैर्भावैर्वाङ्मनः काय संभवैः १९०। कुठारच्छेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशाखाफलानां च पातश्चंडेन वायुना १९१। उन्मूलनान्नदीभिश्च गजैरन्यैश्च देहिभिः । दावाग्निहिमशोषैश्च दुःखं स्थावरजातिषु १९२। तद्वद्भुजंगसर्पाणां क्रोधे दुःखं च दारुणम् । दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबंधनम् १९३। अकस्माज्जन्ममरणं कीटानां च मुहुर्मुहुः । सरीसृपनिकायानामेवं दुःखान्यनेकधा १९४। पशूनामात्मशमनं दंडताडनमेव च । नासावेधेन संत्रासः प्रतोदेन सुताडनम् १९५। वेत्रकाष्ठादिनिगडैरंकुशेनांगबंधनम् । भावेन मनसा क्लेशैर्भिक्षा युवादिपीडनम् १९६। आत्मयूथवियोगैश्च बलान्नयनबंधने । पशूनां संति कायानामेवं दुःखान्यनेकशः १९७। वर्षाशीतातपाद्दुःखं सुकष्टं ग्रहपक्षिणाम् । क्लेशमानाति कायानामेवं दुःखान्यनेकधा १९८। गर्भवासे महद्दुःखं जन्मदुःखं तथा नृणाम् । सुबाल्यदुःखं चाज्ञानं कौमारे गुरुशासनम् १९९। यौवने कामरागाभ्यां दुःखं चैवेर्ष्यया पुनः । कृषिवाणिज्यसेवाद्यैर्गोरक्षादिक कर्मभिः २००। वृद्धभावे च जरया व्याधिभिश्च प्रपीडनात् । मरणे च महद्दुःखं प्रार्थनायां ततोधिकम् २०१। राजाग्निजलदाघातचौरशत्रु भयं महत् । अर्थस्यार्जनरक्षायां भयं नाशे व्यये पुनः २०२। कार्पण्यं मत्सरो दम्भो धनाधिक्ये भयं महत् । अकार्ये संप्रवृत्तिश्च दुःखानि धनिनां सदा २०३। भृत्यवृत्तिः कुसीदं च दासत्वं परतंत्रता । इष्टानिष्टाभियोगश्च संयोगाश्च सहस्रशः २०४। दुर्भिक्षं दुर्भगत्वं च मूर्खत्वं च दरिद्रता । अधरोत्तरभागश्च नारकं राजविक्रमम् २०५। अन्योन्याभिभवं दुःखमन्यांन्यतो भयं महत् । अन्योन्याच्च प्रकोपश्च राज्ञो दुःखं महीभृताम् २०६। अनित्यतात्र भावानां कृतकाम्यस्य देहिनः । अन्योन्य मर्मभेदाच्च अन्योन्य करपीडनात् २०७। लुब्धाश्च पापभेदेन अन्योन्यस्य च भक्षणम् । इत्येवमादिभिर्दुःखैर्यस्माद्भीतं चराचरम् २०८। निरयादि मनुष्यांतं तस्मात्सर्वं त्यजेद्बुधः । स्कंधात्स्कंधेन यन्भारं विश्रामं मन्यते यथा २०९। तद्वत्सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति । अन्योन्यातिशयोपेताः सर्वदा भोगसंप्लवाः २१०। धर्मक्षयाच्च देवानां दिवि दुःखमवस्थितम् । नानायोनिसहस्रेषु संभवः पुण्यसंक्षयात् २११। रोगाश्च विविधाकारा देवलोकेऽपि संस्मृताः । यज्ञस्य हि शिरश्छिन्नमश्विभ्यां संधितं पुनः २१२। तेन दोषेण यज्ञस्य शिरोरोगः सदैव हि । मार्तंडभानोः कुष्ठं च वरुणस्य जलोदरम् २१३। पूष्णोदशनवैकल्यं भुजस्तंभः शचीपतेः । सुमहान्क्षयरोगश्च सोमस्य परिकीर्तितः २१४। ज्वरश्च सुमहानासीद्दक्षस्यापि प्रजापतेः । कल्पेकल्पे च देवानां महतामपि संक्षयः २१५। परार्धद्वयकालांते ब्रह्मणश्चाप्यनित्यता । दक्षस्य दुहितां पौत्रीं ब्रह्मा कामितवान्पुनः २१६। क्रोधेन च जयां देवीं योगज्ञां शप्तवान्प्रभुः । कामक्रोधौ स्थितौ यत्र तत्र दोषास्तदात्मकाः २१७। दुःखानि च समस्तानि संस्थितानि न संशयः । विशीर्णजन्ममरणं सर्वाशित्वं हविर्भुजः २१८। स्त्रीवधः कामसक्तिश्च सारथ्यं पांडवे बले । रुद्रेण त्रिपुरं दग्धं दक्षयज्ञो विनाशितः २१९। स्कंदस्य जन्म वै शुक्रात्क्रीडादीनां सहस्रशः । एवं त्रयोपि रागाद्यैर्दोषैर्देवाः समन्विताः २२०। एभ्यः परः प्रभुः शांतः परिपूर्णः स मुक्तिदः । एवमेतज्जगत्सर्वमन्योन्यातिशये स्थितम् २२१। दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमं व्रजेत् । निर्वेदाच्च विरागः स्याद्विरागाज्ज्ञानसंभवः २२२। ज्ञानेन तत्परं ज्ञानं शिवं मुक्तिमवाप्नुयात् । समस्तदुःखनिर्मुक्त स्वस्थात्मा स सुखी तदा २२३। सर्वज्ञः परिपूर्णश्च मुक्त इत्यभिधीयते । मातलिरुवाच- एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम् २२४। धर्माधर्मविवेको हि सर्वज्ञानसमुद्भवः । इंद्रलोके प्रगंतव्यं देवराजस्य शासनात् २२५। इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने पितृमातृतीर्थमाहात्म्ये षट्षष्टितमोऽध्यायः ६६ ।

yayātiruvāca- pāpātpatati kāyoyaṃ dharmācca śṛṇu mātale | viśeṣaṃ na ca paśyāmi puṇyasyāpi mahītale 1| punaḥ prajāyate kāyo yathā hi patanaṃ purā | kathamutpadyate dehastanme vistarato vada 2| mātaliruvāca- atha nārakiṇāṃ puṃsāmadharmādeva kevalāt | kṣaṇamātreṇa bhūtebhyaḥ śarīramupajāyate 3| tadvaddharmeṇa caikena devānāmaupapādikam | sadyaḥ prajāyate divyaṃ śarīraṃ bhūtasārataḥ 4| karmaṇā vyatimiśreṇa yaccharīraṃ mahātmanām | tadrūpapariṇāmena vijñeyaṃ hi caturvidham 5| udbhijjāḥ sthāvarā jñeyāstṛṇagulmādi rūpiṇaḥ | kṛmikīṭapataṃgādyāḥ svedajānāmadehinaḥ 6| aṃḍajāḥ pakṣiṇaḥ sarve sarpā nakrāśca bhūpate | jarāyujāśca vijñeyā mānuṣāśca catuṣpadāḥ 7| tatra siktā jalairbhūmirrakte uṣmavipācitā | vāyunā dhamyamānā ca kṣetre bījaṃ prapadyate 8| yathā uptāni bījāni saṃsiktānyaṃbhasā punaḥ | upagamya mṛdutvaṃ ca mūlabhāvaṃ vrajaṃti ca 9| tanmūlādaṃkurotpattiraṃkurātparṇasaṃbhavaḥ | parṇānnālaṃ tataḥ kāṃḍaṃ kāṃḍācca prabhavaḥ punaḥ 10| prabhavācca bhavetkṣīraṃ kṣīrāttaṃdulasaṃbhavaḥ | taṃdulācca tataḥ pakvā bhavaṃtyoṣadhayastathā 11| yavādyāḥ śāliparyaṃtāḥ śreṣṭhāḥ saptadaśa smṛtāḥ | oṣadhyaḥ phalasārāḍhyāḥ śeṣā kṣudrā praḥkīrtitāḥ 12| etā lūnā marditāśca munibhiḥ pūrvasaṃskṛtāḥ | śūrpolūkhalapātrādyaiḥ sthālikodakavahnibhiḥ 13| ṣaḍvidhā hi svabhedena pariṇāmaṃ vrajaṃti tāḥ | anyonyarasasaṃyogādanekasvādatāṃ gatāḥ 14| bhakṣyaṃ bhojyaṃ peyalehyaṃ coṣyaṃ khādyaṃ ca bhūpate | tāsāṃ bhedāḥ ṣaḍaṃgāśca madhurādyāśca ṣaḍguṇāḥ 15| tadannaṃ piṃḍakavalairgrāsairbhuktaṃ ca dehibhiḥ | annamūlāśaye sarvaprāṇānsthāpayati kramāt 16| apakvaṃ bhuktamāhāraṃ sa vāyuḥ kurute dvidhā | saṃpraviśyānnamadhye ca pakvaṃ kṛtvā pṛthagguṇam 17| agnerūrdhvaṃ jalaṃ sthāpya tadannaṃ ca jalopari | jalasyādhaḥ svayaṃ prāṇaḥ sthitvāgniṃ dhamate śanaiḥ 18| vāyunā dhamyamānogniratyuṣṇaṃ kurute jalam | tadannamuṣṇayogena samaṃtātpacyate punaḥ 19| dvidhā bhavati tatpakvaṃ pṛthakkiṭṭaṃ pṛthagrasaḥ | malairdvādaśabhiḥ kiṭṭaṃ bhinnaṃ dehādbahirvrajet 20| karṇākṣi nāsikā jihvā daṃtoṣṭha prajanaṃ gudā | malānsravedatha svedo viṇmūtraṃ dvādaśa smṛtāḥ 21| hṛtpadme pratibaddhāśca sarvanāḍyaḥ samaṃtataḥ | tāsāṃ mukheṣu taṃ sūkṣmaṃ prāṇaḥ sthāpayate rasam 22| rasena tena tā nāḍīḥ prāṇaḥ pūrayate punaḥ | saṃtarpayaṃti tā nāḍyaḥ pūrṇā dehaṃ samaṃtataḥ 23| tataḥ sa nāḍīmadhyasthaḥ śārīreṇoṣmaṇā rasaḥ | pacyate pacyamānaśca bhavetpākadvayaṃ punaḥ 24| tvaṅmāṃsāsthi majjā medo rudhiraṃ ca prajāyate | raktāllomāni māṃsaṃ ca keśāḥ snāyuśca māṃsataḥ 25| snāyormajjā tathāsthīni vasā majjāsthisaṃbhavā | majjākāreṇa vaikalyaṃ śukraṃ ca prasavātmakam 26| iti dvādaśa śāntasya pariṇāmāḥ prakīrtitāḥ | śukraṃ tasya parīṇāmaḥ śukrāddehasya saṃbhavaḥ 27| ṛtukāle yadā śukraṃ nirdoṣaṃ yonisaṃsthitam | tadā tadvāyusaṃsṛṣṭaṃ strīraktenaikatāṃ vrajet 28| visargakāle śukrasya jīvaḥ kāraṇasaṃyutaḥ | nityaṃ praviśate yoniṃ karmabhiḥ svairniyaṃtritaḥ 29| śukrasya saha raktasya ekāhātkalalaṃ bhavet | paṃcarātreṇa kalale budbudatvaṃ tato bhavet 30| māṃsatvaṃ māsamātreṇa paṃcadhā jāyate punaḥ | grīvā śiraśca skaṃdhaśca pṛṣṭhavaṃśastathodaram 31| pāṇīpādau tathā pārśvau kaṭirgātraṃ tathaiva ca | māsadvayena parvāṇi kramaśaḥ saṃbhavaṃti ca 32| tribhirmāsaiḥ prajāyaṃte śataśoṃkurasaṃdhayaḥ | māsaiścaturbhirjāyaṃte aṃgulyādi yathākramam 33| mukhaṃ nāsā ca karṇau ca māsairjāyaṃti paṃcabhiḥ | daṃtapaṃktistathā jihvā jāyate tu nakhāḥ punaḥ 34| karṇayośca bhavecchidraṃ ṣaṇmāsābhyaṃtare punaḥ | pāyurmeḍhramupasthaṃ ca śiśnaścāpyupajāyate 35| saṃdhayo ye ca gātreṣu māsairjāyaṃti saptabhiḥ | aṃgapratyaṃgasaṃpūrṇaṃ śiraḥ keśasamanvitam 36| vibhaktāvayavaspaṣṭaṃ punarmāsāṣṭame bhavet | paṃcātmaka samāyuktaḥ paripakvaḥ sa tiṣṭhati 37| māturāhāravīryeṇa ṣaḍvidhena rasena ca | nābhisūtranibaddhena varddhate sa dinedine 38| tataḥ smṛtiṃ labhejjīvaḥ saṃpūrṇosmiñcharīrake | sukhaṃ duḥkhaṃ vijānāti nidrāṃ svapnaṃ purākṛtam 39| mṛtaścāhaṃ punarjāto jātaścāhaṃ punarmṛtaḥ | nānāyonisahasrāṇi mayā dṛṣṭānyanekadhā 40| adhunā jātamātrohaṃ prāptasaṃskāra eva ca | tataḥ śreyaḥ kariṣyāmi yena garbhe na saṃbhavaḥ 41| garbhasthaściṃtayatyevamahaṃ garbhādviniḥsṛtaḥ | adhyeṣyāmi paraṃ jñānaṃ saṃsāravinivartakam 42| avaśyaṃ garbhaduḥkhena mahatā paripīḍitaḥ | jīvaḥ karmavaśādāste mokṣopāyaṃ viciṃtayet 43| yathā girivarākrāṃtaḥ kaścidduḥkhena tiṣṭhati | tathā jarāyuṇā dehī duḥkhaṃ tiṣṭhati duḥkhitaḥ 44| patitaḥ sāgare yadvadduḥkhamāste samākulaḥ | garbhodakena siktāṃgastathāste vyākulātmakaḥ 45| lohakuṃbhe yathā nyastaḥ pacyate kaścidagninā | garbhakuṃbhe tathākṣiptaḥ pacyate jaṭharāgninā 46| sūcībhiragnivarṇābhirbhinnagātro niraṃtaram | yadduḥkhaṃ jāyate tasya tadgarbheṣṭaguṇaṃ bhavet 47| garbhavāsātparaṃ vāsaṃ kaṣṭaṃ naivāsti kutracit | dehināṃ duḥkhamatulaṃ sughoramapi saṃkaṭam 48| ityetadgarbhaduḥkhaṃ hi prāṇināṃ parikīrtitam | carasthirāṇāṃ sarveṣāmātmagarbhānurūpataḥ 49| garbhātkoṭiguṇāpīḍā yoniyaṃtranipīḍanāt | saṃmūrcchitasya jāyeta jāyamānasya dehinaḥ 50| ikṣuvatpīḍyamānasya pāpamudgarapeṣaṇāt | garbhānniṣkramamāṇasya prabalaiḥ sūtivāyubhiḥ 51| jāyate sumahadduḥkhaṃ paritrāṇaṃ na viṃdati | yaṃtreṇa pīḍyamānāḥ syurniḥsārāśca yathekṣavaḥ 52| tathā śarīraṃ yonisthaṃ pātyate yaṃtrapīḍanāt | asthimadvartulākāraṃ snāyubaṃdhanaveṣṭitam 53| raktamāṃsavasāliptaṃ viṇmūtradravyabhājanam | keśalomanakhacchannaṃ rogāyatanamuttamam 54| vadanaikamahādvāraṃ gavākṣāṣṭakabhūṣitam | oṣṭhadvayakapāṭaṃ tu daṃtajihvāgalānvitam 55| nāḍīsvedapravāhaṃ ca kaphapittapariplutam | jarāśokasamāviṣṭaṃ kālavaktrānalesthitam 56| kāmakrodhasamākrāṃtaṃ śvasanaiścopamarditam | bhogatṛṣṇāturaṃ gūḍhaṃ rāgadveṣa vaśānugam 57| savarṇitāṃgapratyaṃgaṃ jarāyu pariveṣṭitam | saṃkaṭenāviviktena yonimārgeṇa nirgatam 58| viṇmūtraraktasiktāṃgaṃ ṣaṭkauśikasamudbhavam | asthipaṃjarasaṃghātaṃ jñeyamasminkalevare 59| śatatrayaṃ śatādhikaṃ paṃcapeśī śatāni ca | sārdhābhistisṛbhiśchannaṃ samaṃtādromakoṭibhiḥ 60| śarīraṃ sthūlasūkṣmābhirdṛśyādṛśyābhiraṃtataḥ | etābhirmāṃsanāḍībhiḥ koṭibhistatsamanvitam 61| prasvedamaśuciṃ tābhiraṃtarasthaṃ ca tena hi | dvātriṃśaddaśanāḥ proktā viṃśatiśca nakhāḥ smṛtāḥ 62| pittasya kuḍavaṃ jñeyaṃ kaphasyārdhāḍhakaṃ tathā | vasāyāśca palāḥ paṃca tadardhaṃ phalakasya ca 63| paṃcārbuda palā jñeyāḥ palāni daśa medasaḥ | palatrayaṃ mahāraktaṃ majjā raktāccaturguṇā 64| śukrārdhakuḍavaṃ jñeyaṃ tadardhaṃ dehināṃ balam | māṃsasya caikaṃ piṃḍena palasāhasramucyate 65| raktaṃ palaśataṃ jñeyaṃ viṇmūtraṃ cāpramāṇataḥ | iti dehagṛhe rājanvāsaḥ syānnityamātmanaḥ 66| aśuddhaṃ ca viśuddhasya karmabaṃdhavinirmitam | śukraśoṇitasaṃyogāddehaḥ saṃjāyate kvacit 67| nityaṃ viṇmūtrasaṃyuktastenāyamaśuciḥ smṛtaḥ | yathā vai viṣṭhayā pūrṇaḥ śuciḥ sāṃtarbahirghaṭaḥ 68| śaucena śodhyamānopi dehoyamaśucirbhavet | yaṃ prāpyātipavitrāṇi paṃcagavya havīṃṣi ca 69| aśucitvaṃ prayāṃtyāśu dehoyamaśucistataḥ | hṛdyānyapyannapānāni yaṃ prāpya surabhīṇi ca 70| aśucitvaṃ prayāṃtyāśu ko'nya syādaśucistataḥ | he janāḥ kiṃ na paśyadhvaṃ yanniryāti dinedine 71| dehānugo malaḥ pūtistadādhāraḥ kathaṃ śuciḥ | dehaḥ saṃśodhyamānopi paṃcagavyakuśāṃbubhiḥ 72| ghṛṣyamāṇa ivāṃgāro nirmalatvaṃ na gacchati | srotāṃsi yasya satataṃ pravahaṃti gireriva 73| kaphamūtrādyamaśuciḥ sa dehaḥ śudhyate katham | sarvāśucinidhānasya śarīrasya na vidyate 74| śucirekapradeśopi śucirna syādṛte'pi vā | divā vā yadi vā rātrau mṛttoyaiḥ śodhyate karaḥ 75| tathāpi śucibhāṅnasyānna virajyaṃti te narāḥ | kāyoyamagryadhūpādyairyatnenāpi susaṃskṛtaḥ 76| na jahāti svabhāvaṃ hi śvapucchamiva nāmitam | tathā jātyaiva kṛṣṇorṇā na śuklā jātu jāyate 77| saṃśodhyamānāpi tathā bhavenmūrtirna nirmalā | jighrannapi svadurgaṃdhaṃ paśyannapi malaṃ svakam 78| na virajyati loko'yaṃ pīḍayannapi nāsikām | aho mohasya māhātmyaṃ yena vyāmohitaṃ jagat 79| jighranpaśyansvakāndoṣānkāyasya na virajyate | svadehasya vigaṃdhena virajyeta na yo naraḥ 80| virāgakāraṇaṃ tasya kimanyadupadiśyate | sarvameva jagatpūtaṃ dehamevāśuciḥ param 81| yanmalāvayavasparśācchucirapyaśucirbhavet | gaṃdhalepāpanodāya śaucaṃ dehasya kīrtitam 82| dvayasyāpagamātpaścādbhāvaśuddhyā viśuddhyati | gaṃgātoyena sarveṇa mṛdbhārairgātralepanaiḥ 83| martyo durgaṃdhadehosau bhāvaduṣṭo na śudhyati | tīrthasnānaistapobhiśca duṣṭātmā na ca śudhyati 84| svamūrtiḥ kṣālitā tīrthe na śuddhimadhigacchati | aṃtarbhāvapraduṣṭasya viśatopi hutāśanam 85| na svargo nāpavargaśca dehanirdahanaṃ param | bhāvaśuddhiḥ paraṃ śaucaṃ pramāṇaṃ sarvakarmasu 86| anyathā liṃgyate kāṃtā bhāvena duhitānyathā | manasā bhidyate vṛttirabhinneṣvapi vastuṣu 87| anyathaiva satī putraṃ ciṃtayedanyathā patim | yathāyathā svabhāvasya mahābhāga udāhṛtam 88| pariṣvaktopi yadbhāryāṃ bhāvahīnāṃ na kārayet | nādyādvividhamannādyaṃ rasyāni surabhīṇi ca 89| abhāvena narastasmādbhāvaḥ sarvatra kāraṇam | cittaṃ śodhaya yatnena kimanyairbāhyaśodhanaiḥ 90| bhāvataḥ śuciśuddhātmā svargaṃ mokṣaṃ ca viṃdati | jñānāmalāṃbhasā puṃsaḥ savairāgyamṛdāpunaḥ 91| avidyā rāgaviṇmūtra lepo naśyedviśodhanaiḥ | evametaccharīraṃ hi nisargādaśuciṃ viduḥ 92| vidyādasāra niḥsāraṃ kadalīsārasannibham | jñātvaivaṃ doṣavaddehaṃ yaḥ prājñaḥ śithilī bhavet 93| sotikrāmati saṃsāraṃ dṛḍhagrāhovatiṣṭhati | evametanmahākaṣṭaṃ janmaduḥkhaṃ prakīrtitam 94| puṃsāmajñānadoṣeṇa nānākarmavaśena ca | garbhasthasya matiryāsītsā jātasya praṇaśyati 95| sumūrcchitasya duḥkhena yoniyaṃtranipīḍanāt | bāhyena vāyunā cāsya mohasaṃgena dehinām 96| spṛṣṭamātrasya ghoreṇa jvaraḥ samupajāyate | tena jvareṇa mahatā mahāmohaḥ prajāyate 97| saṃmūḍhasya smṛtibhraṃśaḥ śīghraṃ saṃjāyate punaḥ | smṛtibhraṃśāttatastasya pūrvakarmavaśena ca 98| ratiḥ saṃjāyate tasya jaṃtostatraiva janmani | rakto mūḍhaśca lokoyamakārye saṃpravarttate 99| na cātmānaṃ vijānāti na paraṃ na ca daivatam | na śṛṇoti paraṃ śreyaḥ sacakṣurapi nekṣate 100| same pathi śanairgacchanskhalatīva padepade | satyāṃ buddhau na jānāti bodhyamāno budhairapi 101| saṃsāre kliśyate tena naro lobhavaśānugaḥ | garbhasmṛterabhāve ca śāstramuktaṃ śivena ca 102| tadduḥkhakathanārthāya svargamokṣaprasādhakam | yena tasmiñchive jñāte dharmakāmārthasādhane 103| na kurvaṃtyātmanaḥ śreyastadatra mahadadbhutam | avyakteṃdriyabuddhitvādbālyeduḥkhaṃ mahatpunaḥ 104| icchannapi na śaknoti vaktuṃ kartuṃ na satkṛtī | daṃtajanmamahadduḥkhaṃ laulyena vāyunā tathā 105| bālarogaiśca vividhaiḥ pīḍābālagrahairapi | tṛḍbubhukṣā parītāṃgaḥ kvacittiṣṭhati gacchati 106| viṇmūtrabhakṣaṇādyaṃ ca mohādbālaḥ samācaret | kaumāraḥ karṇavedhena mātāpitrośca tāḍanaiḥ 107| akṣarādhyayanādyaiśca duḥkhaṃ gurvādiśāsanāt | pramatteṃdriyavṛtteśca kāmarāgaprapīḍinaḥ 108| rogārditasya satataṃ kutaḥ saukhyaṃ hi yauvane | īrṣyāsu mahadduḥkhaṃ mohādduḥkhaṃ prajāyate 109| tatrasyātkupitasyaiva rāgo duḥkhāya kevalam | rātrau na viṃdate nidrā kāmāgni parikheditaḥ 110| divā vāpi kutaḥ saukhyamarthopārjanaciṃtayā | strīṣvāyāsitadehasya ye puṃsaḥ śukrabiṃdavaḥ 111| na te sukhāya maṃtavyāḥ svedajā iva biṃdavaḥ | kṛmibhistāḍyamānasya kuṣṭhinaḥ pāmarasya ca 112| kaṃḍūyanāgnitāpena yatsukhaṃ strīṣu tadviduḥ | yādṛśaṃ manyate saukhyamarthopārjanaciṃtayā 113| tādṛśaṃ strīṣu maṃtavyamadhikaṃ naiva vidyate | martyasya vedanā saiva yāṃ vinā cittanirvṛtiḥ 114| tatonyonyaṃ purā prāptamaṃte saivānyathā bhavet | tadevaṃ jarayā grastamāmayā vyapinapriyam 115| apūrvavatsamātmānaṃ jarayā paripīḍitam | yaḥ paśyanna virajyeta konyastasmādacetanaḥ 116| jarābhibhūtopi jaṃtuḥ patnīputrādibāṃdhavaiḥ | aśaktatvāddurācārairbhṛtyaiśca paribhūyate 117| na dharmamarthaṃ kāmaṃ ca mokṣaṃ ca jarayāyutaḥ | śaktaḥ sādhayituṃ tasmādyuvā dharmaṃ samācaret 118| vātapittakaphādīnāṃ vaiṣamyaṃ vyādhirucyate | vātādīnāṃ samūhena dehoyaṃ parikīrtitaḥ 119| tasmādvyādhimayaṃ jñeyaṃ śarīramidamātmanaḥ | vātādyavyatiriktatvādvyādhīnāṃ paṃjarasya ca 120| rogairnānāvidhairyāti dehī duḥkhānyanekadhā | tāni ca svātmavedyāni kimanyatkathayāmyaham 121| ekottaraṃ mṛtyuśatamasmindehe pratiṣṭhitam | tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāścāgaṃtavaḥ smṛtāḥ 122| ye tvihāgaṃtavaḥ proktāste praśāmyaṃti bheṣajaiḥ | japahomapradānaiśca kālamṛtyurna śāmyati 123| yadi vāpamṛtyurna syādviṣāsvādādaśaṃkitaḥ | na cātti puruṣastasmādapamṛtyorbibheti saḥ 124| vividhā vyādhayastatra sarpādyāḥ prāṇinastathā | viṣāṇi cābhicārāśca mṛtyordvārāṇi dehinām 125| pīḍitaṃ sarvarogādyairapi dhanvaṃtariḥ svayam | svasthīkartuṃ na śaknoti kālaprāptaṃ na cānyathā 126| nauṣadhaṃ na tapo dānaṃ na mātā na ca bāṃdhavāḥ | śaknuvaṃti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam 127| rasāyana tapo jāpyayogasiddhairmahātmabhiḥ | avāṃtaritaśāṃtiḥ syātkālamṛtyumavāpnuyāt 128| jāyate yonikīṭeṣu mṛtaḥ karmavaśātpunaḥ | dehabhedena yaḥ paśyedviyogaṃ karmasaṃkṣayāt 129| maraṇaṃ tadvinirdiṣṭaṃ na nāśaḥ paramārthataḥ | mahātamaḥ praviṣṭasya chidyamāneṣu marmasu 130| yadduḥkhaṃ maraṇe jaṃtorna tasyehopamā kvacit | hā tāta mātaḥ kāṃteti kraṃdatyevaṃ suduḥkhitaḥ 131| maṃḍūka iva sarpeṇa grasyate mṛtyunā jagat | bāṃdhavaiḥ sa parityaktaḥ priyaiśca parivāritaḥ 132| niḥśvasandīrghamuṣṇaṃ ca mukhena pariśuṣyatā | khaṭvāyāṃ parivṛtto hi muhyate ca muhurmuhuḥ 133| saṃmūḍhaḥ kṣipatetyarthaṃ hastapādāvitastataḥ | khaṭvāto vāṃchate bhūmiṃ bhūmeḥ khaṭvāṃ punarmahīm 134| vivaśastyaktalajjaśca mūtraviṣṭhānulepitaḥ | yācamānaśca salilaṃ śuṣkakaṃṭhoṣṭhatālukaḥ 135| ciṃtayānaḥ svavittāni kasyaitāni mṛte mayi | yamadūtairnīyamānaḥ kālapāśena karṣitaḥ 136| mriyate paśyatāmevaṃ galo ghurughurāyate | jīvastṛṇajalaukeva dehāddehaṃ viśetkramāt 137| prāpnotyuttaramaṃgaṃ ca dehaṃ tyajati pūrvakam | maraṇātprārthanādduḥkhamadhikaṃ hi vivekinām 138| kṣaṇikaṃ maraṇe duḥkhamanaṃtaṃ prārthanākṛtam | jagatāṃ patirarthitvādviṣṇurvāmanatāṃ gataḥ 139| adhikaḥ koparastasmādyo na yāsyati lāghavam | jñātaṃ mayedamadhunā mṛtyorbhavati yadguruḥ 140| na paraṃ prārthayedbhūyastṛṣṇālāghavakāraṇam | ādau duḥkhaṃ tathā madhye duḥkhamaṃte ca dāruṇam 141| nisargātsarvabhūtānāmiti duḥkha paraṃparā | vartamānānyatītāni duḥkhānyetāni yāni tu 142| na naraḥ śocayejjanma na virajyati tena vai | atyāhārānmahadduḥkhamalpāhārāttadaṃtaram 143| truṭate bhojane kaṃṭho bhojane ca kutaḥ sukham | kṣudhā hi sarvarogāṇāṃ vyādhiḥ śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ 144| sacchāṃtauṣadhalepena kṣaṇamātraṃ praśāmyati | kṣudvyādhi vedanā tīvrā niḥśeṣabalakṛṃtanī 145| tayābhibhūto mriyate yathānyairvyādhibhirnaraḥ | tadrasepi hi kiṃ saukhyaṃ jihvāgraparivartini 146| tatkṣaṇādardhakālena kaṃṭhaṃ prāpya nivartate | iti kṣudvyādhitaptānāmannamoṣadhavatsmṛtam 147| na tatsukhāya maṃtavyaṃ paramārthena paṃḍitaiḥ | mṛtopamaśca yaḥ śete sarvakāryavivarjitaḥ 148| tatrāpi ca kutaḥ saukhyaṃ tamasā coditātmanaḥ | prabodhepi kutaḥ saukhyaṃ kāryeṣūpahatātmanaḥ 149| kṛṣivāṇijyasevādya gorakṣādi paraśramaiḥ | prātarmūtrapurīṣābhyāṃ madhyāhne kṣutpipāsayā 150| tṛptāḥ kāmyena bādhyaṃte nidrayā niśi jaṃtavaḥ | arthasyopārjane duḥkhaṃ duḥkhamarjitarakṣaṇe 151| nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhamarthasyaiva kutaḥ sukham | caurebhyaḥ salilebhyogneḥ svajanātpārthivādapi 152| bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyordehabhṛtāmiva | khe yathā pakṣibhirmāṃsaṃ bhakṣyate śvāpadairbhuvi 153| jale ca bhakṣyate matsyaistathā sarvatra vittavān | vimohayaṃti saṃpatsu vārayaṃti vipatsu ca 154| khedayaṃtyarjane kāle kadārthāḥ syuḥ sukhāvahāḥ | prāgarthapatirudvignaḥ paścātsarvārthaniḥspṛhaḥ 155| tayorarthapatirduḥkhī sukhī manyerviraktadhīḥ | vasaṃtagrīṣmatāpena dāruṇaṃ varṣaparvasu 156| vātātapena vṛṣṭyā ca kālepyevaṃ kutaḥ sukham | vivāhavistare duḥkhaṃ tadgarbhodvahane punaḥ 157| sūtivaiṣamyaduḥkhaiśca dukhaṃ viṣṭhādikarmabhiḥ | dantākṣiroge putrasya hā kaṣṭaṃ kiṃ karomyaham 158| gāvo naṣṭāḥ kṛṣirbhagnā bhāryā ca prapalāyitā | amī prāghūrṇikāḥ prāptā bhayaṃ me śaṃsino gṛhān 159| bālāpatyā ca me bhāryā kaḥ kariṣyati raṃdhanam | vivāhakāle kanyāyāḥ kīdṛśaśca varo bhavet 160| etacciṃtābhibhūtānāṃ kutaḥ saukhyaṃ kuṭuṃbinām 161| kuṭuṃbaciṃtākulitasya puṃsaḥ śrutaṃ ca śīlaṃ ca guṇāśca sarve | apakvakuṃbhe nihitā ivāpaḥ prayāṃti dehena samaṃ vināśanam 162| rājyepi hi kutaḥ saukhyaṃ saṃdhivigrahaciṃtayā | putrādapi bhayaṃ yatra tatra saukhyaṃ hi kīdṛśam 163| svajātīyādbhayaṃ prāyaḥ sarveṣāmeva dehinām | ekadravyābhilāṣitvācchunāmiva parasparam 164| na praviśya vanaṃ kaścinnṛpaḥ khyātosti bhūtale | nikhilaṃ yastiraskṛtya sukhaṃ tiṣṭhati nirbhayaḥ 165| yuddhe bāhusahasraṃ hi pātayāmāsa bhūtale | śrīmataḥ kārtavīryasya ṛṣiputraḥ pratāpavān 166| ṛṣiputrasya rāmasya rāmo daśarathātmajaḥ | jaghāna vīryamatulamūrdhvagaṃ sumahātmanaḥ 167| jarāsaṃdhena rāmasya tejasā nāśitaṃ yaśaḥ | jarāsaṃdhasya bhīmena tasyāpi pavanātmajaḥ 168| hanumānapi sūryeṇa vikṣiptaḥ patitaḥ kṣitau | nivātakavacānsarvadānavānbaladarpitān 169| hatavānarjunaḥ śrīmāngopālaiḥ sa vinirjitaḥ | sūryaḥ pratāpayukto'pi meghaiḥ saṃchādyate kvacit 170| kṣipyate vāyunā megho vāyorvīryaṃ nagairjitam | dahyaṃte vahninā śailāḥ sa vahniḥ śāmyate jalaiḥ 171| tajjalaṃ śoṣyate sūryaiste sūryāḥ saha vāriṇā | trailokyena samastāśca naśyaṃti brahmaṇo dine 172| brahmāpi tridaśaiḥ sārdhamupasaṃhriyate punaḥ | parārdhadvayakālāṃte śivena paramātmanā 173| evaṃ naivāsti saṃsāre yacca sarvottamaṃ balam | vihāyaikaṃ jagannāthaṃ paramātmānamavyayam 174| jñātvā sātiśayaṃ sarvamatimānaṃ vivarjayet | evaṃbhūte jagatyasminkaḥ suraḥ paṃḍitopi vā 175| na hyasti sarvavitkaścinna vā mūrkhopi sarvataḥ | yāvadyastu vijānāti tāvattatra sa paṃḍitaḥ 176| samādhāne tu sarvatra prabhāvaḥ sadṛśaḥ smṛtaḥ | vittasyātiśayatvena prabhāvaḥ kasyacitkvacit 177| dānavairnirjitā devāste daivairnijitāḥ punaḥ | ityanyonyaṃ śrito loko bhāgyairjayaparājayaiḥ 178| evaṃ vastrayugaṃ rājñāṃ prasthamātrāṃbubhojanam | yānaṃ śayyāsanaṃ caiva śeṣaṃ duḥkhāya kevalam 179| saptame cāpi bhavane khaṭvāmātra parigrahaḥ | udakuṃbhasahasrebhyaḥ kleśāyāsa pravistaraḥ 180| pratyūṣe tūryanirghoṣaḥ samaṃ puranivāsibhiḥ | rājyebhimānamātraṃ hi mamedaṃ vādyate gṛhe 181| sarvamābharaṇaṃ bhāraḥ sarvamālepanaṃ malam | sarvaṃ pralapitaṃ gītaṃ nṛtyamunmattaceṣṭitam 182| ityevaṃ rājyasaṃbhogaiḥ kutaḥ saukhyaṃ vicārataḥ | nṛpāṇāṃ vigrahe ciṃtā vānyonyavijigīṣayā 183| prāyeṇa śrīmadālepānnahuṣādyā mahānṛpāḥ | svargaṃ prāptā nipatitāḥ kaḥ śriyā viṃdate sukham 184| svargepi ca kutaḥ saukhyaṃ dṛṣṭvā dīptāṃ paraśriyam | uparyupari devānāmanyonyātiśayasthitām 185| naraiḥ puṇyaphalaṃ svarge mūlacchedena bhujyate | na cānyatkriyate karma so'tra doṣaḥ sudāruṇaḥ 186| chinnamūlataruryadvaddivasaiḥ patati kṣitau | puṇyasya saṃkṣayāttadvannipataṃti divaukasaḥ 187| sukhābhilāṣaniṣṭhānāṃ sukhabhogādi saṃplavaiḥ | akasmātpatitaṃ duḥkhaṃ kaṣṭaṃ svargedivaukasām 188| iti svarge'pi devānāṃ nāsti saukhyaṃ vicārataḥ | kṣayaśca viṣayāsiddhau svarge bhogāya karmaṇām 189| tatra duḥkhaṃ mahatkaṣṭaṃ narakāgniṣu dehinām | ghoraiśca vividhairbhāvairvāṅmanaḥ kāya saṃbhavaiḥ 190| kuṭhāracchedanaṃ tīvraṃ valkalānāṃ ca takṣaṇam | parṇaśākhāphalānāṃ ca pātaścaṃḍena vāyunā 191| unmūlanānnadībhiśca gajairanyaiśca dehibhiḥ | dāvāgnihimaśoṣaiśca duḥkhaṃ sthāvarajātiṣu 192| tadvadbhujaṃgasarpāṇāṃ krodhe duḥkhaṃ ca dāruṇam | duṣṭānāṃ ghātanaṃ loke pāśena ca nibaṃdhanam 193| akasmājjanmamaraṇaṃ kīṭānāṃ ca muhurmuhuḥ | sarīsṛpanikāyānāmevaṃ duḥkhānyanekadhā 194| paśūnāmātmaśamanaṃ daṃḍatāḍanameva ca | nāsāvedhena saṃtrāsaḥ pratodena sutāḍanam 195| vetrakāṣṭhādinigaḍairaṃkuśenāṃgabaṃdhanam | bhāvena manasā kleśairbhikṣā yuvādipīḍanam 196| ātmayūthaviyogaiśca balānnayanabaṃdhane | paśūnāṃ saṃti kāyānāmevaṃ duḥkhānyanekaśaḥ 197| varṣāśītātapādduḥkhaṃ sukaṣṭaṃ grahapakṣiṇām | kleśamānāti kāyānāmevaṃ duḥkhānyanekadhā 198| garbhavāse mahadduḥkhaṃ janmaduḥkhaṃ tathā nṛṇām | subālyaduḥkhaṃ cājñānaṃ kaumāre guruśāsanam 199| yauvane kāmarāgābhyāṃ duḥkhaṃ caiverṣyayā punaḥ | kṛṣivāṇijyasevādyairgorakṣādika karmabhiḥ 200| vṛddhabhāve ca jarayā vyādhibhiśca prapīḍanāt | maraṇe ca mahadduḥkhaṃ prārthanāyāṃ tatodhikam 201| rājāgnijaladāghātacauraśatru bhayaṃ mahat | arthasyārjanarakṣāyāṃ bhayaṃ nāśe vyaye punaḥ 202| kārpaṇyaṃ matsaro dambho dhanādhikye bhayaṃ mahat | akārye saṃpravṛttiśca duḥkhāni dhanināṃ sadā 203| bhṛtyavṛttiḥ kusīdaṃ ca dāsatvaṃ parataṃtratā | iṣṭāniṣṭābhiyogaśca saṃyogāśca sahasraśaḥ 204| durbhikṣaṃ durbhagatvaṃ ca mūrkhatvaṃ ca daridratā | adharottarabhāgaśca nārakaṃ rājavikramam 205| anyonyābhibhavaṃ duḥkhamanyāṃnyato bhayaṃ mahat | anyonyācca prakopaśca rājño duḥkhaṃ mahībhṛtām 206| anityatātra bhāvānāṃ kṛtakāmyasya dehinaḥ | anyonya marmabhedācca anyonya karapīḍanāt 207| lubdhāśca pāpabhedena anyonyasya ca bhakṣaṇam | ityevamādibhirduḥkhairyasmādbhītaṃ carācaram 208| nirayādi manuṣyāṃtaṃ tasmātsarvaṃ tyajedbudhaḥ | skaṃdhātskaṃdhena yanbhāraṃ viśrāmaṃ manyate yathā 209| tadvatsarvamidaṃ loke duḥkhaṃ duḥkhena śāmyati | anyonyātiśayopetāḥ sarvadā bhogasaṃplavāḥ 210| dharmakṣayācca devānāṃ divi duḥkhamavasthitam | nānāyonisahasreṣu saṃbhavaḥ puṇyasaṃkṣayāt 211| rogāśca vividhākārā devaloke'pi saṃsmṛtāḥ | yajñasya hi śiraśchinnamaśvibhyāṃ saṃdhitaṃ punaḥ 212| tena doṣeṇa yajñasya śirorogaḥ sadaiva hi | mārtaṃḍabhānoḥ kuṣṭhaṃ ca varuṇasya jalodaram 213| pūṣṇodaśanavaikalyaṃ bhujastaṃbhaḥ śacīpateḥ | sumahānkṣayarogaśca somasya parikīrtitaḥ 214| jvaraśca sumahānāsīddakṣasyāpi prajāpateḥ | kalpekalpe ca devānāṃ mahatāmapi saṃkṣayaḥ 215| parārdhadvayakālāṃte brahmaṇaścāpyanityatā | dakṣasya duhitāṃ pautrīṃ brahmā kāmitavānpunaḥ 216| krodhena ca jayāṃ devīṃ yogajñāṃ śaptavānprabhuḥ | kāmakrodhau sthitau yatra tatra doṣāstadātmakāḥ 217| duḥkhāni ca samastāni saṃsthitāni na saṃśayaḥ | viśīrṇajanmamaraṇaṃ sarvāśitvaṃ havirbhujaḥ 218| strīvadhaḥ kāmasaktiśca sārathyaṃ pāṃḍave bale | rudreṇa tripuraṃ dagdhaṃ dakṣayajño vināśitaḥ 219| skaṃdasya janma vai śukrātkrīḍādīnāṃ sahasraśaḥ | evaṃ trayopi rāgādyairdoṣairdevāḥ samanvitāḥ 220| ebhyaḥ paraḥ prabhuḥ śāṃtaḥ paripūrṇaḥ sa muktidaḥ | evametajjagatsarvamanyonyātiśaye sthitam 221| duḥkhairākulitaṃ jñātvā nirvedaṃ paramaṃ vrajet | nirvedācca virāgaḥ syādvirāgājjñānasaṃbhavaḥ 222| jñānena tatparaṃ jñānaṃ śivaṃ muktimavāpnuyāt | samastaduḥkhanirmukta svasthātmā sa sukhī tadā 223| sarvajñaḥ paripūrṇaśca mukta ityabhidhīyate | mātaliruvāca- etatte sarvamākhyātaṃ yattvayā paripṛcchitam 224| dharmādharmaviveko hi sarvajñānasamudbhavaḥ | iṃdraloke pragaṃtavyaṃ devarājasya śāsanāt 225| iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe venopākhyāne pitṛmātṛtīrthamāhātmye ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ 66 |