Chapter 23

भीष्म उवाच वैष्णवा ये तु वै धर्मा यान्रुद्रः प्रोक्तवानिह तान्मे कथय विप्रेंद्र कीदृशास्ते फलं तु किम्।१। पुलस्त्य उवाच पुरा रथन्तरे कल्पे परिपृष्टो महात्मना मन्दरस्थो महादेवः पिनाकी ब्रह्मणा स्वयम्।२। कथमारोग्यमैश्वर्यमनंतममरेश्वर अल्पेन तपसा देव भवेन्मोक्षः सदा नृणां ३। किं तज्ज्ञानं महादेव त्वत्प्रसादादधोक्षज अल्पकेनापि तपसा महाफलमिहोच्यते।४। इति पृष्टस्स विश्वात्मा ब्रह्मणा लोकभावनः उमापतिरुवाचेदं मनसः प्रीतिकारकम्।५। ईश्वर उवाच अस्माद्रथंतरात्कल्पाद्भूयो विञ्शतिमो यदा वाराहो भविता कल्पस्तदा मन्वन्तरे शुभे।६। वैवस्वताख्ये सम्प्राप्ते सप्तमे सप्तलोकधृक् द्वापराख्यंयुगं तस्मिन्सप्तविंशतिमं यदा।७। तस्यां ते तु महातेजा वासुदेवो जनार्दनः भारावतरणार्थाय त्रिधा विष्णुर्भविष्यति।८। द्वैपायन ऋषिस्तत्र रौहिणेयोथ केशवः कंसारिः केशिमथनः केशवः क्लेशनाशनः९ पुरीं द्वारवतीं नाम साम्प्रतं या कुशस्थली दिव्यानुभावसंयुक्तामधिवासाय शार्ङ्गिणः।१०। त्वष्टा तदाज्ञया ब्रह्मन्करिष्यति जगत्पतेः तस्यां कदाचिदासीनः सभायां सोऽमितद्युतिः।११। भार्याभिर्वृष्णिविद्वद्भिभूरिभिर्भूरिदक्षिणैः कुरुभिर्देवगन्धर्वैरन्वितः कैटभार्दनः।१२। प्रवृत्तासु पुराणासु धर्मसम्बन्धधिनीषु च कथासु भीमसेनेन परिपृष्टः प्रतापवान्।१३। त्वया पृष्टस्य धर्मस्य वक्ष्यत्यस्य च भेददृक् भविता स तदा ब्रह्मन्कर्ता चैव वृकोदरः।१४। प्रवर्तकोऽस्य धर्मस्य पाण्डुसूनुर्महाबलः यस्य तीक्ष्णो वृको नाम जठरे हव्यवाहनः।१५। सम्भाष्यते स धर्मात्मा तेन चासौ वृकोदरः अतीव स्वादशीलश्च नागायुत बलो महान्।१६। धार्मिकस्याप्यशक्तस्य तीव्राग्नित्वादुपोषणे इदं व्रतमशेषाणां व्रतानामधिकं यतः।१७। कथयिष्यति विश्वात्मा वासुदेवो जगद्गुरुः अशेषयज्ञफलदमशेषाघविनाशनम्।।१८। अशेषदुष्टशमनमशेषसुरपूजितम् पवित्राणां पवित्रं यन्मगलानां च मङ्गलम् भविष्यं च भविष्याणां पुराणानां पुरातनम्।१९। वासुदेव उवाच यद्यष्टमी चतुर्द्दश्योर्द्वादशीषु च भारत अन्येष्वपि दिनर्क्षेषु नशक्तस्त्वमुपोषितुम्।२०। ततस्त्वग्र्यामिमां भीम तिथिं पापप्रणाशिनीम् उपोष्य विधिनानेन गच्छ विष्णोः परं पदं।२१। माघमासस्य दशमी यदा शुक्ला भवेत्तदा घृतेनाभ्यंजनं कृत्वा तिलैः स्नानं समाचरेत्।२२। तथैव विष्णुमभ्यर्चेन्नमो नारायणाय च कृष्णाय पादौ संपूज्य शिरःकृष्णात्मनेति च।२३। वैकुण्ठायेति वैकुण्ठमुरः श्रीवत्सधारिणे शङ्खिने गदिने चैव चक्रिणे वरदाय वै।२४। सर्वं नारायणन्त्वेवं सम्पूज्यावाहनक्रमात् दामोदरायेत्युदरं कटिं पञ्चजनाय वै।२५। ऊरूसौभाग्यनाथाय जानुनी भूतधारिणे नमो नीलाय वै जङ्घे पादौ विश्वभुजे पुनः।२६। नमो देव्यै नमः शांत्यै नमो लक्ष्म्यै नमः श्रियै नमस्तुष्ट्यै नमः पुष्ट्यै धृत्यै व्युष्ट्यै नमो नमः।२७। नमो विहङ्गनाथाय वायुवेगाय पक्षिणे विषप्रमथनायेति गरुडं चाभिपूजयेत्।२८। एवं सम्पूज्य गोविन्दमुमापतिविनायकौ गन्धैर्माल्यैस्तथा धूपैर्भक्ष्यैर्नानाविधैरपि।२९। गव्येन पयसा सिक्तां कृसरामथ पायसम् सर्पिषा सह भुक्त्वा तु गत्वा स्थानांतरं पुनः।३०। नैयग्रोधं दन्तकाष्ठमथवा खादिरं बुधः गृहीत्वा धावयेद्दन्तानाचान्तः प्रागुदङ्मुखः।३१। ब्रूयात्सायन्तनीं कृत्वा सन्ध्यामस्तमिते रवौ नमो नारायणायेति त्वामहं शरणं गतः।३२। एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य च केशवम् तां रात्रिं सकलां स्थित्वा शेषपर्यंकशायिनम्।३३। सर्पिषा विश्वदहनं हुत्वा ब्राह्मणपुङ्गवैः सहैव पुण्डरीकाक्षं द्वादश्यां क्षीरभोजनम्।३४। करिष्यामि यथात्मानं निर्विघ्नेनास्तु तच्च मे एवमुक्त्वा स्वपेद्भूमावितिहासकथां पुनः।३५। श्रुत्वा प्रभाते सञ्जाते नदीं गत्वा विशाम्पते स्नानं कृत्वा मुदा तद्वत्पाषण्डानभिवर्जयेत्।३६। उपास्य सन्ध्यां विधिवत्कृत्वा च पितृतर्पणम् प्रणम्य च हृषीकेशं शेषपर्यङ्कशायिनम्।३७। गृहस्य पुरतो भक्त्या मण्डपं कारयेद्बुधः चतुर्हस्तां शुभां कुर्याद्वेदीमरिनिषूदन।३८। चतुर्हस्तप्रमाणं तु विन्यसेत्तत्र तोरणम् मध्ये च कलशं तत्र माषमात्रेण सञ्युतम्।३९। छिद्रेण जलसम्पूर्णमधः कृष्णाजिने स्थितः तस्य धारां च शिरसा धारयेत्सकलां निशाम्।४०। धाराभिर्भूरिभिर्भूरि फलं वेदविदो विदुः यस्मात्तस्मात्कुरुश्रेष्ठ कारयेत्प्रयतो द्विजः।४१। दक्षिणे चार्धचन्द्रं तु पश्चिमे वर्तुलं तथा अश्वत्थपत्राकारं च उत्तरेण तु कारयेत्।४२। मध्ये तु पद्माकारं च कारयेद्वैष्णवो द्विजः पूर्वतो वेदिकां स्थो न स्थो न याम्ये च कल्पयेत्।४३। पानीयधारां शिरसि धारयेद्विष्णुतत्परः द्वितीया वेदी देवस्य तत्र पद्मं सकर्णिकम्।४४। तस्य मध्ये स्थितं देवं कुर्याद्वै पुरुषोत्तमम् हस्तमात्रं च तत्कुण्डं कृत्वा तत्र त्रिमेखलम्४५ योनिवक्त्रं ततस्तस्मिन्ब्राह्मणैर्यवसर्पिषी तिलाञ्श्च विष्णुदेवत्यैर्मंत्रैरेवानले हुनेत्।४६। कृत्वा तु वैष्णवं सम्यग्यागं तत्र प्रकल्पयेत् आज्यधारा मध्यमे तु कुंडे दद्यात्तु यत्नतः।४७। क्षीरधारां देवदेवे वारिधारात्मनोपरि निष्पावार्धप्रमाणां वै धारामाज्यस्य पातयेत्।४८। स्वेच्छया क्षीरजलयोरविच्छिन्नां च शर्वरीं जलकुम्भान्महावीर्य स्थापयित्वा त्रयोदश।४९। भक्ष्यैर्नानाविधैर्युक्तान्सितवस्त्रैरलङ्कृतान् प्रतानौदुम्बरैः पात्रैः पञ्चरत्नसमन्वितैः।1.23.५०। चतुर्भिर्बह्वृचैर्होमः कार्यस्तत्र उदङ्मुखैः रुद्रजाप्यश्चतुर्भिश्च यजुर्वेदपरायणैः।५१। वैष्णवानि च सामानि चतुर्भिः सामवेदिभिः एवं द्वादश वै विप्रान्वस्त्रमाल्यानुलेपनैः।५२। पूजयेदङ्गुलीयैश्च कटकैर्हेमसूत्रकैः वासोभिः शयनीयैश्च वित्तशाठ्यविवर्जितः।५३। एवं क्षपातिवाह्या वै गीतमङ्गलनिःस्वनैः उपाध्यायस्य च पुनर्द्विगुणं सर्वमेव तु।५४। ततः प्रभाते विमले समुत्थाय त्रयोदश गावो देयाः कुरुश्रेष्ठ सौवर्णशृङ्गसंवृताः।५५। पयस्विन्यः शीलवत्यः कांस्यदोहसमन्विताः रौप्यखुराः सवत्साश्च चन्दनेनाभिभूषिताः।५६। तास्तु तेषां ततो दत्वा भक्ष्यभोज्येन तर्पितान् कृत्वा वै ब्राह्मणान्सर्वान्छत्रैर्नानाविधैस्तथा।५७। भुक्त्वा चाक्षारलवणमात्मना च विसर्जयेत् अनुगम्य पदान्यष्टौ पुत्रभार्यासमन्वितः।५८। प्रीयतामत्र देवेशः केशवः क्लेशनाशनः एवं गुर्वाज्ञया कुम्भान्गाश्चैव शयनानि च।५९। वासांसि चैव सर्वेषां गृहाणि प्रापयेद्बुधः अभावे बहुशय्यानामेकामपि सुसंस्कृताम्।६०। शय्यां दद्याद्गृही भीम सर्वोपस्करसंयुताम् इतिहासपुराणानि वाचयित्वा तु वाहयेत्।६१। तद्दिनं कुरुशार्दूल य इच्छेद्विपुलां श्रियम् तस्मात्त्वं सत्त्वमालंब्य भीमसेन विमत्सरः।६२। कुरु व्रतमिदं सम्यक्स्नेहाद्गुह्यं मयोदितम् त्वया कृतमिदं वीर त्वन्नाम्ना च भविष्यति।६३। सा भीमद्वादशी ह्येषा सर्वपापहरा शुभा या तु कल्याणिनी नाम पुरा कल्पेषु पठ्यते।६४। त्वं चादिकर्ता भव सौकरेस्मिन्कल्पे महावीर वरप्रधान यस्याः स्मृतेः कीर्तनतोप्यशेषं पापं प्रणष्टं त्रिदशाधिपस्य।६५। दृष्ट्वा च तामप्सरसामभीष्टां वेश्याकृतामन्यभवान्तरेषु। आभीरकन्या हि कुतूहलेन सैवोर्वशी सम्प्रति नाकपृष्ठे।६६। जाताऽथ सा वैश्यकुलोद्भवापि पुलोमकन्या पुरुहूतपत्नी।। तत्रापि तस्याः परिचारिकेयं मम प्रिया सम्प्रति सत्यभामा।६७। कृतं पुरा मंगलमेतदेव द्विजात्मजा वेदवती बभूव।६८। अस्यां च कल्याणतिथौ विवस्वान्सहस्रधारेण सहस्ररश्मिः स्नातः पुरा मण्डलमेत्य तद्वत्तेजोमयं खेटपतिर्बभूव।६९। इदमेवकृतं महेंद्रमुख्यैर्बहुभिर्देवसुरारिकोटिभिश्च फलमस्येह न शक्यते हि वक्तुं यदि जिह्वायुतकोटयो मुखे स्युः।७०। कलिकलुषविदारिणीमनन्तामपि कथयिष्यति यादवेंद्रसूनुः अथ नरकगतान्पितॄनथैषा ह्यलमुद्धर्तुमिहैव यः करोति।७०। इदमनघशृणोति वक्ति भक्त्या परिपठतीह परोपकारहेतोः इह पंकजनाभभक्तिमान्भवेदथ शक्रस्य सपूज्यतामुपैति।७१। कल्याणिनी नाम पुरा विसर्गे या द्वादशी माघसितेभिपूज्या सा पाण्डुपुत्रेण कृता भविष्यत्यंनतपुण्यानघभीमपूर्वा।७२ ब्रह्मोवाच वर्णाश्रमाणां प्रभवः पुराणेषु मया श्रुतः सदाचारश्च भगवान्धर्मशास्त्रांगविस्तरैः।७३। पण्यस्त्रीणां समाचारं श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ईश्वर उवाच तस्मिन्नेव पुरे ब्रह्मन्सहस्राणि तु षोडश७४ वासुदेवस्य नारीणां भविष्यंत्यंबुजोद्भव ताभिर्वसंतसमये कोकिलालिकुलाकुले७५ पुष्पितोपवने फुल्लकल्हारसरसस्तटे निर्भरं सहपत्नीभिः प्रशस्ताभिरलंकृतः७६ रमयिष्यति विश्वात्मा कृष्णो यदुकुलोद्वहः कुरंगनयनः श्रीमान्मालतीकृतशेखरः७७ गच्छन्समीपमार्गेण सांबो जांबवतीसुतः साक्षात्कंदर्परूपेण सर्वाभरणभूषितः७८ अनंगशरतप्ताभिः साभिलाषमवेक्षितः प्रबुद्धो मन्मथस्तासां भविष्यति यदात्मनि७९ तदवेक्ष्य जगन्नाथस्सर्वज्ञो ध्यानचक्षुषा स्वयंप्रभुर्वक्ष्यति ता वो हरिष्यंति दस्यवः८० अपरोक्षं यतस्त्वेवं स्निग्धमेतद्विचिंतितम् ततः प्रसादितो देव इदं वक्ष्यति शार्ङ्गभृत्८१ ताभिः शापाभितप्ताभिर्भगवान्भूतभावनः उत्तराश्रितदाशानामुद्धर्ता ब्राह्मणप्रियः८२ उपदेक्ष्यत्यनंतात्मा भावि कल्याणकारकम् भवतीनामृषिर्दाल्भ्यो यद्व्रतं कथयिष्यति८३ इत्युक्त्वा ताः परित्यज्य गतोन्तर्धानमीश्वरः ततः कालेन महता भारावतरणे कृते८४ निवृत्ते मौसले तद्वत्केशवे दिवमागते शून्ये यदुकुले सर्वे चोरैरपि जितेर्जुने८५ हृतासु कृष्णपत्नीषु दाशभोग्यासु चार्बुदे तिष्ठंतीषु च दौर्गत्यसंतप्तासु चतुर्मुख८६ आगमिष्यति योगात्मा दाल्भ्योनाम महातपाः तास्तमर्घ्येण संपूज्य प्रणिपत्य पुनःपुनः८७ लालप्यमाना बहुशो वाष्पपर्याकुलेक्षणाः स्मरंत्यो विविधान्भोगान्दिव्यमाल्यानुलेपनान्८८ भर्त्तारं जगतामीशमनंतमपराजितम् दिव्यानुभावां च पुरींनानारत्नगृहाणि च८९ द्वारकावासिनः सर्वान्देवरूपान्कुमारकान् प्रश्नमेतं करिष्यंति मुनेरभिमुखंस्थिताः९० दस्युमिर्भगवन्सर्वाः परिभुक्ता वयं बलात् स्वधर्मश्च्यावितोस्माकमस्मिन्नः शरणं भवान्९१ आदिष्टोसि पुरा ब्रह्मन्केशवेन च धीमता कस्मादीशेन संयोगं प्राप्य वेश्यात्वमागताः९२ वेश्यानामपि यो धर्मस्तं नो ब्रूहि तपोधन कथयिष्ये वदत्तासां यद्दाल्भ्यश्चैकितायनः९३ दाल्भ्य उवाच जलक्रीडाविहारेषु पुरा सरसि मानसे भवतीनां सगर्वाणां नारदोभ्याशमागतः९४ हुताशनसुताः सर्वा भवत्योप्सरसः पुरा अप्रणम्यावलेपेन परिपृष्टः स योगवित्९५ कथं नारायणोस्माकं भर्त्ता स्यादित्युपादिश तस्माद्वरप्रदानं च शापश्चायमभूत्पुरा९६ शय्याद्वयप्रदानेन मधुमाधवमासयोः सुवर्णोपस्करोत्संगं द्वादश्यां शुक्लपक्षतः९७ भर्ता नारायणो नूनं भविष्यत्यन्यजन्मनि यदकृत्वा प्रणामं मे रूपसौभाग्यमत्सरात्९८ परिपृष्टोस्मि तेनाशु वियोगो वो भविष्यति चोरैरपहृताः सर्वा वेश्यात्वं समवाप्स्यथ९९ एवं नारदशापेन केशवस्य च शापतः वेश्यात्वमागताः सर्वा भवत्यः काममोहिताः1.23.१०० इदानीमपि यद्वक्ष्ये तच्छ्रणुध्वं वरांगनाः पुरा दैवासुरे युद्धे हतेषु शतशः सुरैः१०१ दानवासुरदैत्येषु राक्षसेषु ततस्ततः तेषां दारसहस्राणि शतशोथ सहस्रशः१०२ परिणीतानि यानि स्युर्बलाद्भुक्तानि यानि वै तानि सर्वाणि देवेशः प्रोवाच वदतां वरः१०३ वेश्याधर्मेण वर्तध्वमधुना नृपमंदिरे भक्तिमत्यो वरारोहास्तथा देवकुलेषु च१०४ राजतः स्वामिनश्चापि जीविकां च प्रलप्स्यथ भविष्यति च सौभाग्यं सर्वासामपि शक्तितः१०५ यः कश्चिच्छुल्कमादाय गृहमेष्यति वः सदा निश्छद्मनैवोपचर्यः प्रीतिभावैरदांभिकैः१०६ देवतानां पितॄणां च पुण्येह्नि समुपस्थिते गोभूहिरण्यधान्यानि प्रदेयानि च शक्तितः१०७ यद्व्रतं चोपदेक्ष्यामि तत्कुरुध्वं च सर्वशः संसारोत्तारणायालमेतद्वेदविदो विदुः१०८ यदा सूर्यदिने हस्तः पुष्यो वाथ पुनर्वसुः भवेत्सर्वौषधिस्नानं सम्यक्नारी समाचरेत्१०९ तदा पंचशरात्मा तु हरिस्सन्निधिमेष्यति अर्चयेत्पुंडरीकाक्षमनंगस्यानुकीर्तनैः११० कामाय पादौ संपूज्य जंघे वै मोहकारिणे मेढ्रं कंदर्पनिधये कटिं प्रीतिमते नमः१११ नाभिं सौख्यसमुद्राय वामनाय तथोदरम् हृदयं हृदयेशाय स्तनावाह्लादकारिणे११२ उत्कंठायेति वै कंठमास्यमानंदकारिणे वामांसं पुष्पचापाय पुष्पबाणाय दक्षिणम्११३ मानसायेति वै मालि विलोलायेति मूर्द्धजम् सर्वात्मने शिरस्तद्वद्देवदेवस्य पूजयेत्११४ नमः शिवाय शांताय पाशांकुशधराय च गदिने पीतवस्त्राय शंखचक्रधराय च११५ नमो नारायणायेति कामदेवात्मने नमः नमः शांत्यै नमः प्रीत्यै नमारेत्यै नमः श्रियै११६ नमः पुष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै नमः सर्वार्थसंपदे एवं संपूज्य गोविंदमनंगात्मकमीश्वरम्११७ गंधमाल्यैस्तथा धूपैर्नैवेद्येन च भामिनी तत आहूय धर्मज्ञं ब्राह्मणं वेदपारगम्११८ अव्यंगमथ संपूज्य गंधपुष्पार्चनादिभिः शालेयतंडुलप्रस्थं घृतपात्रेण संयुतम्११९ तस्मै विप्राय वै दद्यान्माधवः प्रीयतामिति यथेष्टाहारसंभुक्तमेनं द्विजमनुत्तमम्१२० रत्यर्थं कामदेवोयमिति चित्ते च धारयेत् यद्यदिच्छति विप्रेंद्रस्तत्तत्कुर्याद्विलासिनी१२१ सर्वभावेन चात्मानमर्पयेत्स्मितभाषिणी एवमादित्यवारेण सर्वमेतत्समाचरेत्।१२२। तंडुलप्रस्थदानं च यावन्मासास्त्रयोदश ततस्त्रयोदशे मासि संप्राप्ते चास्य भामिनी।१२३। विप्रस्योपस्करैर्युक्तां शय्यां दद्याद्विचक्षणा सोपधानां सविन्यासां स्वास्तरावरणां शुभाम्।१२४। दीपिकोपानहच्छत्र पादुकासनसंयुताम् सपत्नीकमलंकृत्य हेमसूत्रांगुलीयकैः१२५ सूक्ष्मवस्त्रैः सकटकैर्धूपमाल्यानुलेपनैः कामदेवं सपत्नीकं गुडकुम्भोपरिस्थितम्।१२६। ताम्रपात्रासनगतं हेमनेत्रपटावृतम् सुकांस्यभाजनोपेतमिक्षुदंडसमन्वितम्१२७ दद्यादनेन मन्त्रेण तथैकां गां पयस्विनीम् यथांतरं न पश्यामि कामकेशवयोः सदा।१२८। तथैव सर्वकामाप्तिरस्तु विप्र सदा मम तथा च कांचनं देवं प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः।१२९। कोदात्कामोदादिति वैदिकं मंत्रमुदीरयेत् ततः प्रदक्षिणीकृत्य विसृज्य द्विजपुंगवम्।१३०। शय्यासनादिकं सर्वं ब्राह्मणस्य गृहं नयेत् ततः प्रभृति योऽन्योपि रत्यर्थं गेहमागतः।१३१। सम्मान्य सूर्यवारेण स संपूज्यो भवेत्सदा एवं त्रयोदशं यावन्मासमेकं द्विजोत्तमम्।१३२। तर्पयित्वा यथाकामं प्रेषयेच्चैव मंदिरम् तदनुज्ञया रूपवंतं यावदस्यागमो भवेत्।१३३। आत्मनोपि यदा विघ्नं गर्भसूतकराजकम् दैवं वा मानुषं वा स्यादुपरागेण वा ततः।१३४। सावारा नष्टपंचाशद्यथाशक्ति समर्पयेत् एतद्धि कथितं सम्यग्भवतीनां विशेषतः।१३५। स्वधर्मोयं यतो भाव्यो वेश्यानामिह सर्वदा शय्यया त्यज्यते देव न कदाचिद्यथा भवान्।१३६। शय्या ममाप्यशून्येयं तथास्तु मधुसूदन गीतवादित्रनिर्घोषं देवदेवस्य कारयेत्।१३७। एतद्वः कथितं सर्वं वेश्याधर्ममशेषतः पुरुहूतेन यत्प्रोक्तं दानवीषु पुरा मया।१३८। तदिदं सांप्रतं सर्वं भवतीष्वपि युज्यते सर्वपापप्रशमनमनंतफलदायकम्।१३९। कल्याणिनीनां कथितं तदेतद्दुश्चरं व्रतम् करोति याऽशेषमुदग्रमेतत्कल्याणिनी माधवलोकसंस्था।१४०। सा पूजिता देवगणैरशेषैरानंदकृत्स्थानमुपैति विष्णोः तपोधनः सोप्यभिधाय चैतदनंगदानव्रतमंगनानाम्।१४१। स्वस्थानमेष्यंति समस्तमित्थं व्रतं करिष्यंति च देवयोने।१४२।

bhīṣma uvāca vaiṣṇavā ye tu vai dharmā yānrudraḥ proktavāniha tānme kathaya vipreṃdra kīdṛśāste phalaṃ tu kim|1| pulastya uvāca purā rathantare kalpe paripṛṣṭo mahātmanā mandarastho mahādevaḥ pinākī brahmaṇā svayam|2| kathamārogyamaiśvaryamanaṃtamamareśvara alpena tapasā deva bhavenmokṣaḥ sadā nṛṇāṃ 3| kiṃ tajjñānaṃ mahādeva tvatprasādādadhokṣaja alpakenāpi tapasā mahāphalamihocyate|4| iti pṛṣṭassa viśvātmā brahmaṇā lokabhāvanaḥ umāpatiruvācedaṃ manasaḥ prītikārakam|5| īśvara uvāca asmādrathaṃtarātkalpādbhūyo viñśatimo yadā vārāho bhavitā kalpastadā manvantare śubhe|6| vaivasvatākhye samprāpte saptame saptalokadhṛk dvāparākhyaṃyugaṃ tasminsaptaviṃśatimaṃ yadā|7| tasyāṃ te tu mahātejā vāsudevo janārdanaḥ bhārāvataraṇārthāya tridhā viṣṇurbhaviṣyati|8| dvaipāyana ṛṣistatra rauhiṇeyotha keśavaḥ kaṃsāriḥ keśimathanaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ9 purīṃ dvāravatīṃ nāma sāmprataṃ yā kuśasthalī divyānubhāvasaṃyuktāmadhivāsāya śārṅgiṇaḥ|10| tvaṣṭā tadājñayā brahmankariṣyati jagatpateḥ tasyāṃ kadācidāsīnaḥ sabhāyāṃ so'mitadyutiḥ|11| bhāryābhirvṛṣṇividvadbhibhūribhirbhūridakṣiṇaiḥ kurubhirdevagandharvairanvitaḥ kaiṭabhārdanaḥ|12| pravṛttāsu purāṇāsu dharmasambandhadhinīṣu ca kathāsu bhīmasenena paripṛṣṭaḥ pratāpavān|13| tvayā pṛṣṭasya dharmasya vakṣyatyasya ca bhedadṛk bhavitā sa tadā brahmankartā caiva vṛkodaraḥ|14| pravartako'sya dharmasya pāṇḍusūnurmahābalaḥ yasya tīkṣṇo vṛko nāma jaṭhare havyavāhanaḥ|15| sambhāṣyate sa dharmātmā tena cāsau vṛkodaraḥ atīva svādaśīlaśca nāgāyuta balo mahān|16| dhārmikasyāpyaśaktasya tīvrāgnitvādupoṣaṇe idaṃ vratamaśeṣāṇāṃ vratānāmadhikaṃ yataḥ|17| kathayiṣyati viśvātmā vāsudevo jagadguruḥ aśeṣayajñaphaladamaśeṣāghavināśanam||18| aśeṣaduṣṭaśamanamaśeṣasurapūjitam pavitrāṇāṃ pavitraṃ yanmagalānāṃ ca maṅgalam bhaviṣyaṃ ca bhaviṣyāṇāṃ purāṇānāṃ purātanam|19| vāsudeva uvāca yadyaṣṭamī caturddaśyordvādaśīṣu ca bhārata anyeṣvapi dinarkṣeṣu naśaktastvamupoṣitum|20| tatastvagryāmimāṃ bhīma tithiṃ pāpapraṇāśinīm upoṣya vidhinānena gaccha viṣṇoḥ paraṃ padaṃ|21| māghamāsasya daśamī yadā śuklā bhavettadā ghṛtenābhyaṃjanaṃ kṛtvā tilaiḥ snānaṃ samācaret|22| tathaiva viṣṇumabhyarcennamo nārāyaṇāya ca kṛṣṇāya pādau saṃpūjya śiraḥkṛṣṇātmaneti ca|23| vaikuṇṭhāyeti vaikuṇṭhamuraḥ śrīvatsadhāriṇe śaṅkhine gadine caiva cakriṇe varadāya vai|24| sarvaṃ nārāyaṇantvevaṃ sampūjyāvāhanakramāt dāmodarāyetyudaraṃ kaṭiṃ pañcajanāya vai|25| ūrūsaubhāgyanāthāya jānunī bhūtadhāriṇe namo nīlāya vai jaṅghe pādau viśvabhuje punaḥ|26| namo devyai namaḥ śāṃtyai namo lakṣmyai namaḥ śriyai namastuṣṭyai namaḥ puṣṭyai dhṛtyai vyuṣṭyai namo namaḥ|27| namo vihaṅganāthāya vāyuvegāya pakṣiṇe viṣapramathanāyeti garuḍaṃ cābhipūjayet|28| evaṃ sampūjya govindamumāpativināyakau gandhairmālyaistathā dhūpairbhakṣyairnānāvidhairapi|29| gavyena payasā siktāṃ kṛsarāmatha pāyasam sarpiṣā saha bhuktvā tu gatvā sthānāṃtaraṃ punaḥ|30| naiyagrodhaṃ dantakāṣṭhamathavā khādiraṃ budhaḥ gṛhītvā dhāvayeddantānācāntaḥ prāgudaṅmukhaḥ|31| brūyātsāyantanīṃ kṛtvā sandhyāmastamite ravau namo nārāyaṇāyeti tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ|32| ekādaśyāṃ nirāhāraḥ samabhyarcya ca keśavam tāṃ rātriṃ sakalāṃ sthitvā śeṣaparyaṃkaśāyinam|33| sarpiṣā viśvadahanaṃ hutvā brāhmaṇapuṅgavaiḥ sahaiva puṇḍarīkākṣaṃ dvādaśyāṃ kṣīrabhojanam|34| kariṣyāmi yathātmānaṃ nirvighnenāstu tacca me evamuktvā svapedbhūmāvitihāsakathāṃ punaḥ|35| śrutvā prabhāte sañjāte nadīṃ gatvā viśāmpate snānaṃ kṛtvā mudā tadvatpāṣaṇḍānabhivarjayet|36| upāsya sandhyāṃ vidhivatkṛtvā ca pitṛtarpaṇam praṇamya ca hṛṣīkeśaṃ śeṣaparyaṅkaśāyinam|37| gṛhasya purato bhaktyā maṇḍapaṃ kārayedbudhaḥ caturhastāṃ śubhāṃ kuryādvedīmariniṣūdana|38| caturhastapramāṇaṃ tu vinyasettatra toraṇam madhye ca kalaśaṃ tatra māṣamātreṇa sañyutam|39| chidreṇa jalasampūrṇamadhaḥ kṛṣṇājine sthitaḥ tasya dhārāṃ ca śirasā dhārayetsakalāṃ niśām|40| dhārābhirbhūribhirbhūri phalaṃ vedavido viduḥ yasmāttasmātkuruśreṣṭha kārayetprayato dvijaḥ|41| dakṣiṇe cārdhacandraṃ tu paścime vartulaṃ tathā aśvatthapatrākāraṃ ca uttareṇa tu kārayet|42| madhye tu padmākāraṃ ca kārayedvaiṣṇavo dvijaḥ pūrvato vedikāṃ stho na stho na yāmye ca kalpayet|43| pānīyadhārāṃ śirasi dhārayedviṣṇutatparaḥ dvitīyā vedī devasya tatra padmaṃ sakarṇikam|44| tasya madhye sthitaṃ devaṃ kuryādvai puruṣottamam hastamātraṃ ca tatkuṇḍaṃ kṛtvā tatra trimekhalam45 yonivaktraṃ tatastasminbrāhmaṇairyavasarpiṣī tilāñśca viṣṇudevatyairmaṃtrairevānale hunet|46| kṛtvā tu vaiṣṇavaṃ samyagyāgaṃ tatra prakalpayet ājyadhārā madhyame tu kuṃḍe dadyāttu yatnataḥ|47| kṣīradhārāṃ devadeve vāridhārātmanopari niṣpāvārdhapramāṇāṃ vai dhārāmājyasya pātayet|48| svecchayā kṣīrajalayoravicchinnāṃ ca śarvarīṃ jalakumbhānmahāvīrya sthāpayitvā trayodaśa|49| bhakṣyairnānāvidhairyuktānsitavastrairalaṅkṛtān pratānaudumbaraiḥ pātraiḥ pañcaratnasamanvitaiḥ|1.23.50| caturbhirbahvṛcairhomaḥ kāryastatra udaṅmukhaiḥ rudrajāpyaścaturbhiśca yajurvedaparāyaṇaiḥ|51| vaiṣṇavāni ca sāmāni caturbhiḥ sāmavedibhiḥ evaṃ dvādaśa vai viprānvastramālyānulepanaiḥ|52| pūjayedaṅgulīyaiśca kaṭakairhemasūtrakaiḥ vāsobhiḥ śayanīyaiśca vittaśāṭhyavivarjitaḥ|53| evaṃ kṣapātivāhyā vai gītamaṅgalaniḥsvanaiḥ upādhyāyasya ca punardviguṇaṃ sarvameva tu|54| tataḥ prabhāte vimale samutthāya trayodaśa gāvo deyāḥ kuruśreṣṭha sauvarṇaśṛṅgasaṃvṛtāḥ|55| payasvinyaḥ śīlavatyaḥ kāṃsyadohasamanvitāḥ raupyakhurāḥ savatsāśca candanenābhibhūṣitāḥ|56| tāstu teṣāṃ tato datvā bhakṣyabhojyena tarpitān kṛtvā vai brāhmaṇānsarvānchatrairnānāvidhaistathā|57| bhuktvā cākṣāralavaṇamātmanā ca visarjayet anugamya padānyaṣṭau putrabhāryāsamanvitaḥ|58| prīyatāmatra deveśaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ evaṃ gurvājñayā kumbhāngāścaiva śayanāni ca|59| vāsāṃsi caiva sarveṣāṃ gṛhāṇi prāpayedbudhaḥ abhāve bahuśayyānāmekāmapi susaṃskṛtām|60| śayyāṃ dadyādgṛhī bhīma sarvopaskarasaṃyutām itihāsapurāṇāni vācayitvā tu vāhayet|61| taddinaṃ kuruśārdūla ya icchedvipulāṃ śriyam tasmāttvaṃ sattvamālaṃbya bhīmasena vimatsaraḥ|62| kuru vratamidaṃ samyaksnehādguhyaṃ mayoditam tvayā kṛtamidaṃ vīra tvannāmnā ca bhaviṣyati|63| sā bhīmadvādaśī hyeṣā sarvapāpaharā śubhā yā tu kalyāṇinī nāma purā kalpeṣu paṭhyate|64| tvaṃ cādikartā bhava saukaresminkalpe mahāvīra varapradhāna yasyāḥ smṛteḥ kīrtanatopyaśeṣaṃ pāpaṃ praṇaṣṭaṃ tridaśādhipasya|65| dṛṣṭvā ca tāmapsarasāmabhīṣṭāṃ veśyākṛtāmanyabhavāntareṣu| ābhīrakanyā hi kutūhalena saivorvaśī samprati nākapṛṣṭhe|66| jātā'tha sā vaiśyakulodbhavāpi pulomakanyā puruhūtapatnī|| tatrāpi tasyāḥ paricārikeyaṃ mama priyā samprati satyabhāmā|67| kṛtaṃ purā maṃgalametadeva dvijātmajā vedavatī babhūva|68| asyāṃ ca kalyāṇatithau vivasvānsahasradhāreṇa sahasraraśmiḥ snātaḥ purā maṇḍalametya tadvattejomayaṃ kheṭapatirbabhūva|69| idamevakṛtaṃ maheṃdramukhyairbahubhirdevasurārikoṭibhiśca phalamasyeha na śakyate hi vaktuṃ yadi jihvāyutakoṭayo mukhe syuḥ|70| kalikaluṣavidāriṇīmanantāmapi kathayiṣyati yādaveṃdrasūnuḥ atha narakagatānpitṝnathaiṣā hyalamuddhartumihaiva yaḥ karoti|70| idamanaghaśṛṇoti vakti bhaktyā paripaṭhatīha paropakārahetoḥ iha paṃkajanābhabhaktimānbhavedatha śakrasya sapūjyatāmupaiti|71| kalyāṇinī nāma purā visarge yā dvādaśī māghasitebhipūjyā sā pāṇḍuputreṇa kṛtā bhaviṣyatyaṃnatapuṇyānaghabhīmapūrvā|72 brahmovāca varṇāśramāṇāṃ prabhavaḥ purāṇeṣu mayā śrutaḥ sadācāraśca bhagavāndharmaśāstrāṃgavistaraiḥ|73| paṇyastrīṇāṃ samācāraṃ śrotumicchāmi tatvataḥ īśvara uvāca tasminneva pure brahmansahasrāṇi tu ṣoḍaśa74 vāsudevasya nārīṇāṃ bhaviṣyaṃtyaṃbujodbhava tābhirvasaṃtasamaye kokilālikulākule75 puṣpitopavane phullakalhārasarasastaṭe nirbharaṃ sahapatnībhiḥ praśastābhiralaṃkṛtaḥ76 ramayiṣyati viśvātmā kṛṣṇo yadukulodvahaḥ kuraṃganayanaḥ śrīmānmālatīkṛtaśekharaḥ77 gacchansamīpamārgeṇa sāṃbo jāṃbavatīsutaḥ sākṣātkaṃdarparūpeṇa sarvābharaṇabhūṣitaḥ78 anaṃgaśarataptābhiḥ sābhilāṣamavekṣitaḥ prabuddho manmathastāsāṃ bhaviṣyati yadātmani79 tadavekṣya jagannāthassarvajño dhyānacakṣuṣā svayaṃprabhurvakṣyati tā vo hariṣyaṃti dasyavaḥ80 aparokṣaṃ yatastvevaṃ snigdhametadviciṃtitam tataḥ prasādito deva idaṃ vakṣyati śārṅgabhṛt81 tābhiḥ śāpābhitaptābhirbhagavānbhūtabhāvanaḥ uttarāśritadāśānāmuddhartā brāhmaṇapriyaḥ82 upadekṣyatyanaṃtātmā bhāvi kalyāṇakārakam bhavatīnāmṛṣirdālbhyo yadvrataṃ kathayiṣyati83 ityuktvā tāḥ parityajya gatontardhānamīśvaraḥ tataḥ kālena mahatā bhārāvataraṇe kṛte84 nivṛtte mausale tadvatkeśave divamāgate śūnye yadukule sarve corairapi jiterjune85 hṛtāsu kṛṣṇapatnīṣu dāśabhogyāsu cārbude tiṣṭhaṃtīṣu ca daurgatyasaṃtaptāsu caturmukha86 āgamiṣyati yogātmā dālbhyonāma mahātapāḥ tāstamarghyeṇa saṃpūjya praṇipatya punaḥpunaḥ87 lālapyamānā bahuśo vāṣpaparyākulekṣaṇāḥ smaraṃtyo vividhānbhogāndivyamālyānulepanān88 bharttāraṃ jagatāmīśamanaṃtamaparājitam divyānubhāvāṃ ca purīṃnānāratnagṛhāṇi ca89 dvārakāvāsinaḥ sarvāndevarūpānkumārakān praśnametaṃ kariṣyaṃti munerabhimukhaṃsthitāḥ90 dasyumirbhagavansarvāḥ paribhuktā vayaṃ balāt svadharmaścyāvitosmākamasminnaḥ śaraṇaṃ bhavān91 ādiṣṭosi purā brahmankeśavena ca dhīmatā kasmādīśena saṃyogaṃ prāpya veśyātvamāgatāḥ92 veśyānāmapi yo dharmastaṃ no brūhi tapodhana kathayiṣye vadattāsāṃ yaddālbhyaścaikitāyanaḥ93 dālbhya uvāca jalakrīḍāvihāreṣu purā sarasi mānase bhavatīnāṃ sagarvāṇāṃ nāradobhyāśamāgataḥ94 hutāśanasutāḥ sarvā bhavatyopsarasaḥ purā apraṇamyāvalepena paripṛṣṭaḥ sa yogavit95 kathaṃ nārāyaṇosmākaṃ bharttā syādityupādiśa tasmādvarapradānaṃ ca śāpaścāyamabhūtpurā96 śayyādvayapradānena madhumādhavamāsayoḥ suvarṇopaskarotsaṃgaṃ dvādaśyāṃ śuklapakṣataḥ97 bhartā nārāyaṇo nūnaṃ bhaviṣyatyanyajanmani yadakṛtvā praṇāmaṃ me rūpasaubhāgyamatsarāt98 paripṛṣṭosmi tenāśu viyogo vo bhaviṣyati corairapahṛtāḥ sarvā veśyātvaṃ samavāpsyatha99 evaṃ nāradaśāpena keśavasya ca śāpataḥ veśyātvamāgatāḥ sarvā bhavatyaḥ kāmamohitāḥ1.23.100 idānīmapi yadvakṣye tacchraṇudhvaṃ varāṃganāḥ purā daivāsure yuddhe hateṣu śataśaḥ suraiḥ101 dānavāsuradaityeṣu rākṣaseṣu tatastataḥ teṣāṃ dārasahasrāṇi śataśotha sahasraśaḥ102 pariṇītāni yāni syurbalādbhuktāni yāni vai tāni sarvāṇi deveśaḥ provāca vadatāṃ varaḥ103 veśyādharmeṇa vartadhvamadhunā nṛpamaṃdire bhaktimatyo varārohāstathā devakuleṣu ca104 rājataḥ svāminaścāpi jīvikāṃ ca pralapsyatha bhaviṣyati ca saubhāgyaṃ sarvāsāmapi śaktitaḥ105 yaḥ kaścicchulkamādāya gṛhameṣyati vaḥ sadā niśchadmanaivopacaryaḥ prītibhāvairadāṃbhikaiḥ106 devatānāṃ pitṝṇāṃ ca puṇyehni samupasthite gobhūhiraṇyadhānyāni pradeyāni ca śaktitaḥ107 yadvrataṃ copadekṣyāmi tatkurudhvaṃ ca sarvaśaḥ saṃsārottāraṇāyālametadvedavido viduḥ108 yadā sūryadine hastaḥ puṣyo vātha punarvasuḥ bhavetsarvauṣadhisnānaṃ samyaknārī samācaret109 tadā paṃcaśarātmā tu harissannidhimeṣyati arcayetpuṃḍarīkākṣamanaṃgasyānukīrtanaiḥ110 kāmāya pādau saṃpūjya jaṃghe vai mohakāriṇe meḍhraṃ kaṃdarpanidhaye kaṭiṃ prītimate namaḥ111 nābhiṃ saukhyasamudrāya vāmanāya tathodaram hṛdayaṃ hṛdayeśāya stanāvāhlādakāriṇe112 utkaṃṭhāyeti vai kaṃṭhamāsyamānaṃdakāriṇe vāmāṃsaṃ puṣpacāpāya puṣpabāṇāya dakṣiṇam113 mānasāyeti vai māli vilolāyeti mūrddhajam sarvātmane śirastadvaddevadevasya pūjayet114 namaḥ śivāya śāṃtāya pāśāṃkuśadharāya ca gadine pītavastrāya śaṃkhacakradharāya ca115 namo nārāyaṇāyeti kāmadevātmane namaḥ namaḥ śāṃtyai namaḥ prītyai namāretyai namaḥ śriyai116 namaḥ puṣṭyai namastuṣṭyai namaḥ sarvārthasaṃpade evaṃ saṃpūjya goviṃdamanaṃgātmakamīśvaram117 gaṃdhamālyaistathā dhūpairnaivedyena ca bhāminī tata āhūya dharmajñaṃ brāhmaṇaṃ vedapāragam118 avyaṃgamatha saṃpūjya gaṃdhapuṣpārcanādibhiḥ śāleyataṃḍulaprasthaṃ ghṛtapātreṇa saṃyutam119 tasmai viprāya vai dadyānmādhavaḥ prīyatāmiti yatheṣṭāhārasaṃbhuktamenaṃ dvijamanuttamam120 ratyarthaṃ kāmadevoyamiti citte ca dhārayet yadyadicchati vipreṃdrastattatkuryādvilāsinī121 sarvabhāvena cātmānamarpayetsmitabhāṣiṇī evamādityavāreṇa sarvametatsamācaret|122| taṃḍulaprasthadānaṃ ca yāvanmāsāstrayodaśa tatastrayodaśe māsi saṃprāpte cāsya bhāminī|123| viprasyopaskarairyuktāṃ śayyāṃ dadyādvicakṣaṇā sopadhānāṃ savinyāsāṃ svāstarāvaraṇāṃ śubhām|124| dīpikopānahacchatra pādukāsanasaṃyutām sapatnīkamalaṃkṛtya hemasūtrāṃgulīyakaiḥ125 sūkṣmavastraiḥ sakaṭakairdhūpamālyānulepanaiḥ kāmadevaṃ sapatnīkaṃ guḍakumbhoparisthitam|126| tāmrapātrāsanagataṃ hemanetrapaṭāvṛtam sukāṃsyabhājanopetamikṣudaṃḍasamanvitam127 dadyādanena mantreṇa tathaikāṃ gāṃ payasvinīm yathāṃtaraṃ na paśyāmi kāmakeśavayoḥ sadā|128| tathaiva sarvakāmāptirastu vipra sadā mama tathā ca kāṃcanaṃ devaṃ pratigṛhya dvijottamaḥ|129| kodātkāmodāditi vaidikaṃ maṃtramudīrayet tataḥ pradakṣiṇīkṛtya visṛjya dvijapuṃgavam|130| śayyāsanādikaṃ sarvaṃ brāhmaṇasya gṛhaṃ nayet tataḥ prabhṛti yo'nyopi ratyarthaṃ gehamāgataḥ|131| sammānya sūryavāreṇa sa saṃpūjyo bhavetsadā evaṃ trayodaśaṃ yāvanmāsamekaṃ dvijottamam|132| tarpayitvā yathākāmaṃ preṣayeccaiva maṃdiram tadanujñayā rūpavaṃtaṃ yāvadasyāgamo bhavet|133| ātmanopi yadā vighnaṃ garbhasūtakarājakam daivaṃ vā mānuṣaṃ vā syāduparāgeṇa vā tataḥ|134| sāvārā naṣṭapaṃcāśadyathāśakti samarpayet etaddhi kathitaṃ samyagbhavatīnāṃ viśeṣataḥ|135| svadharmoyaṃ yato bhāvyo veśyānāmiha sarvadā śayyayā tyajyate deva na kadācidyathā bhavān|136| śayyā mamāpyaśūnyeyaṃ tathāstu madhusūdana gītavāditranirghoṣaṃ devadevasya kārayet|137| etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ veśyādharmamaśeṣataḥ puruhūtena yatproktaṃ dānavīṣu purā mayā|138| tadidaṃ sāṃprataṃ sarvaṃ bhavatīṣvapi yujyate sarvapāpapraśamanamanaṃtaphaladāyakam|139| kalyāṇinīnāṃ kathitaṃ tadetadduścaraṃ vratam karoti yā'śeṣamudagrametatkalyāṇinī mādhavalokasaṃsthā|140| sā pūjitā devagaṇairaśeṣairānaṃdakṛtsthānamupaiti viṣṇoḥ tapodhanaḥ sopyabhidhāya caitadanaṃgadānavratamaṃganānām|141| svasthānameṣyaṃti samastamitthaṃ vrataṃ kariṣyaṃti ca devayone|142|