Chapter 199

ऋषय ऊचुः- कालिंद्याश्चैव माहात्म्यं वद सूत सविस्तरम् । यस्मै प्रकाशितं येन तदाख्यानसमन्वितम् १। सूत उवाच- एकदा पांडुतनयः शुश्रूषुः सौभरेः शुभम् । ज्ञानं तत्स्थानमभ्येत्य नत्वा तमिति पृष्टवान् २। युधिष्ठिर उवाच- ब्रह्मन्मार्तंडतनया तीर तीर्थेषु यच्छुभम् । तीर्थं तद्वद वैकुंठ जन्मभूमिपरात्परम् ३। सौभरिरुवाच- एकदा तु मुनिश्रेष्ठौ दिवि नारदपर्वतौ । गच्छंतौ खांडवं पश्यन्पश्यतः सुमनोहरम् ४। तत्रावतीर्णो नभस उपविष्टौ तटे शुभे । कालिंद्याः क्षणविश्रांतौ स्नातुं विविशतुर्जले ५। शिबिरौशीनरो राजा मृगयांतौ चरन्वने । दृष्ट्वा तान्निर्गमापेक्षी निषसाद सरित्तटे ६। तौ मुनी विधिवत्स्नात्वा परिधायांबराणि च । वंदितौ शिरसा राज्ञा तेनोपाविशतां तटे ७। तत्रालोक्य सुवर्णस्य शिबिर्यूपान्सहस्रशः । नारदं गर्वरहितः पर्वतं च जगाद सः ८। शिबिरुवाच- कथ्यतां मुनिशार्दूलौ कस्येमा यागयष्टयः । केनात्र विहितो यज्ञः सुरेणाथ नरेण वा ९। मुक्त्वा काश्यादितीर्थानि यज्ञैरीज्येऽत्र कः पुमान् । को विशेषोऽत्र तीर्थेभ्यस्तेभ्यो विज्ञानसन्निधिः १०। नारद उवाच- पुरा हिरण्यकशिपुर्जित्वा शक्रादिदेवताः । त्रैलोक्यराज्यमासाद्य सो खर्वं गर्वमाददे ११। प्रह्लादस्तस्य तनयो नारायणपरायणः । तस्मै सो द्रुह्यताभीक्ष्णं पापात्मा नष्टमंगलः १२। तद्द्रोहाद्विष्णुना सद्यो नृसिंहतनुधारिणा । हत्वा दैत्यपतिं स्वर्गराज्यं स्वःपतयेऽर्पितम् १३। स्वपदं प्राप्य देवेशो बृहस्पतिमथावदत् । मूर्ध्नाभिवंद्य तत्पादौ नारायणगुणान्स्मरन् १४। इंद्र उवाच- गुरो नृसिंहरूपेण हरिणा लोकधारिणा । दत्तं मे देवताराज्यं यष्टुमिच्छामि तं मखैः १५। स्थानं पवित्रं कथय ब्राह्मणांश्चैव मे गुरो । न विधेयो विलंबोऽत्र त्वया नो हितकारिणा १६। बृहस्पतिरुवाच- अस्ति ते खांडववनं रम्यं परमपावनम् । केतक्यशोकबकुलमधुमत्त मधुव्रतम् १७। तत्रास्ति यमुना पुण्या धन्या त्रैलोक्यपावनी । ददाति स्मरणे स्वर्गं मरणे ब्रह्मणः पदम् १८। तत्तीरे यज देवेश केशवं बहुभिर्मखैः । यदीच्छसि स्वकीयानां कल्याणं त्वं निरंतरम् १९। नारद उवाच- गुरोर्वचनमाकर्ण्य तूर्णमारुह्य वाहनम् । शिवप्रदमिमं शक्रः स्वकीयवनमागमत् २०। गुरुणा सह देवैश्च यज्ञोपकरणैस्तथा । अत्रागत्य विलोक्यैतद्वनं लेभे मुदं पराम् २१। गुरुणा नोदितः शक्रो सप्तर्षीन्ब्रह्मणः सुतान् । वसिष्ठादीन्द्विजान्वृत्वा यजति स्म जगत्पतिम् २२। तस्य प्रसन्नो भगवान्ब्रह्मेशाभ्यां सहागतः । क्रतौ शतक्रतोर्यत्र महानभवदुत्सवः २३। देवत्रयीं सतां वीक्ष्य शक्रो वक्रमतिस्तदा । उत्थायासनतस्तूर्णं ववंदे मुनिभिः सह २४। वाहनेभ्योऽवरुह्याशु तदंतेषूपविश्य ते । आसनेषु सुहैमेषु बभुर्वेदीष्विवाग्नयः २५। सितरक्तांगयोः शंभु ब्रह्मणोर्हरिराबभौ । नीलच्छविः पीतवासास्तडित्वानिव शृंगयोः २६। शक्रः प्रक्षाल्य तत्पादान्मूर्ध्ना तज्जलमादधे । अब्रवीच्च मुदायुक्तो वचनं मधुराक्षरम् २७। इंद्र उवाच-। विहितोऽयं मया देव यज्ञोऽद्य सफलोऽभवत् २८। यद्ययं दर्शनं प्राप्ता दुर्लक्ष्या अपि योगिभिः। एकेनैव त्वया विष्णो कृता मूर्तिस्त्रयीमयी २९। गुणैस्तथापि नानात्वं स्फटिकस्येव ते मृषा । यथा दारुषु गूढोऽग्निर्घर्षणेन विना विभो ३०। नाविर्भवति भूतानां हृत्सु भक्त्या तथा भवान् । एकस्य त्वयि भक्तिः स्यात्सर्वभूतोपकारिणी ३१। बभूवुः सुखिनो देवाः प्रह्लादकृतया तया। वयं विषयिणो देव त्वन्मायावृतचेतसः ३२। न जानीमः स्वरूपं ते यथावत्पादसेवकाः । भो ब्रह्मन्भो महादेव युवामपि जगद्गुरू ३३। एतस्यैव गुरुत्वेन यतो नातः पृथक्युवाम् । यत्किंचिदुच्यते वाचा मनसा च विचिंत्यते । अस्यैव माया तत्सर्वे तद्द्वयीदूरवर्त्तिनः ३४। प्रपंचजातं यदिदं विलोक्य तेन सत्यमित्येव विचिंतयेन्न सः । भजंति विष्णोश्चरणं तरंति ते यदंबुमूर्ध्ना हर धार्यते त्वया ३५। विधेस्य भूयादनुजन्मपादयो रतिर्मदीया कमलाभयोर्भृशम् । यदीक्षण क्षोभितया तया जगत्समस्तमेतन्महदादि जायते ३६। भवादृशो नास्ति कृपापरोपरो विपक्षपक्षे वितनोषि यत्सुखम् । स्वलोकशोकापनये कृपालुता यदुच्यते ते नृहरे तदज्ञता ३७। नारद उवाच- इत्यभिष्टूय देवेशं केशवं प्रणतोऽग्रतः । तस्थौ तद्वाक्यशुश्रुषा दत्तचित्तो महीयते ३८। एवमाकर्ण्य मुनय स्तुतिं तस्य रमापतेः । कृतामिंद्रेण सदसि साधुसाध्विति चाब्रुवन् ३९। शतमन्यो वर्षशतं ये कुर्वंति महत्तपः । न तेषामीदृशी भक्तिर्यादृशी तव माधवे ४०। न योगः सुलभोष्टांगः ख्यातिर्येनाधिगम्यते । समत्वेन च तत्त्यागस्तद्भक्तिः शरणं नृणाम् ४१। स्वधर्मार्जितवित्तैर्यद्यथा विधि विधीयते । कर्मतस्यार्पणं विष्णौ भक्तिरेषा शिवप्रदाः ४२। न निंदेद्देवतामन्यां विष्णुबुद्ध्यां च यो नमेत् । न त्यजेद्वेदवाक्यानि स भक्तोऽस्य हरेः प्रियः ४३। ये शृण्वंति हरेर्गुणानहरहः कुर्वंति ये कीर्तनं ये चास्य स्मरणं यदोश्च भजनं येऽमुं यजंते तथा ४४। ये दास्येन नमंति चैनममुना कुर्वंति ये मित्रतां ये च स्वं च निवेदयंति नहि ते वांच्छंति मुक्त्यादिकम् ४५। इंद्र भक्त्या त्वमप्येनमाराधय जगद्गुरुम् । न कामये किमप्यास्मत्कृतकृत्यो भविष्यति ४६। नारद उवाच- मुनिभिरिति शिक्षिते समस्तसेव्यां त्रिभुवनपारपदप्रदां निशम्य । हरिरनिशगुरुः कृतां स्वभक्तिं मधुरमुवाच वचो हरिं समाजे ४७। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे। कालिंदीमाहात्म्ये इंद्रयागविधिनोनाम एकोनद्विशततमोऽध्यायः१९९।

ṛṣaya ūcuḥ- kāliṃdyāścaiva māhātmyaṃ vada sūta savistaram | yasmai prakāśitaṃ yena tadākhyānasamanvitam 1| sūta uvāca- ekadā pāṃḍutanayaḥ śuśrūṣuḥ saubhareḥ śubham | jñānaṃ tatsthānamabhyetya natvā tamiti pṛṣṭavān 2| yudhiṣṭhira uvāca- brahmanmārtaṃḍatanayā tīra tīrtheṣu yacchubham | tīrthaṃ tadvada vaikuṃṭha janmabhūmiparātparam 3| saubhariruvāca- ekadā tu muniśreṣṭhau divi nāradaparvatau | gacchaṃtau khāṃḍavaṃ paśyanpaśyataḥ sumanoharam 4| tatrāvatīrṇo nabhasa upaviṣṭau taṭe śubhe | kāliṃdyāḥ kṣaṇaviśrāṃtau snātuṃ viviśaturjale 5| śibirauśīnaro rājā mṛgayāṃtau caranvane | dṛṣṭvā tānnirgamāpekṣī niṣasāda sarittaṭe 6| tau munī vidhivatsnātvā paridhāyāṃbarāṇi ca | vaṃditau śirasā rājñā tenopāviśatāṃ taṭe 7| tatrālokya suvarṇasya śibiryūpānsahasraśaḥ | nāradaṃ garvarahitaḥ parvataṃ ca jagāda saḥ 8| śibiruvāca- kathyatāṃ muniśārdūlau kasyemā yāgayaṣṭayaḥ | kenātra vihito yajñaḥ sureṇātha nareṇa vā 9| muktvā kāśyāditīrthāni yajñairījye'tra kaḥ pumān | ko viśeṣo'tra tīrthebhyastebhyo vijñānasannidhiḥ 10| nārada uvāca- purā hiraṇyakaśipurjitvā śakrādidevatāḥ | trailokyarājyamāsādya so kharvaṃ garvamādade 11| prahlādastasya tanayo nārāyaṇaparāyaṇaḥ | tasmai so druhyatābhīkṣṇaṃ pāpātmā naṣṭamaṃgalaḥ 12| taddrohādviṣṇunā sadyo nṛsiṃhatanudhāriṇā | hatvā daityapatiṃ svargarājyaṃ svaḥpataye'rpitam 13| svapadaṃ prāpya deveśo bṛhaspatimathāvadat | mūrdhnābhivaṃdya tatpādau nārāyaṇaguṇānsmaran 14| iṃdra uvāca- guro nṛsiṃharūpeṇa hariṇā lokadhāriṇā | dattaṃ me devatārājyaṃ yaṣṭumicchāmi taṃ makhaiḥ 15| sthānaṃ pavitraṃ kathaya brāhmaṇāṃścaiva me guro | na vidheyo vilaṃbo'tra tvayā no hitakāriṇā 16| bṛhaspatiruvāca- asti te khāṃḍavavanaṃ ramyaṃ paramapāvanam | ketakyaśokabakulamadhumatta madhuvratam 17| tatrāsti yamunā puṇyā dhanyā trailokyapāvanī | dadāti smaraṇe svargaṃ maraṇe brahmaṇaḥ padam 18| tattīre yaja deveśa keśavaṃ bahubhirmakhaiḥ | yadīcchasi svakīyānāṃ kalyāṇaṃ tvaṃ niraṃtaram 19| nārada uvāca- gurorvacanamākarṇya tūrṇamāruhya vāhanam | śivapradamimaṃ śakraḥ svakīyavanamāgamat 20| guruṇā saha devaiśca yajñopakaraṇaistathā | atrāgatya vilokyaitadvanaṃ lebhe mudaṃ parām 21| guruṇā noditaḥ śakro saptarṣīnbrahmaṇaḥ sutān | vasiṣṭhādīndvijānvṛtvā yajati sma jagatpatim 22| tasya prasanno bhagavānbrahmeśābhyāṃ sahāgataḥ | kratau śatakratoryatra mahānabhavadutsavaḥ 23| devatrayīṃ satāṃ vīkṣya śakro vakramatistadā | utthāyāsanatastūrṇaṃ vavaṃde munibhiḥ saha 24| vāhanebhyo'varuhyāśu tadaṃteṣūpaviśya te | āsaneṣu suhaimeṣu babhurvedīṣvivāgnayaḥ 25| sitaraktāṃgayoḥ śaṃbhu brahmaṇorharirābabhau | nīlacchaviḥ pītavāsāstaḍitvāniva śṛṃgayoḥ 26| śakraḥ prakṣālya tatpādānmūrdhnā tajjalamādadhe | abravīcca mudāyukto vacanaṃ madhurākṣaram 27| iṃdra uvāca-| vihito'yaṃ mayā deva yajño'dya saphalo'bhavat 28| yadyayaṃ darśanaṃ prāptā durlakṣyā api yogibhiḥ| ekenaiva tvayā viṣṇo kṛtā mūrtistrayīmayī 29| guṇaistathāpi nānātvaṃ sphaṭikasyeva te mṛṣā | yathā dāruṣu gūḍho'gnirgharṣaṇena vinā vibho 30| nāvirbhavati bhūtānāṃ hṛtsu bhaktyā tathā bhavān | ekasya tvayi bhaktiḥ syātsarvabhūtopakāriṇī 31| babhūvuḥ sukhino devāḥ prahlādakṛtayā tayā| vayaṃ viṣayiṇo deva tvanmāyāvṛtacetasaḥ 32| na jānīmaḥ svarūpaṃ te yathāvatpādasevakāḥ | bho brahmanbho mahādeva yuvāmapi jagadgurū 33| etasyaiva gurutvena yato nātaḥ pṛthakyuvām | yatkiṃciducyate vācā manasā ca viciṃtyate | asyaiva māyā tatsarve taddvayīdūravarttinaḥ 34| prapaṃcajātaṃ yadidaṃ vilokya tena satyamityeva viciṃtayenna saḥ | bhajaṃti viṣṇoścaraṇaṃ taraṃti te yadaṃbumūrdhnā hara dhāryate tvayā 35| vidhesya bhūyādanujanmapādayo ratirmadīyā kamalābhayorbhṛśam | yadīkṣaṇa kṣobhitayā tayā jagatsamastametanmahadādi jāyate 36| bhavādṛśo nāsti kṛpāparoparo vipakṣapakṣe vitanoṣi yatsukham | svalokaśokāpanaye kṛpālutā yaducyate te nṛhare tadajñatā 37| nārada uvāca- ityabhiṣṭūya deveśaṃ keśavaṃ praṇato'grataḥ | tasthau tadvākyaśuśruṣā dattacitto mahīyate 38| evamākarṇya munaya stutiṃ tasya ramāpateḥ | kṛtāmiṃdreṇa sadasi sādhusādhviti cābruvan 39| śatamanyo varṣaśataṃ ye kurvaṃti mahattapaḥ | na teṣāmīdṛśī bhaktiryādṛśī tava mādhave 40| na yogaḥ sulabhoṣṭāṃgaḥ khyātiryenādhigamyate | samatvena ca tattyāgastadbhaktiḥ śaraṇaṃ nṛṇām 41| svadharmārjitavittairyadyathā vidhi vidhīyate | karmatasyārpaṇaṃ viṣṇau bhaktireṣā śivapradāḥ 42| na niṃdeddevatāmanyāṃ viṣṇubuddhyāṃ ca yo namet | na tyajedvedavākyāni sa bhakto'sya hareḥ priyaḥ 43| ye śṛṇvaṃti harerguṇānaharahaḥ kurvaṃti ye kīrtanaṃ ye cāsya smaraṇaṃ yadośca bhajanaṃ ye'muṃ yajaṃte tathā 44| ye dāsyena namaṃti cainamamunā kurvaṃti ye mitratāṃ ye ca svaṃ ca nivedayaṃti nahi te vāṃcchaṃti muktyādikam 45| iṃdra bhaktyā tvamapyenamārādhaya jagadgurum | na kāmaye kimapyāsmatkṛtakṛtyo bhaviṣyati 46| nārada uvāca- munibhiriti śikṣite samastasevyāṃ tribhuvanapārapadapradāṃ niśamya | hariraniśaguruḥ kṛtāṃ svabhaktiṃ madhuramuvāca vaco hariṃ samāje 47| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe| kāliṃdīmāhātmye iṃdrayāgavidhinonāma ekonadviśatatamo'dhyāyaḥ199|