Chapter 123

सिद्ध उवाच- श्रूयतामभिधास्यामि ज्ञानरूपं तवाग्रतः । ज्ञानस्य नास्ति वै देहो हस्तौ पादौ च चक्षुषी १। नासाकर्णौ न ज्ञानस्य नास्ति चैवास्थिसंग्रहः । केन दृष्टं तु वै ज्ञानं कानि लिंगानि तस्य वै २। आकारैर्वर्जितं नित्यं सर्वं वेत्ति स सर्ववित् । दिवाप्रकाशकः सूर्यो रात्रौ प्रकाशयेच्छशी ३। गृहं प्रकाशयेद्दीपो लोकमध्ये स्थिता अमी । तत्पदं केन वै धाम्ना दृश्यते शृणु सत्तम ४। न विंदंति हि मूढास्ते मोहिता विष्णुमायया । कायमध्ये स्थितं ज्ञानं ध्यानदीप्तमनौपमम् ५। तत्पदं तेन दृश्येत चंद्रसूर्यादिभिर्न च । हस्तपादौ विना ज्ञानमचक्षुः कर्णवर्जितम् ६। तस्य सर्वत्र गतिरस्ति सर्वं गृह्णाति पश्यति । सर्वमाघ्राति विप्रेंद्र शृणोत्येवं न संशयः ७। नास्ति ज्ञानसमो दीपः सर्वांधकारनाशने । स्वर्गे भूमौ च पाताले स्थाने स्थाने च दृश्यते ८। कायमध्ये स्थितं ज्ञानं न विंदंति कुबुद्धयः । ज्ञानस्थानं प्रवक्ष्यामि यस्माज्ज्ञानं प्रजायते ९। प्राणिनां हृदये नित्यं निहितं सर्वदा द्विज । कामादीन्सुमहाभोगान्महामोहादिकांस्तथा १०। विवेकवह्निना सर्वान्दिधक्षति सदैव यः । सर्वशांतिमयोभूत्वा इंद्रियार्थं प्रमर्द्दयेत् ११। ततस्तु जायते ज्ञानं सर्वतत्त्वार्थदर्शकम् । तत्त्वमूलमिदं ज्ञानं निर्मलं सर्वदर्शकम् १२। तस्माच्छांतिं कुरुष्व त्वं सर्वसौख्यप्रवर्द्धिनीम् । समः शत्रौ च मित्रे च यथात्मनि तथापरे १३। भव स्वनियतो नित्यं जिताहारो जितेंद्रियः । मैत्रं नैव प्रकर्तव्यं वैरं दूरे परित्यजेत् १४। निःसंगो निःस्पृहो भूत्वा एकांतस्थानमाश्रितः । सर्वप्रकाशको ज्ञानी सर्वदर्शी भविष्यसि १५। एकस्थानस्थितो वत्स त्रैलोक्ये यद्भविष्यति । वृत्तांतं वेत्स्यसि त्वं तु मत्प्रसादान्न संशयः १६। कुंजल उवाच- सिद्धेन तेन मे विप्र ज्ञानरूपं प्रकाशितम् । तस्य वाक्ये स्थितो नित्यं तद्भावेनापि भावितः १७। त्रैलोक्ये वर्त्तते यद्यदेकस्थाने स्थितो ह्यहम् । तत्तदेव प्रजानामि प्रसादात्तस्य सद्गुरोः १८। एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव हि । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि तद्ब्रूहि द्विजसत्तम १९। च्यवन उवाच- कीरयोनिं कथं प्राप्तो भवाञ्ज्ञानवतां वरः । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि सर्वसंदेहनाशनम् २०। कुंजल उवाच- संसर्गाज्जायते पापं संसर्गात्पुण्यमेव हि । तस्माद्विवर्जयेच्छुद्धो भव्यं विरुद्धमेव च २१। लुब्धकेनापि पापेन केनाप्येकः शुकः शिशुः । बंधयित्वा समानीतो विक्रयार्थं समुद्यतः २२। चाटुकांर सुरूपं तं पटुवाक्यं समीक्ष्य च । गृहीतो ब्राह्मणैकेन मम प्रीत्या समर्पितः २३। ज्ञानध्यानस्थितो नित्यमहमेव द्विजोत्तम । समे बालस्वभावेन कौतुकात्करसंस्थितः २४। तस्य कौतुकवाक्यैर्वा मुग्धोऽहं द्विजसत्तम । शुकस्य पुत्ररूपस्य नित्यं तत्परमानसः २५। मामेवं वदते सोपि ताततातेति आस्यताम् । स्नातुं गच्छ महाभाग देवमर्चय सांप्रतम् २६। इत्यादिचाटुकैर्वाक्यैर्मामेवं परिभाषयेत् । तस्यवाक्यविनोदेन विस्मृतं ज्ञानमुत्तमम् २७। पुष्पार्थं फलभोगार्थं गतोहं वनमेव च । नीतः शुको बिडालेन मम दुःखस्य हेतवे २८। मम संसर्गिभिः सर्वैर्वयस्यैः साधुचारिभिः । बिडालेन हतः पक्षी तेनैव भक्षितो हि सः २९। श्रुत्वा मृत्युं गतं विप्र शुकं तं चाटुकारकम् । महता दुःखभावेन असुखेनातिदुःखितः ३०। तस्य दुःखेन मुग्धोस्मि तीव्रेणापि सुपीडितः । महता मोहजालेन बद्धोऽहं द्विजपुंगव ३१। प्रालपं रामचंद्रेति शुकराजेति पंडित । श्लोकराजेति तं विप्र मोहाच्चलितमानसः ३२। ततोऽहं दुःखसंतप्तः संजातः स्वेनकर्मणा । वियोगेनापि विप्रेंद्र शुकस्य शृणु सांप्रतम् ३३। विस्मृतं तन्मया ज्ञानं सिद्धेनापि प्रकाशितम् । संस्मरञ्छोकसंतप्तस्तं शुकं चाटुकारकम् ३४। वत्सवत्सेति नित्यं वै प्रलपञ्छृणु भार्गव । गद्यपद्यमयैर्वाक्यैः संस्कृताक्षरसंयुतैः ३५। त्वां विना कश्च मां वत्स बोधयिष्यति सांप्रतम् । कथाभिस्तु विचित्राभिः पक्षिराजप्रसाद्य माम् ३६। अस्मिन्सुनिर्जनोद्याने विहाय क्व गतो भवान् । केन दोषेण लिप्तोस्मि तन्मे कथय सांप्रतम् ३७। एवंविधैरहं वाक्यैः करुणैस्तैस्तु मोहितः । एवमादि प्रलप्याहं शोकेनापि सुपीडितः ३८। मृतोहं तेन मोहेन तद्भावेनापि मोहितः । मरणे यादृशो भावो मतिश्चासीच्च यादृशी ३९। तादृशेनापि भावेन जातोऽहं द्विजसत्तम । गर्भवासो मया प्राप्तो ज्ञानस्मृतिविधायकः ४०। स्मृतं पूर्वकृतं कर्म स्वयमेव विचेष्टितम् । मया पापेन मूढेन किं कृतं ह्यकृतात्मना ४१। गर्भयोगसमारूढः पुनस्तं चिंतयाम्यहम् । तेन मे निर्मलं ज्ञानं जातं वै सर्वदर्शकम् ४२। गुरोस्तस्य प्रसादाच्च प्राप्तं वै ज्ञानमुत्तमम् । तस्यवाक्योदकैः स्वच्छैः कायस्य मलमेव च ४३। सबाह्याभ्यंतरं विप्र क्षालितं निर्मलं कृतम् । तिर्यक्त्वं च मया प्राप्तं शुकजातिसमुद्भवम् ४४। शुकस्य ध्यानभावेन मरणे समुपस्थिते । तस्मिन्काले मृतो विप्र तद्भावेनापि भावितः ४५। तादृशोऽस्मि पुनर्जातः शुकरूपो महीतले । मरणे यादृशो भावः प्राणिनां परिजायते ४६। तादृशाः स्युस्तु सत्वास्ते तद्रूपास्तत्परायणाः । तद्गुणास्तत्स्वरूपास्ते भावभूता भवंति हि ४७। मृत्यकालस्य विप्रेंद्र भावेनापि न संशयः । अतुलं प्राप्तवाञ्ज्ञानमहमत्र महामते ४८। तेन सर्वं विपश्यामि यद्भूतं यद्भविष्यति । वर्तमानं महाप्राज्ञ ज्ञानेनापि महामते ४९। सर्वं विदाम्यहं ह्यत्र संस्थितोपि न संशयः । तारणाय मनुष्याणां संसारे परिवर्तताम् ५०। नास्ति तीर्थं गुरुसमं बंधच्छेदकरं द्विज । एतत्ते सर्वमाख्यातं शृणु भार्गवनंदन ५१। यत्त्वया पृच्छितं विप्र तत्ते सर्वं प्रकाशितम् । स्थलजाच्चोदकात्सर्वं बाह्यं मलं प्रणश्यति ५२। जन्मांतरकृतान्पापान्गुरुतीर्थं प्रणाशयेत् । संसारतारणायैव जंगमं तीर्थमुत्तमम् ५३। विष्णुरुवाच- शुक एवं महाप्राज्ञश्च्यवनाय महात्मने । तत्त्वं प्रकाशयित्वा तु विरराम नृपोत्तम ५४। एतत्ते सर्वमाख्यातं जंगमं तीर्थमुत्तमम् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते ५५। वेन उवाच- नाहं राज्यस्य कामार्थी नान्यत्किंचित्प्रकामये । सदेहो गंतुमिच्छामि तव कायं जनार्दन ५६। एवं वरमहं मन्ये यदि दातुमिहेच्छसि । विष्णुरुवाच- यज त्वमश्वमेधेन राजसूयेन भूपते ५७। गो भू स्वर्णाम्बुधान्यानां कुरु दानं महामते । दानान्नश्यति वै पापं ब्रह्मवध्यादिघोरकम् ५८। चतुर्वर्गस्तु दानेन सिद्ध्यत्येव न संशयः । तस्माद्दानं प्रकर्तव्यं मामुद्दिश्य च भूपते ५९। यादृशेनापि भावेन मामुद्दिश्य ददाति यः । तादृशं तस्य वै भावं सत्यमेवं करोम्यहम् ६०। ऋषीणां दर्शनात्स्पर्शाद्भ्रष्टस्ते पापसंचयः । आगमिष्यसि यज्ञांते मम देहं न संशयः ६१। एवमाभाष्य तं वेनमंतर्द्धानं गतो हरिः ६२।

siddha uvāca- śrūyatāmabhidhāsyāmi jñānarūpaṃ tavāgrataḥ | jñānasya nāsti vai deho hastau pādau ca cakṣuṣī 1| nāsākarṇau na jñānasya nāsti caivāsthisaṃgrahaḥ | kena dṛṣṭaṃ tu vai jñānaṃ kāni liṃgāni tasya vai 2| ākārairvarjitaṃ nityaṃ sarvaṃ vetti sa sarvavit | divāprakāśakaḥ sūryo rātrau prakāśayecchaśī 3| gṛhaṃ prakāśayeddīpo lokamadhye sthitā amī | tatpadaṃ kena vai dhāmnā dṛśyate śṛṇu sattama 4| na viṃdaṃti hi mūḍhāste mohitā viṣṇumāyayā | kāyamadhye sthitaṃ jñānaṃ dhyānadīptamanaupamam 5| tatpadaṃ tena dṛśyeta caṃdrasūryādibhirna ca | hastapādau vinā jñānamacakṣuḥ karṇavarjitam 6| tasya sarvatra gatirasti sarvaṃ gṛhṇāti paśyati | sarvamāghrāti vipreṃdra śṛṇotyevaṃ na saṃśayaḥ 7| nāsti jñānasamo dīpaḥ sarvāṃdhakāranāśane | svarge bhūmau ca pātāle sthāne sthāne ca dṛśyate 8| kāyamadhye sthitaṃ jñānaṃ na viṃdaṃti kubuddhayaḥ | jñānasthānaṃ pravakṣyāmi yasmājjñānaṃ prajāyate 9| prāṇināṃ hṛdaye nityaṃ nihitaṃ sarvadā dvija | kāmādīnsumahābhogānmahāmohādikāṃstathā 10| vivekavahninā sarvāndidhakṣati sadaiva yaḥ | sarvaśāṃtimayobhūtvā iṃdriyārthaṃ pramarddayet 11| tatastu jāyate jñānaṃ sarvatattvārthadarśakam | tattvamūlamidaṃ jñānaṃ nirmalaṃ sarvadarśakam 12| tasmācchāṃtiṃ kuruṣva tvaṃ sarvasaukhyapravarddhinīm | samaḥ śatrau ca mitre ca yathātmani tathāpare 13| bhava svaniyato nityaṃ jitāhāro jiteṃdriyaḥ | maitraṃ naiva prakartavyaṃ vairaṃ dūre parityajet 14| niḥsaṃgo niḥspṛho bhūtvā ekāṃtasthānamāśritaḥ | sarvaprakāśako jñānī sarvadarśī bhaviṣyasi 15| ekasthānasthito vatsa trailokye yadbhaviṣyati | vṛttāṃtaṃ vetsyasi tvaṃ tu matprasādānna saṃśayaḥ 16| kuṃjala uvāca- siddhena tena me vipra jñānarūpaṃ prakāśitam | tasya vākye sthito nityaṃ tadbhāvenāpi bhāvitaḥ 17| trailokye varttate yadyadekasthāne sthito hyaham | tattadeva prajānāmi prasādāttasya sadguroḥ 18| etatte sarvamākhyātamātmavṛttāṃtameva hi | anyatkiṃ te pravakṣyāmi tadbrūhi dvijasattama 19| cyavana uvāca- kīrayoniṃ kathaṃ prāpto bhavāñjñānavatāṃ varaḥ | tanme tvaṃ kāraṇaṃ brūhi sarvasaṃdehanāśanam 20| kuṃjala uvāca- saṃsargājjāyate pāpaṃ saṃsargātpuṇyameva hi | tasmādvivarjayecchuddho bhavyaṃ viruddhameva ca 21| lubdhakenāpi pāpena kenāpyekaḥ śukaḥ śiśuḥ | baṃdhayitvā samānīto vikrayārthaṃ samudyataḥ 22| cāṭukāṃra surūpaṃ taṃ paṭuvākyaṃ samīkṣya ca | gṛhīto brāhmaṇaikena mama prītyā samarpitaḥ 23| jñānadhyānasthito nityamahameva dvijottama | same bālasvabhāvena kautukātkarasaṃsthitaḥ 24| tasya kautukavākyairvā mugdho'haṃ dvijasattama | śukasya putrarūpasya nityaṃ tatparamānasaḥ 25| māmevaṃ vadate sopi tātatāteti āsyatām | snātuṃ gaccha mahābhāga devamarcaya sāṃpratam 26| ityādicāṭukairvākyairmāmevaṃ paribhāṣayet | tasyavākyavinodena vismṛtaṃ jñānamuttamam 27| puṣpārthaṃ phalabhogārthaṃ gatohaṃ vanameva ca | nītaḥ śuko biḍālena mama duḥkhasya hetave 28| mama saṃsargibhiḥ sarvairvayasyaiḥ sādhucāribhiḥ | biḍālena hataḥ pakṣī tenaiva bhakṣito hi saḥ 29| śrutvā mṛtyuṃ gataṃ vipra śukaṃ taṃ cāṭukārakam | mahatā duḥkhabhāvena asukhenātiduḥkhitaḥ 30| tasya duḥkhena mugdhosmi tīvreṇāpi supīḍitaḥ | mahatā mohajālena baddho'haṃ dvijapuṃgava 31| prālapaṃ rāmacaṃdreti śukarājeti paṃḍita | ślokarājeti taṃ vipra mohāccalitamānasaḥ 32| tato'haṃ duḥkhasaṃtaptaḥ saṃjātaḥ svenakarmaṇā | viyogenāpi vipreṃdra śukasya śṛṇu sāṃpratam 33| vismṛtaṃ tanmayā jñānaṃ siddhenāpi prakāśitam | saṃsmarañchokasaṃtaptastaṃ śukaṃ cāṭukārakam 34| vatsavatseti nityaṃ vai pralapañchṛṇu bhārgava | gadyapadyamayairvākyaiḥ saṃskṛtākṣarasaṃyutaiḥ 35| tvāṃ vinā kaśca māṃ vatsa bodhayiṣyati sāṃpratam | kathābhistu vicitrābhiḥ pakṣirājaprasādya mām 36| asminsunirjanodyāne vihāya kva gato bhavān | kena doṣeṇa liptosmi tanme kathaya sāṃpratam 37| evaṃvidhairahaṃ vākyaiḥ karuṇaistaistu mohitaḥ | evamādi pralapyāhaṃ śokenāpi supīḍitaḥ 38| mṛtohaṃ tena mohena tadbhāvenāpi mohitaḥ | maraṇe yādṛśo bhāvo matiścāsīcca yādṛśī 39| tādṛśenāpi bhāvena jāto'haṃ dvijasattama | garbhavāso mayā prāpto jñānasmṛtividhāyakaḥ 40| smṛtaṃ pūrvakṛtaṃ karma svayameva viceṣṭitam | mayā pāpena mūḍhena kiṃ kṛtaṃ hyakṛtātmanā 41| garbhayogasamārūḍhaḥ punastaṃ ciṃtayāmyaham | tena me nirmalaṃ jñānaṃ jātaṃ vai sarvadarśakam 42| gurostasya prasādācca prāptaṃ vai jñānamuttamam | tasyavākyodakaiḥ svacchaiḥ kāyasya malameva ca 43| sabāhyābhyaṃtaraṃ vipra kṣālitaṃ nirmalaṃ kṛtam | tiryaktvaṃ ca mayā prāptaṃ śukajātisamudbhavam 44| śukasya dhyānabhāvena maraṇe samupasthite | tasminkāle mṛto vipra tadbhāvenāpi bhāvitaḥ 45| tādṛśo'smi punarjātaḥ śukarūpo mahītale | maraṇe yādṛśo bhāvaḥ prāṇināṃ parijāyate 46| tādṛśāḥ syustu satvāste tadrūpāstatparāyaṇāḥ | tadguṇāstatsvarūpāste bhāvabhūtā bhavaṃti hi 47| mṛtyakālasya vipreṃdra bhāvenāpi na saṃśayaḥ | atulaṃ prāptavāñjñānamahamatra mahāmate 48| tena sarvaṃ vipaśyāmi yadbhūtaṃ yadbhaviṣyati | vartamānaṃ mahāprājña jñānenāpi mahāmate 49| sarvaṃ vidāmyahaṃ hyatra saṃsthitopi na saṃśayaḥ | tāraṇāya manuṣyāṇāṃ saṃsāre parivartatām 50| nāsti tīrthaṃ gurusamaṃ baṃdhacchedakaraṃ dvija | etatte sarvamākhyātaṃ śṛṇu bhārgavanaṃdana 51| yattvayā pṛcchitaṃ vipra tatte sarvaṃ prakāśitam | sthalajāccodakātsarvaṃ bāhyaṃ malaṃ praṇaśyati 52| janmāṃtarakṛtānpāpāngurutīrthaṃ praṇāśayet | saṃsāratāraṇāyaiva jaṃgamaṃ tīrthamuttamam 53| viṣṇuruvāca- śuka evaṃ mahāprājñaścyavanāya mahātmane | tattvaṃ prakāśayitvā tu virarāma nṛpottama 54| etatte sarvamākhyātaṃ jaṃgamaṃ tīrthamuttamam | varaṃ varaya bhadraṃ te yatte manasi varttate 55| vena uvāca- nāhaṃ rājyasya kāmārthī nānyatkiṃcitprakāmaye | sadeho gaṃtumicchāmi tava kāyaṃ janārdana 56| evaṃ varamahaṃ manye yadi dātumihecchasi | viṣṇuruvāca- yaja tvamaśvamedhena rājasūyena bhūpate 57| go bhū svarṇāmbudhānyānāṃ kuru dānaṃ mahāmate | dānānnaśyati vai pāpaṃ brahmavadhyādighorakam 58| caturvargastu dānena siddhyatyeva na saṃśayaḥ | tasmāddānaṃ prakartavyaṃ māmuddiśya ca bhūpate 59| yādṛśenāpi bhāvena māmuddiśya dadāti yaḥ | tādṛśaṃ tasya vai bhāvaṃ satyamevaṃ karomyaham 60| ṛṣīṇāṃ darśanātsparśādbhraṣṭaste pāpasaṃcayaḥ | āgamiṣyasi yajñāṃte mama dehaṃ na saṃśayaḥ 61| evamābhāṣya taṃ venamaṃtarddhānaṃ gato hariḥ 62|