Chapter 21

सुमतिरुवाच। एतन्माहात्म्यमतुलं गंडक्याः कर्णगोचरम् । कृत्वा कृतार्थमात्मानममन्यत नृपोत्तमः १। स्नात्वा तीर्थे पितॄन्सर्वान्संतर्प्य जहृषे महान् । शालग्रामशिलापूजां कुर्वन्वाडववाक्यतः २। चतुर्विंशच्छिलास्तत्र गृहीत्वा स नृपोत्तमः । पूजयामास प्रेम्णा च चंदनाद्युपचारकैः ३। तत्र दानानि दत्त्वा च दीनांधेभ्यो विशेषतः । गंतुं प्रचक्रमे राजा पुरुषोत्तममंदिरम् ४। एवं क्रमेण संप्राप्तो गंगासागरसंगमम् । कृत्वाक्षिगोचरं तं च ब्राह्मणं पृष्टवान्मुदा ५। स्वामिन्वद कियद्दूरे नीलाख्यः पर्वतो महान् । पुरुषोत्तमसंवासः सुरासुरनमस्कृतः ६। तदा श्रुत्वा महद्वाक्यं रत्नग्रीवस्य भूपतेः । उवाच विस्मयाविष्टो राजानं प्रति सादरम् ७। राजन्नेतत्स्थलं नीलपर्वतस्य नमस्कृतम् । किमर्थं दृश्यते नैव महापुण्यफलप्रदम् ८। पुनःपुनरुवाचेदं स्थलं नीलस्य भूभृतः । कथं न दृश्यते राजन्पुरुषोत्तमवासभृत् ९। अत्र स्नातं मया सम्यगत्र भिल्लाक्षिगोचराः । अनेनैव पथा राजन्नारूढं पर्वतोपरि १०। इति तद्वाक्यमाकर्ण्य विव्यथे मानसे नृपः । नीलभूधरदर्शाय कुर्वन्नुत्कंठितं मनः ११। उवाच तत्कथं विप्र दृश्येत पुरुषोत्तमः । कथं वा दृश्यते नीलस्तदुपायं वदस्व नः १२। तदा वाक्यं समाकर्ण्य रत्नग्रीवस्य भूपतेः । तापसो ब्राह्मणो वाक्यमुवाच नृप विस्मितः १३। गंगासागरसंयोगे स्नात्वास्माभिर्महीपते । स्थातव्यं तावदेवात्र यावन्नीलो न दृश्यते १४। गीयते पापहा देवः पुरुषोत्तमसंज्ञितः । करिष्यते कृपामाशु भक्तवत्सलनामधृक् १५। त्यजत्यसौ न वै भक्तान्देवदेवशिरोमणिः । अनेके रक्षिता भक्तास्तद्गायस्व महामते १६। इति वाक्यं समाकर्ण्य राजा व्यथितचेतसा । स्नात्वा गंगाब्धिसंयोगे ततोनशनमादधात् १७। करिष्यति कृपां यर्हि दर्शने पुरुषोत्तमः । पूजां कृत्वाशनं कुर्यामन्यथानशनं व्रतम् १८। इति कृत्वा स नियमं गंगासागररोधसि । गायन्हरिगुणग्राममुपवासमथाचरत् १९। राजोवाच। जय दीनदयाकरप्रभो जय दुःखापह मङ्गलाह्वय । जय भक्तजनार्तिनाशन कृतवर्ष्मञ्जयदुष्टघातक २०। अंबरीषमथ वीक्ष्य दुःखितं विप्रशापहतसर्वमङ्गलम् । धारयन्निजकरे सुदर्शनं संररक्ष जठराधिवासतः २१। दैत्यराज पितृकारितव्यथः शूलपाशजलवह्निपातनैः । श्रीनृसिंहतनुधारिणा त्वया रक्षितः सपदि पश्यतः पितुः २२। ग्राहवक्त्रपतितांघ्रिमुद्भटं वारणेंद्रमतिदुःखपीडितम् । वीक्ष्य साधुकरुणार्द्रमानसस्त्वं गरुत्मति कृतारुहक्रियः २३। त्यक्तपक्षिपतिरात्तचक्रको वेगकंपयुतमालिकांबरः । गीयसे सुभिरमुष्य न क्रतो मोचकः सपदि तद्विनाशकः २४। यत्रयत्र तव सेवकार्दनं तत्र तत्र बत देहधारिणा । पाल्यते च भवता निजः प्रभो पापहारिचरितैर्मनोहरैः २५। दीननाथ सुरमौलिहीरकाघृष्टपादतल भक्तवल्लभ । पापकोटिपरिदाहक प्रभो दर्शयस्व निजदर्शनं मम २६। पापकृद्यदि जनोयमागतो मानसे तव तथा हि दर्शय । तावका वयमघौघनाशनं विस्मृतं नहि सुरासुरार्चित २७। ये वदंति तव नाम निर्मलं ते तरंति सकलाघसागरम् । संस्मृतिर्यदि कृता तदा मया प्राप्यतां सकलदुःखवारक २८। सुमतिरुवाच। एवं गायन्गुणान्रात्रौ दिवा वापि महीपतिः । क्षणमात्रं न विश्रांतो निद्रामाप न वै सुखम् २९। गायन्गच्छन्गृणंस्तिष्ठन्वदत्येतदहर्निशम् । दर्शयस्व कृपानाथ स्वतनुं पुरुषोत्तम ३०। एवं राज्ञः पंचदिनं गतं गंगाब्धिसंगमे । तदा कृपाब्धिः कृपया चिंतयामास गोपतिः ३१। असौ राजा मदीयेन गानेन विगताघकः । पश्य तान्मामकीं प्रेष्ठां सुरासुरनमस्कृताम् ३२। इति संचिंत्य भगवान्कृपापूरितमानसः । संन्यासिवेषमास्थाय ययौ राज्ञोंऽतिकं विभुः ३३। तत्र गत्वा महाराज त्रिदंडियतिवेषधृक् । भक्तानुकंपया प्राप्तो वीक्षितस्तापसेन हि ३४। ॐनमो विष्णवेत्युक्त्वा नमश्चक्रे नृपोत्तमः । अर्घ्यपाद्यासनैः पूजां चकार हरिमानसः ३५। उवाच भाग्यमतुलं यद्भवानक्षिगोचरः । अतः परं दास्यते मे गोविंदो निजदर्शनम् ३६। इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं संन्यासी निजगाद तम् । राजञ्छृणुष्व कथितं मम वाक्यविनिःसृतम् ३७। अहं ज्ञानेन जानामि भूतं भव्यं भवच्च यत् । तस्मादहं ब्रुवे किंचिच्छृणुष्वैकाग्रमानसः ३८। श्वो मध्याह्ने हरिर्दाता दर्शनं ब्रह्मदुर्ल्लभम् । पंचभिः स्वजनैः साकं यास्यसे परमं पदम् ३९। त्वममात्यश्च महिला तव तापस वाडवः । पुरे तव करंबाख्यः साधुश्च तं तु वायकः ४०। एतैः पंचभिरेतस्मिन्नीले पर्वतसत्तमे । यास्यसे ब्रह्मदेवेंद्र वंदितं सुरपूजितम् ४१। इत्युक्त्वाऽदृश्यतां प्राप्तो यतिः क्वापि न दृश्यते । तदाकर्ण्य नृपो हर्षं प्राप चाशु सविस्मयम् ४२। राजोवाच। स्वामिन्कोऽसौ समागत्य संन्यासी मां यदूचिवान् । न दृश्यते पुनः कुत्र गतोऽसौ चित्तहर्षदः ४३। तापस उवाच। राजंस्तव महाप्रेम्णा कृष्टचित्तः समभ्यगात् । पुरुषोत्तमनामायं सर्वपापप्रणाशनः ४४। श्वोमध्याह्ने तव पुरो भविष्यति महान्गिरिः । तमारुह्य हरिं दृष्ट्वा कृतार्थस्त्वं भविष्यसि ४५। इतिवाक्यसुधापूर नाशितस्वांत संज्वरः । हर्षं यमाप स नृपो ब्रह्मापि न हि वेत्ति तम् ४६। तदा दुंदुभयो नेदुर्वीणापणवगोमुखाः । महानंदस्तदा ह्यासीद्राजराजस्य चेतसि ४७। गायन्हरिं क्षणं तिष्ठन्हसञ्जल्पन्ब्रुवन्नमन् । आनंदं प्राप सुघनं सर्वसंतापनाशनम् ४८। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे संन्यासिदर्शनंनाम एकविंशोऽध्यायः २१ ।

sumatiruvāca| etanmāhātmyamatulaṃ gaṃḍakyāḥ karṇagocaram | kṛtvā kṛtārthamātmānamamanyata nṛpottamaḥ 1| snātvā tīrthe pitṝnsarvānsaṃtarpya jahṛṣe mahān | śālagrāmaśilāpūjāṃ kurvanvāḍavavākyataḥ 2| caturviṃśacchilāstatra gṛhītvā sa nṛpottamaḥ | pūjayāmāsa premṇā ca caṃdanādyupacārakaiḥ 3| tatra dānāni dattvā ca dīnāṃdhebhyo viśeṣataḥ | gaṃtuṃ pracakrame rājā puruṣottamamaṃdiram 4| evaṃ krameṇa saṃprāpto gaṃgāsāgarasaṃgamam | kṛtvākṣigocaraṃ taṃ ca brāhmaṇaṃ pṛṣṭavānmudā 5| svāminvada kiyaddūre nīlākhyaḥ parvato mahān | puruṣottamasaṃvāsaḥ surāsuranamaskṛtaḥ 6| tadā śrutvā mahadvākyaṃ ratnagrīvasya bhūpateḥ | uvāca vismayāviṣṭo rājānaṃ prati sādaram 7| rājannetatsthalaṃ nīlaparvatasya namaskṛtam | kimarthaṃ dṛśyate naiva mahāpuṇyaphalapradam 8| punaḥpunaruvācedaṃ sthalaṃ nīlasya bhūbhṛtaḥ | kathaṃ na dṛśyate rājanpuruṣottamavāsabhṛt 9| atra snātaṃ mayā samyagatra bhillākṣigocarāḥ | anenaiva pathā rājannārūḍhaṃ parvatopari 10| iti tadvākyamākarṇya vivyathe mānase nṛpaḥ | nīlabhūdharadarśāya kurvannutkaṃṭhitaṃ manaḥ 11| uvāca tatkathaṃ vipra dṛśyeta puruṣottamaḥ | kathaṃ vā dṛśyate nīlastadupāyaṃ vadasva naḥ 12| tadā vākyaṃ samākarṇya ratnagrīvasya bhūpateḥ | tāpaso brāhmaṇo vākyamuvāca nṛpa vismitaḥ 13| gaṃgāsāgarasaṃyoge snātvāsmābhirmahīpate | sthātavyaṃ tāvadevātra yāvannīlo na dṛśyate 14| gīyate pāpahā devaḥ puruṣottamasaṃjñitaḥ | kariṣyate kṛpāmāśu bhaktavatsalanāmadhṛk 15| tyajatyasau na vai bhaktāndevadevaśiromaṇiḥ | aneke rakṣitā bhaktāstadgāyasva mahāmate 16| iti vākyaṃ samākarṇya rājā vyathitacetasā | snātvā gaṃgābdhisaṃyoge tatonaśanamādadhāt 17| kariṣyati kṛpāṃ yarhi darśane puruṣottamaḥ | pūjāṃ kṛtvāśanaṃ kuryāmanyathānaśanaṃ vratam 18| iti kṛtvā sa niyamaṃ gaṃgāsāgararodhasi | gāyanhariguṇagrāmamupavāsamathācarat 19| rājovāca| jaya dīnadayākaraprabho jaya duḥkhāpaha maṅgalāhvaya | jaya bhaktajanārtināśana kṛtavarṣmañjayaduṣṭaghātaka 20| aṃbarīṣamatha vīkṣya duḥkhitaṃ vipraśāpahatasarvamaṅgalam | dhārayannijakare sudarśanaṃ saṃrarakṣa jaṭharādhivāsataḥ 21| daityarāja pitṛkāritavyathaḥ śūlapāśajalavahnipātanaiḥ | śrīnṛsiṃhatanudhāriṇā tvayā rakṣitaḥ sapadi paśyataḥ pituḥ 22| grāhavaktrapatitāṃghrimudbhaṭaṃ vāraṇeṃdramatiduḥkhapīḍitam | vīkṣya sādhukaruṇārdramānasastvaṃ garutmati kṛtāruhakriyaḥ 23| tyaktapakṣipatirāttacakrako vegakaṃpayutamālikāṃbaraḥ | gīyase subhiramuṣya na krato mocakaḥ sapadi tadvināśakaḥ 24| yatrayatra tava sevakārdanaṃ tatra tatra bata dehadhāriṇā | pālyate ca bhavatā nijaḥ prabho pāpahāricaritairmanoharaiḥ 25| dīnanātha suramaulihīrakāghṛṣṭapādatala bhaktavallabha | pāpakoṭiparidāhaka prabho darśayasva nijadarśanaṃ mama 26| pāpakṛdyadi janoyamāgato mānase tava tathā hi darśaya | tāvakā vayamaghaughanāśanaṃ vismṛtaṃ nahi surāsurārcita 27| ye vadaṃti tava nāma nirmalaṃ te taraṃti sakalāghasāgaram | saṃsmṛtiryadi kṛtā tadā mayā prāpyatāṃ sakaladuḥkhavāraka 28| sumatiruvāca| evaṃ gāyanguṇānrātrau divā vāpi mahīpatiḥ | kṣaṇamātraṃ na viśrāṃto nidrāmāpa na vai sukham 29| gāyangacchangṛṇaṃstiṣṭhanvadatyetadaharniśam | darśayasva kṛpānātha svatanuṃ puruṣottama 30| evaṃ rājñaḥ paṃcadinaṃ gataṃ gaṃgābdhisaṃgame | tadā kṛpābdhiḥ kṛpayā ciṃtayāmāsa gopatiḥ 31| asau rājā madīyena gānena vigatāghakaḥ | paśya tānmāmakīṃ preṣṭhāṃ surāsuranamaskṛtām 32| iti saṃciṃtya bhagavānkṛpāpūritamānasaḥ | saṃnyāsiveṣamāsthāya yayau rājñoṃ'tikaṃ vibhuḥ 33| tatra gatvā mahārāja tridaṃḍiyativeṣadhṛk | bhaktānukaṃpayā prāpto vīkṣitastāpasena hi 34| oṃnamo viṣṇavetyuktvā namaścakre nṛpottamaḥ | arghyapādyāsanaiḥ pūjāṃ cakāra harimānasaḥ 35| uvāca bhāgyamatulaṃ yadbhavānakṣigocaraḥ | ataḥ paraṃ dāsyate me goviṃdo nijadarśanam 36| iti śrutvā tu tadvākyaṃ saṃnyāsī nijagāda tam | rājañchṛṇuṣva kathitaṃ mama vākyaviniḥsṛtam 37| ahaṃ jñānena jānāmi bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca yat | tasmādahaṃ bruve kiṃcicchṛṇuṣvaikāgramānasaḥ 38| śvo madhyāhne harirdātā darśanaṃ brahmadurllabham | paṃcabhiḥ svajanaiḥ sākaṃ yāsyase paramaṃ padam 39| tvamamātyaśca mahilā tava tāpasa vāḍavaḥ | pure tava karaṃbākhyaḥ sādhuśca taṃ tu vāyakaḥ 40| etaiḥ paṃcabhiretasminnīle parvatasattame | yāsyase brahmadeveṃdra vaṃditaṃ surapūjitam 41| ityuktvā'dṛśyatāṃ prāpto yatiḥ kvāpi na dṛśyate | tadākarṇya nṛpo harṣaṃ prāpa cāśu savismayam 42| rājovāca| svāminko'sau samāgatya saṃnyāsī māṃ yadūcivān | na dṛśyate punaḥ kutra gato'sau cittaharṣadaḥ 43| tāpasa uvāca| rājaṃstava mahāpremṇā kṛṣṭacittaḥ samabhyagāt | puruṣottamanāmāyaṃ sarvapāpapraṇāśanaḥ 44| śvomadhyāhne tava puro bhaviṣyati mahāngiriḥ | tamāruhya hariṃ dṛṣṭvā kṛtārthastvaṃ bhaviṣyasi 45| itivākyasudhāpūra nāśitasvāṃta saṃjvaraḥ | harṣaṃ yamāpa sa nṛpo brahmāpi na hi vetti tam 46| tadā duṃdubhayo nedurvīṇāpaṇavagomukhāḥ | mahānaṃdastadā hyāsīdrājarājasya cetasi 47| gāyanhariṃ kṣaṇaṃ tiṣṭhanhasañjalpanbruvannaman | ānaṃdaṃ prāpa sughanaṃ sarvasaṃtāpanāśanam 48| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe saṃnyāsidarśanaṃnāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ 21 |