Chapter 11

शेष उवाच। एवमाज्ञाप्य भगवान्रामश्चामित्रकर्षणः । वीरानालोकयन्भूयो जगाद शुभया गिरा १। शत्रुघ्नस्य मम भ्रातुर्वाजिरक्षाकरस्य वै । को गंता पृष्ठतो रक्षंस्तन्निदेशप्रपालकः २। यः सर्ववीरान्प्रतिमुख्यमागतान्विनिर्जयेन्मर्मभिदस्त्रसंघैः । गृह्णात्वसौ मे करवीटकं तद्भूमौ यशः स्वं प्रथयन्सुविस्तरम् ३। इत्युक्तवति रामे तु पुष्कलो भरतात्मजः । जग्राह वीटकं तस्माद्रघुराजकरांबुजात् ४। स्वामिन्गच्छामि शत्रुघ्न पृष्ठरक्षाकरोऽन्वहम् । सन्नद्धः सर्वशस्त्रास्त्र चापबाणधरः प्रभो ५। सर्वमद्य क्षितितलं त्वत्प्रतापो विजेष्यते । एते निमित्तभूता वै रामचंद्र महामते ६। भवत्कृपातः सकलं ससुरासुरमानुषम् । उपस्थितं प्रयुद्धाय तन्निषेधे क्षमो ह्यहम् ७। सर्वं स्वामी ज्ञास्यति यन्ममविक्रम दर्शनात् । एष गंतास्मि शत्रुघ्न पृष्ठरक्षाप्रकारकः ८। एवं ब्रुवंतं भरतात्मजं स प्रस्तूय साध्वित्यनुमोदमानः । शशंस सर्वान्कपिवीरमुख्यान्प्रभंजनोद्भूतमुखान्हरिः प्रभुः ९। भो हनूमन्महावीर शृणु मद्वाक्यमादृतः । त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तमिदं राज्यमकंटकम् १०। सीतया मम संयोगे यो भवाञ्जलधिं तरेः । चरितं तद्धरे वेद्मि सर्वं तव कपीश्वर ११। त्वं गच्छ मम सैन्यस्य पालकः सन्ममाज्ञया । शत्रुघ्नः सोदरो मह्यं पालनीयस्त्वहं यथा १२। यत्र यत्र मतिभ्रंशः शत्रुघ्नस्य प्रजायते । तत्र तत्र प्रबोद्धव्यो भ्राता मम महामते १३। इति श्रुत्वा महद्वाक्यं रामचंद्रस्य धीमतः । शिरसा तत्समाधाय प्रणाममकरोत्तदा १४। अथादिशन्महाराजो जांबवंतं कपीश्वरम् । रघुनाथस्य सेवायै कपिषूत्तमतेजसम् १५। अंगदो गवयो मैंदस्तथा दधिमुखः कपिः । सुग्रीवः प्लवगाधीशः शतवल्यक्षिकौ कपी १६। नीलो नलो मनोवेगोऽधिगंता वानरांगजः । इत्येवमादयो यूयं सज्जीभूता भवंतु भोः १७। सर्वैर्गजैः सदश्वैश्च तप्तहाटकभूषणैः । कवचैः सशिरस्त्राणैर्भूषितायां तु सत्वराः १८। शेष उवाच। सुमंत्रमाहूय सुमंत्रिणं तदा जगाद रामो बलवीर्यशोभनः । अमात्यमौले वद केऽत्र योज्या नरा हयं पालयितुं समर्थाः १९। तदुक्तमेवमाकर्ण्य जगाद परवीरहा । हयस्य रक्षणे योग्यान्बलिनोऽत्र नराधिपान् २०। रघुनाथ शृणुष्वैतान्नववीरान्सुसंहितान् । धनुर्धरान्महाविद्यान्सर्वशस्त्रास्त्रकोविदान् २१। प्रतापाग्र्यं नीलरत्नं तथा लक्ष्मीनिधिं नृपम् । रिपुतापं चोग्रहयं तथा शस्त्रविदं नृपम् २२। राजन्योऽसौ नीलरत्नो महावीरो रथाग्रणीः । स एव लक्षं रक्षेत लक्षं युध्येत निर्भयः २३। अक्षौहिणीभिर्दशभिर्यातु वाहस्य रक्षणे । दंशितैस्स शिरस्त्राणैर्मम बाहुभिरुद्धतैः २४। प्रतापाग्र्यो यो ह्ययं च रिपुगर्वमशातयत् । सव्यापसव्यबाणानां मोक्ता सर्वास्त्रवित्तमः २५। एषोऽक्षौहिणिविंशत्या यातु यज्ञहयावने । सन्नद्धो रिपुनाशाय युवाको दंडदंडभृत् २६। तथा लक्ष्मीनिधिस्त्वेष यातु राजन्यसत्तमः । यस्तपोभिः शतधृतिं प्रसाद्यास्त्राणि चाभ्यसत् २७। ब्रह्मास्त्रं पाशुपत्यास्त्रं गारुडं नागसंज्ञितम् । मायूरं नाकुलं रौद्रं वैष्णवं मेघसंज्ञितम् २८। वज्रं पार्वतसंज्ञं च तथा वायव्यसंज्ञितम् । इत्यादिकानामस्त्राणां संप्रयोगविसर्गवित् २९। स एष निजसैन्यानामक्षौहिण्यैकया युतः । प्रयातु शूरमुकुटः सर्ववैरिप्रभंजनः ३०। रिपुतापोऽयमेवाद्य गच्छत्वग्र्यो धनुर्भृताम् । सर्वशस्त्रास्त्रकुशलो रिपुवंशदवानलः ३१। गच्छतात्सेनया बह्व्या चतुरंगसमेतया । शत्रुघ्नाज्ञां शिरस्येते दधत्वद्य बलोत्कटाः ३२। उग्राश्वोऽपि महाराजा तथा शस्त्रविदेष च । सर्वे यांतु सुसंनद्धास्तव वाहस्य पालकाः ३३। इति भाषितमाकर्ण्य मंत्रिणः प्रजहर्ष च । आज्ञापयामास च तान्सुमंत्रकथितान्भटान् ३४। तेऽनुज्ञां रघुनाथस्य प्राप्य मोदं प्रपेदिरे । चिरकालं सांपरायं वांच्छंतो युद्धदुर्मदाः ३५। सन्नद्धाः कवचाद्यैश्च तथा शस्त्रास्त्रवर्तनैः । ययुः शत्रुघ्नसंवासं सीतापति प्रणोदिताः ३६। शेष उवाच। अथोक्त ऋषिणा रामो विधिना पूजयत्क्रमात् । आचार्यादीनृषीन्सर्वान्यथोक्तवरदक्षिणैः ३७। आचार्याय ददौ रामो हस्तिनं षष्टिहायनम् । हयमेकं मनोवेगं रत्नमालाविभूषितम् ३८। पौरटं रथमेकं च मणिरत्नविभूषितम् । चतुर्भिर्वाजिभिर्युक्तं सर्वोपस्करसंयुतम् ३९। मणिलक्षं तु प्रत्यक्षं मुक्ताफलतुलाशतम् । विद्रुमस्य तुलानां तु सहस्रं स्फुटतेजसाम् ४०। ग्राममेकं सुसंपन्नं नानाजनसमाकुलम् । विचित्रसस्यनिष्पन्नं विविधैर्मंदिरैर्वृतम् ४१। ब्रह्मणेऽपि तथैवादाद्धोत्रेऽप्यध्वर्यवे ददौ । ऋत्विग्भ्यो भूरिशो दत्त्वा प्रणनाम रघूत्तमः ४२। सर्वे ते विविधा वाग्भिराशीर्भिरभिपूजिताः । चिरंजीव महाराज रामचन्द्र रघूद्वह ४३। कन्यादानं भूमिदानं गजदानं तथैव च । अश्वदानं स्वर्णदानं तिलदानं समौक्तिकम् ४४। अन्नदानं पयोदानमभयं दानमुत्तमम् । रत्नदानानि सर्वाणि विप्रेभ्यश्चादिशन्महान् ४५। देहि देहि धनं देहि मानेति ब्रूहि कस्यचित् । ददात्वन्नं ददात्वन्नं सर्वभोगसमन्वितम् ४६। इत्थं प्रावर्तत मखो रघुनाथस्य धीमतः । सदक्षिणो द्विजवरैः पूर्णः सर्वशुभक्रियः ४७। अथ रामानुजो गत्वा मातरं प्रणनाम ह । आज्ञापयाश्वरक्षार्थमेष गच्छामि शोभने ४८। त्वत्कृपातो रिपुकुलं जित्वा शोभासमन्वितः । आयास्यामि महाराजैर्हयवर्यसमन्वितः ४९। मातोवाच । पुत्र गच्छ महावीर शिवाः पंथान एव ते । सर्वान्रिपुगणाञ्जित्वा पुनरागच्छ सन्मते ५०। पुष्कलं पालय निजभ्रातृजं धर्मवित्तमम् । महाबलिनमद्यापि बालकं लीलयायुतम् ५१। पुत्रागच्छसि चेद्युक्तः पुष्कलेन शुभान्वितः । तदा मम प्रमोदः स्यादन्यथा शोकभागहम् ५२। इति संभाष्यमाणां स्वां मातरं प्रत्युवाच सः । त्वदीयचरणद्वंद्वं स्मरन्प्राप्स्यामि शोभनम् ५३। पुष्कलं पालयित्वाहं निजांगमिव शोभने । स्वनामसदृशं कृत्वा पुनरेष्यामि मोदवान् ५४। इत्युक्त्वा प्रययौ वीरो रामं स मखमंडपे । आसीनं मुनिवर्याग्र्यैर्यज्ञवेषधरं वरम् ५५। उवाच मतिमान्वीरः सर्वशोभासमन्वितः । रामाज्ञापय रक्षार्थं हयस्यानुज्ञया तव ५६। रघुनाथोऽपि तच्छ्रुत्वा भद्रमस्त्विति चाब्रवीत् । बालं स्त्रियं प्रमत्तं त्वं मा हन्याः शस्त्रवर्जितम् ५७। तदा लक्ष्मीनिधिर्भ्राता जानक्या जनकात्मजः । प्रहस्य किंचिन्नयने नर्तयन्राममब्रवीत् ५८। लक्ष्मीनिधिरुवाच। रामचंद्र महाबाहो सर्वधर्मपरायण । शत्रुघ्नं शिक्षय तथा यथा लोकोत्तरो भवेत् ५९। कुलोचितं कर्म कुर्वन्नग्रजाचरितं तथा । गच्छेत्स परमं धाम तेजोबलसमन्वितम् ६०। त्वया प्रोक्तं महाराज ब्राह्मणं नावमानयेत् । पित्रा तव हतो विप्रः पितृभक्तिपरायणः ६१। त्वयापि सुमहत्कर्म कृतं लोकविगर्हितम् । अवध्यां महिलां यस्त्वं हतवान्नियतं ततः ६२। अग्रजोऽस्य महाराज कृतवान्यं पराक्रमम् । सनकेन कृतः पूर्वं राक्षस्याः कर्णकर्तनम् ६३। एवं करिष्यति नृपः शत्रुघ्नः शिक्षया तव । यदि नायं तथा कुर्यात्कुलस्यासदृशं भवेत् ६४। इत्युक्तवंतं तं रामः प्रत्युवाच हसन्निव । मेघगंभीरया वाचा सर्ववाक्यविशारदः ६५। शृण्वंतु योगिनः शांताः समदुःखसुखाः पुनः । जानंत्यपारसंसारनिस्तारतरणादिकम् ६६। ये शूराः समहेष्वासाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः । ते च जानंति युद्धस्य वार्त्तां न तु भवादृशाः ६७। परोपतापिनो ये वै ये चोत्पथविसारिणः । ते हंतव्या नृपैः सर्वैः सर्वलोकहितैषिभिः ६८। इत्युक्तमाकर्ण्य सभासदस्ते सर्वे स्मितं चक्रुररिंदमस्य । कुंभोद्भवः पूजितमेनमश्वं विमोचयामास सुशोभितं हि ६९। इमं मंत्रं समुच्चार्य वसिष्ठः कलशोद्भवः । कराग्रेण स्पृशन्नश्वं मुमोच जयकांक्षया ७०। वाजिन्गच्छ यथालीलं सर्वत्र धरणीतले । यागार्थे मोचितो येन पुनरागच्छ सत्वरः ७१। अश्वस्तु मोचितः सर्वैर्भटैः शस्त्रास्त्रकोविदैः । परीतः प्रययौ प्राचीं दिशं वायुजवान्वितः ७२। प्रचचार बलं सर्वं कंपयद्धरणीतलम् । शेषोऽपि किंचिन्न तया फणया धृतवान्भुवम् ७३। दिशः प्रसेदुः परितः क्ष्मातलं शोभयान्वितम् । वायवस्तं तु शत्रुघ्नं पृष्ठतो मंदगामिनः ७४। शत्रुघ्नस्य प्रयाणायाभ्युद्य तस्य भुजोऽस्फुरत् । दक्षिणः शुभमाशंसी जयाय च बभूव ह ७५। पुष्कलः स्वगृहं रम्यं प्रविवेश समृद्धिमत् । वितर्दिभिर्वलक्षाभिः शोभितं रत्नवेदिकम् ७६। तत्रापश्यन्निजां भार्यां पतिव्रतपरायणाम् । किंचित्स्वदर्शनाद्धृष्टां भर्तृदर्शनलालसाम् ७७। मुखारविंदेन च नागवल्लीदलं सुकर्पूरयुतं च चर्वती । नासाफलं तोयभवं महाधनं बाह्वोर्मृणालीसदृशोः सुकंकणे ७८। कुचौ तु मालूरफलोपमौ वरौ नितंबबिंबं वरनीवि शोभितम् । पादौ तुलाकोटिधरौ सुकोमलौ दधत्यहो एक्षत सत्पतिं स्वकम् ७९। परिरभ्य प्रियां धीरो गद्गदस्वरभाषिणीम् । तदुरोजपरीरंभनिर्भरीकृतदेहकाम् ८०। उवाच भद्रे गच्छामि शत्रुघ्नपृष्ठरक्षकः । रामाज्ञया याज्ञमश्वं पालयन्रथसंयुतः ८१। त्वया मे मातरः पूज्याः पादसंवाहनादिमिः । तदुच्छिष्टं हि भुंजाना तत्कर्मकरणादरा ८२। सर्वाः पतिव्रता नार्यो लोपामुद्रादिकाः शुभाः । नावमान्यास्त्वया भीरु स्वतपोबलशोभिताः ८३। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे हयमोचन-पुष्कलभार्यासमागमोनाम एकादशोऽध्यायः ११ ।

śeṣa uvāca| evamājñāpya bhagavānrāmaścāmitrakarṣaṇaḥ | vīrānālokayanbhūyo jagāda śubhayā girā 1| śatrughnasya mama bhrāturvājirakṣākarasya vai | ko gaṃtā pṛṣṭhato rakṣaṃstannideśaprapālakaḥ 2| yaḥ sarvavīrānpratimukhyamāgatānvinirjayenmarmabhidastrasaṃghaiḥ | gṛhṇātvasau me karavīṭakaṃ tadbhūmau yaśaḥ svaṃ prathayansuvistaram 3| ityuktavati rāme tu puṣkalo bharatātmajaḥ | jagrāha vīṭakaṃ tasmādraghurājakarāṃbujāt 4| svāmingacchāmi śatrughna pṛṣṭharakṣākaro'nvaham | sannaddhaḥ sarvaśastrāstra cāpabāṇadharaḥ prabho 5| sarvamadya kṣititalaṃ tvatpratāpo vijeṣyate | ete nimittabhūtā vai rāmacaṃdra mahāmate 6| bhavatkṛpātaḥ sakalaṃ sasurāsuramānuṣam | upasthitaṃ prayuddhāya tanniṣedhe kṣamo hyaham 7| sarvaṃ svāmī jñāsyati yanmamavikrama darśanāt | eṣa gaṃtāsmi śatrughna pṛṣṭharakṣāprakārakaḥ 8| evaṃ bruvaṃtaṃ bharatātmajaṃ sa prastūya sādhvityanumodamānaḥ | śaśaṃsa sarvānkapivīramukhyānprabhaṃjanodbhūtamukhānhariḥ prabhuḥ 9| bho hanūmanmahāvīra śṛṇu madvākyamādṛtaḥ | tvatprasādānmayā prāptamidaṃ rājyamakaṃṭakam 10| sītayā mama saṃyoge yo bhavāñjaladhiṃ tareḥ | caritaṃ taddhare vedmi sarvaṃ tava kapīśvara 11| tvaṃ gaccha mama sainyasya pālakaḥ sanmamājñayā | śatrughnaḥ sodaro mahyaṃ pālanīyastvahaṃ yathā 12| yatra yatra matibhraṃśaḥ śatrughnasya prajāyate | tatra tatra praboddhavyo bhrātā mama mahāmate 13| iti śrutvā mahadvākyaṃ rāmacaṃdrasya dhīmataḥ | śirasā tatsamādhāya praṇāmamakarottadā 14| athādiśanmahārājo jāṃbavaṃtaṃ kapīśvaram | raghunāthasya sevāyai kapiṣūttamatejasam 15| aṃgado gavayo maiṃdastathā dadhimukhaḥ kapiḥ | sugrīvaḥ plavagādhīśaḥ śatavalyakṣikau kapī 16| nīlo nalo manovego'dhigaṃtā vānarāṃgajaḥ | ityevamādayo yūyaṃ sajjībhūtā bhavaṃtu bhoḥ 17| sarvairgajaiḥ sadaśvaiśca taptahāṭakabhūṣaṇaiḥ | kavacaiḥ saśirastrāṇairbhūṣitāyāṃ tu satvarāḥ 18| śeṣa uvāca| sumaṃtramāhūya sumaṃtriṇaṃ tadā jagāda rāmo balavīryaśobhanaḥ | amātyamaule vada ke'tra yojyā narā hayaṃ pālayituṃ samarthāḥ 19| taduktamevamākarṇya jagāda paravīrahā | hayasya rakṣaṇe yogyānbalino'tra narādhipān 20| raghunātha śṛṇuṣvaitānnavavīrānsusaṃhitān | dhanurdharānmahāvidyānsarvaśastrāstrakovidān 21| pratāpāgryaṃ nīlaratnaṃ tathā lakṣmīnidhiṃ nṛpam | riputāpaṃ cograhayaṃ tathā śastravidaṃ nṛpam 22| rājanyo'sau nīlaratno mahāvīro rathāgraṇīḥ | sa eva lakṣaṃ rakṣeta lakṣaṃ yudhyeta nirbhayaḥ 23| akṣauhiṇībhirdaśabhiryātu vāhasya rakṣaṇe | daṃśitaissa śirastrāṇairmama bāhubhiruddhataiḥ 24| pratāpāgryo yo hyayaṃ ca ripugarvamaśātayat | savyāpasavyabāṇānāṃ moktā sarvāstravittamaḥ 25| eṣo'kṣauhiṇiviṃśatyā yātu yajñahayāvane | sannaddho ripunāśāya yuvāko daṃḍadaṃḍabhṛt 26| tathā lakṣmīnidhistveṣa yātu rājanyasattamaḥ | yastapobhiḥ śatadhṛtiṃ prasādyāstrāṇi cābhyasat 27| brahmāstraṃ pāśupatyāstraṃ gāruḍaṃ nāgasaṃjñitam | māyūraṃ nākulaṃ raudraṃ vaiṣṇavaṃ meghasaṃjñitam 28| vajraṃ pārvatasaṃjñaṃ ca tathā vāyavyasaṃjñitam | ityādikānāmastrāṇāṃ saṃprayogavisargavit 29| sa eṣa nijasainyānāmakṣauhiṇyaikayā yutaḥ | prayātu śūramukuṭaḥ sarvavairiprabhaṃjanaḥ 30| riputāpo'yamevādya gacchatvagryo dhanurbhṛtām | sarvaśastrāstrakuśalo ripuvaṃśadavānalaḥ 31| gacchatātsenayā bahvyā caturaṃgasametayā | śatrughnājñāṃ śirasyete dadhatvadya balotkaṭāḥ 32| ugrāśvo'pi mahārājā tathā śastravideṣa ca | sarve yāṃtu susaṃnaddhāstava vāhasya pālakāḥ 33| iti bhāṣitamākarṇya maṃtriṇaḥ prajaharṣa ca | ājñāpayāmāsa ca tānsumaṃtrakathitānbhaṭān 34| te'nujñāṃ raghunāthasya prāpya modaṃ prapedire | cirakālaṃ sāṃparāyaṃ vāṃcchaṃto yuddhadurmadāḥ 35| sannaddhāḥ kavacādyaiśca tathā śastrāstravartanaiḥ | yayuḥ śatrughnasaṃvāsaṃ sītāpati praṇoditāḥ 36| śeṣa uvāca| athokta ṛṣiṇā rāmo vidhinā pūjayatkramāt | ācāryādīnṛṣīnsarvānyathoktavaradakṣiṇaiḥ 37| ācāryāya dadau rāmo hastinaṃ ṣaṣṭihāyanam | hayamekaṃ manovegaṃ ratnamālāvibhūṣitam 38| pauraṭaṃ rathamekaṃ ca maṇiratnavibhūṣitam | caturbhirvājibhiryuktaṃ sarvopaskarasaṃyutam 39| maṇilakṣaṃ tu pratyakṣaṃ muktāphalatulāśatam | vidrumasya tulānāṃ tu sahasraṃ sphuṭatejasām 40| grāmamekaṃ susaṃpannaṃ nānājanasamākulam | vicitrasasyaniṣpannaṃ vividhairmaṃdirairvṛtam 41| brahmaṇe'pi tathaivādāddhotre'pyadhvaryave dadau | ṛtvigbhyo bhūriśo dattvā praṇanāma raghūttamaḥ 42| sarve te vividhā vāgbhirāśīrbhirabhipūjitāḥ | ciraṃjīva mahārāja rāmacandra raghūdvaha 43| kanyādānaṃ bhūmidānaṃ gajadānaṃ tathaiva ca | aśvadānaṃ svarṇadānaṃ tiladānaṃ samauktikam 44| annadānaṃ payodānamabhayaṃ dānamuttamam | ratnadānāni sarvāṇi viprebhyaścādiśanmahān 45| dehi dehi dhanaṃ dehi māneti brūhi kasyacit | dadātvannaṃ dadātvannaṃ sarvabhogasamanvitam 46| itthaṃ prāvartata makho raghunāthasya dhīmataḥ | sadakṣiṇo dvijavaraiḥ pūrṇaḥ sarvaśubhakriyaḥ 47| atha rāmānujo gatvā mātaraṃ praṇanāma ha | ājñāpayāśvarakṣārthameṣa gacchāmi śobhane 48| tvatkṛpāto ripukulaṃ jitvā śobhāsamanvitaḥ | āyāsyāmi mahārājairhayavaryasamanvitaḥ 49| mātovāca | putra gaccha mahāvīra śivāḥ paṃthāna eva te | sarvānripugaṇāñjitvā punarāgaccha sanmate 50| puṣkalaṃ pālaya nijabhrātṛjaṃ dharmavittamam | mahābalinamadyāpi bālakaṃ līlayāyutam 51| putrāgacchasi cedyuktaḥ puṣkalena śubhānvitaḥ | tadā mama pramodaḥ syādanyathā śokabhāgaham 52| iti saṃbhāṣyamāṇāṃ svāṃ mātaraṃ pratyuvāca saḥ | tvadīyacaraṇadvaṃdvaṃ smaranprāpsyāmi śobhanam 53| puṣkalaṃ pālayitvāhaṃ nijāṃgamiva śobhane | svanāmasadṛśaṃ kṛtvā punareṣyāmi modavān 54| ityuktvā prayayau vīro rāmaṃ sa makhamaṃḍape | āsīnaṃ munivaryāgryairyajñaveṣadharaṃ varam 55| uvāca matimānvīraḥ sarvaśobhāsamanvitaḥ | rāmājñāpaya rakṣārthaṃ hayasyānujñayā tava 56| raghunātho'pi tacchrutvā bhadramastviti cābravīt | bālaṃ striyaṃ pramattaṃ tvaṃ mā hanyāḥ śastravarjitam 57| tadā lakṣmīnidhirbhrātā jānakyā janakātmajaḥ | prahasya kiṃcinnayane nartayanrāmamabravīt 58| lakṣmīnidhiruvāca| rāmacaṃdra mahābāho sarvadharmaparāyaṇa | śatrughnaṃ śikṣaya tathā yathā lokottaro bhavet 59| kulocitaṃ karma kurvannagrajācaritaṃ tathā | gacchetsa paramaṃ dhāma tejobalasamanvitam 60| tvayā proktaṃ mahārāja brāhmaṇaṃ nāvamānayet | pitrā tava hato vipraḥ pitṛbhaktiparāyaṇaḥ 61| tvayāpi sumahatkarma kṛtaṃ lokavigarhitam | avadhyāṃ mahilāṃ yastvaṃ hatavānniyataṃ tataḥ 62| agrajo'sya mahārāja kṛtavānyaṃ parākramam | sanakena kṛtaḥ pūrvaṃ rākṣasyāḥ karṇakartanam 63| evaṃ kariṣyati nṛpaḥ śatrughnaḥ śikṣayā tava | yadi nāyaṃ tathā kuryātkulasyāsadṛśaṃ bhavet 64| ityuktavaṃtaṃ taṃ rāmaḥ pratyuvāca hasanniva | meghagaṃbhīrayā vācā sarvavākyaviśāradaḥ 65| śṛṇvaṃtu yoginaḥ śāṃtāḥ samaduḥkhasukhāḥ punaḥ | jānaṃtyapārasaṃsāranistārataraṇādikam 66| ye śūrāḥ samaheṣvāsāḥ sarvaśastrāstrakovidāḥ | te ca jānaṃti yuddhasya vārttāṃ na tu bhavādṛśāḥ 67| paropatāpino ye vai ye cotpathavisāriṇaḥ | te haṃtavyā nṛpaiḥ sarvaiḥ sarvalokahitaiṣibhiḥ 68| ityuktamākarṇya sabhāsadaste sarve smitaṃ cakrurariṃdamasya | kuṃbhodbhavaḥ pūjitamenamaśvaṃ vimocayāmāsa suśobhitaṃ hi 69| imaṃ maṃtraṃ samuccārya vasiṣṭhaḥ kalaśodbhavaḥ | karāgreṇa spṛśannaśvaṃ mumoca jayakāṃkṣayā 70| vājingaccha yathālīlaṃ sarvatra dharaṇītale | yāgārthe mocito yena punarāgaccha satvaraḥ 71| aśvastu mocitaḥ sarvairbhaṭaiḥ śastrāstrakovidaiḥ | parītaḥ prayayau prācīṃ diśaṃ vāyujavānvitaḥ 72| pracacāra balaṃ sarvaṃ kaṃpayaddharaṇītalam | śeṣo'pi kiṃcinna tayā phaṇayā dhṛtavānbhuvam 73| diśaḥ praseduḥ paritaḥ kṣmātalaṃ śobhayānvitam | vāyavastaṃ tu śatrughnaṃ pṛṣṭhato maṃdagāminaḥ 74| śatrughnasya prayāṇāyābhyudya tasya bhujo'sphurat | dakṣiṇaḥ śubhamāśaṃsī jayāya ca babhūva ha 75| puṣkalaḥ svagṛhaṃ ramyaṃ praviveśa samṛddhimat | vitardibhirvalakṣābhiḥ śobhitaṃ ratnavedikam 76| tatrāpaśyannijāṃ bhāryāṃ pativrataparāyaṇām | kiṃcitsvadarśanāddhṛṣṭāṃ bhartṛdarśanalālasām 77| mukhāraviṃdena ca nāgavallīdalaṃ sukarpūrayutaṃ ca carvatī | nāsāphalaṃ toyabhavaṃ mahādhanaṃ bāhvormṛṇālīsadṛśoḥ sukaṃkaṇe 78| kucau tu mālūraphalopamau varau nitaṃbabiṃbaṃ varanīvi śobhitam | pādau tulākoṭidharau sukomalau dadhatyaho ekṣata satpatiṃ svakam 79| parirabhya priyāṃ dhīro gadgadasvarabhāṣiṇīm | tadurojaparīraṃbhanirbharīkṛtadehakām 80| uvāca bhadre gacchāmi śatrughnapṛṣṭharakṣakaḥ | rāmājñayā yājñamaśvaṃ pālayanrathasaṃyutaḥ 81| tvayā me mātaraḥ pūjyāḥ pādasaṃvāhanādimiḥ | taducchiṣṭaṃ hi bhuṃjānā tatkarmakaraṇādarā 82| sarvāḥ pativratā nāryo lopāmudrādikāḥ śubhāḥ | nāvamānyāstvayā bhīru svatapobalaśobhitāḥ 83| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe hayamocana-puṣkalabhāryāsamāgamonāma ekādaśo'dhyāyaḥ 11 |