Chapter 229

पार्वत्युवाच- विस्तरेण ममाख्याहि देवसर्गमनुत्तमम् । ब्रह्मादि त्रिदिवश्रेष्ठाः कथं जाताः सनातनाः । ईश्वरस्यावतारांश्च विस्तरेण वदस्व मे १। रुद्र उवाच- आकाशानिलतेजोंबु भुवः सृष्टा यथाक्रमम् । तासां मध्येऽसृजद्ब्रह्मा अगाधजलमर्णवम् २। अस्मिन्नेकार्णवीभूते जलमायावटच्छदे । आदाय सर्व्वभूतानि योगनिद्रां ययौ हरिः ३। स जगत्स्रष्टुकामस्तु योगनिद्रामुपेयिवान् । तया रेमे चिरं कालं मायया मधुसूदनः ४। तस्यां तु जनयामास कालात्मानमनुत्तमम् । कलाकाष्ठादि भूता ये पक्षमासादिरूपिणः ५। तस्मिन्काले हरेर्न्नाभिपंकजं मुकुलाकृति । विकसत्सर्वजगतो बीजभूतं सुवर्चसम् ६। उदस्थादुदभूत्तत्र ब्रह्मा च सुमहामतिः । स जगत्स्रष्टुकामस्तु रजोगुणविचोदितः । तुष्टाव योगनिद्रायां शयानं परमेश्वरम् ७। ब्रह्मोवाच- नमोस्तु विष्णवे तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे । जगद्भूषणभूषाय श्रीमते विश्वरूपिणे ८। नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविंदाय नमोनमः ९। प्रधानकालरूपाय पुरुषायेश्वराय च । नमः प्रपंचरूपाय निष्प्रपंचस्वरूपिणे १०। नारायणाय विश्वाय विश्वेशाय नमोनमः । श्रीभूलीलाधिपतये ब्रह्मणे परमात्मने ११। नमोस्तु वासुदेवाय विश्वरूपाय शार्ङ्गिणे । त्रयीनाथाय हरये विश्वनाथस्वरूपिणे १२। अनंतकल्याणगुणपरिपूर्णाय ते नमः । जगच्च सर्व्वं स्वपिति त्वयि सुप्ते जगन्मये १३। वृतं सर्वं जगन्नाथ प्रपंचे सचराचरम् । त्वमेव कारणं कर्त्ता कार्य्यं च त्रिगुणोद्भवम् १४। स्रष्टा ध्याता विधाता च त्वमेव परमेश्वरः । जागर्षिशुद्धसत्वस्थस्तवनिद्रा कुतःप्रभो । देवत्वयि स्थितालोकाः समाधिष्ठाः सनातनाः १५। शिव उवाच- एवमुक्तो हृषीकेशो ब्रह्मणा परमेश्वरः । उत्तस्थौ शयनात्तस्माद्विमुक्तो योगनिद्रया १६। नियम्य योगनिद्रां तां जगत्स्रष्टुं प्रचक्रमे । अचिंत्यस्तत्क्षणाद्देवो जगतां प्रभुरच्युतः १७। चिंतयित्वा जगत्सर्वमसृजत्स पुमांस्ततः । लोकान्सर्व्वांस्तदा ह्यप्सु गतमंडं हिरण्मयम् १८। सप्तद्वीपान्समुद्रांतान्मेदिनी भूधरैर्युतान् । सहैकाण्डकटाहेन नाभिपद्मेऽसृजत्प्रभुः १९। तदण्डमध्ये चास्थानमीश्वरः कृतवान्हरिः । अथ नारायणंकस्तु दध्यावध्यात्मचेतसा २०। ध्यानांते तस्य भालात्तु स्वेदबिंदुरजायत । स बिंदुर्बुद्बुदाकारः पृथिव्यामपतत्क्षणात् २१। तस्मात्तु बुद्बुदात्सोऽहमुत्पन्नोस्मि वरानने । त्र्यक्षस्त्रिशूलहस्तोऽहं जटामुकुटमंडितः २२। किंकरोमीति देवेशमवोचं विनयान्वितः । ततो नारायणो देवो मामित्याह मुदान्वितः २३। कर्त्तासि जगतो रुद्र संहारं भीमदर्शनम् । साक्षात्संकर्षणांशेन संहारार्थे वरानने २४। तस्मान्नारायणाद्देवि उत्पन्नोस्मि भयंकरः । नियोज्य मां तु संहारे पुनरेव जनार्दनः २५। नेत्राभ्यामसृजच्चंद्रसूर्य्यौ ध्वांतापहारिणौ । वायुं दिशश्च श्रोत्राभ्यामिंद्राग्नीमुखतोऽसृजत् २६। नासाभ्यां वरुणं मित्रमसृजत्पंकजेक्षणः । बाहुभ्यामखिलान्देवान्ससाध्यान्समरुद्गणान् २७। समस्तरोमकूपेभ्यो रत्नान्योषधयस्तथा । त्वचि शैलान्समुद्राश्च गवाद्याः पशवस्तथा २८। मुखतो ब्राह्मणः सृष्टो बाहुभ्यां क्षत्रियस्तथा । ऊर्व्वोर्वैश्यस्ततः पद्भ्यां शूद्रश्चैवमजायत २९। एवं सृष्ट्वा जगत्सर्व्वमचेतनमवस्थितम् । विश्वरूपेण देवेशो यस्यांतरमधिष्ठितः ३०। शक्त्या विना हरेस्तस्य नोन्मेषो विद्यते यतः । तस्मात्सर्वजगत्प्राणो विष्णुरेव सनातनः ३१। स एवाव्यक्तरूपः सन्परमात्मा व्यवस्थितः । सर्गस्थितिलयं ब्रह्मा स्वयमेव प्रवर्त्तते ३२। षाड्गुण्यपरिपूर्णोऽसौ वासुदेवः सनातनः । त्रिगुणादात्मनोरूपं चतुर्द्धा कुरुते जगत् ३३। प्रद्युम्नमूर्त्तिर्भगवान्सर्वैश्वर्य्यसमन्वितः । विधेः प्रजापतीनां च कालस्य च जनस्य च ३४। अंतर्य्यामित्वमापन्नो सर्गं सम्यक्करोति हि । सेतिहासांस्ततो वेदान्ददौ तस्मै महात्मने ३५। प्रद्युम्नस्यांशभागोऽसौ ब्रह्मा लोकपितामहः । जगत्सर्गस्थितिं सर्व्वं प्रकरोत्यंशसंभवः ३६। अनिरुद्धश्च भगवाञ्छक्तितेजः समन्वितः । मनूनां पार्थिवानां च कालस्य च जनस्य च ३७। स्थितिं करोति भगवानंतर्य्यामित्वमास्थितः । संकर्षणो महाविष्णुर्विद्याबलसमन्वितः ३८। कालस्य सर्वभूतानां रुद्रस्य च यमस्य च । अंतर्य्यामित्वमास्थाय जगत्संहरते प्रभुः ३९। इत्यंतर्य्याम्यवस्थायामंतर्य्यामित्वमात्मनः । मत्स्यः कूर्म्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः ४०। रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश । एते तु विभवावस्था ब्रह्मणः परमात्मनः ४१। नृसिंहरामकृष्णेषु षाड्गुण्यं परिकीर्तितम् । परावस्था तु देवस्य दीपादुत्पन्न दीपवत् ४२। सा ह्यवस्था हरेरस्य शृणुष्व गिरिजे शुभे । वैकुंठं परमं लोकं विष्णुलोकमनुत्तमम् ४३। श्वेतदीपं स्वरूपं तु क्षीरसागरमुत्तमम् । एवं चतुर्द्धा व्यूहं तु सम्यगुक्तं महर्षिभिः ४४। जलावरणमध्ये तु वैकुंठं कारणं शुभम् । कोटिवैश्वानरप्रख्यं सर्वं धर्म्मवदव्ययम् ४५। आमोदमंदारकरैर्वृक्षैर्वह्निभिरास्थितम् । नानामणिमयं दिव्यं विमानकोटिभिर्य्युतम् ४६। यदुक्तं परमं धाम तादृक्लक्षणसंस्थितम् । तस्मिन्वैकुंठनगरे नानारत्नसमुज्ज्वले ४७। मध्ये देवजयारामं पुरं रम्यमनुत्तमम् । चतुर्द्वारसमायुक्तं हेमप्राकारतोरणम् ४८। चंडादिद्वारपालाद्यैः कुमुदाद्यैश्च रक्षितम् । नानामणिमयैर्दिव्यैर्गृहैः पंक्तिभिरावृतम् ४९। विततं पंचपद्माभिर्योजनैश्च समंततः । सहस्रयोजनोत्तुंगैः प्रासादैः कोटिभिर्वृतम् ५०। आरूढयौवनैर्द्दिव्यैः पुंभिः स्त्रीभिश्च शोभितम् । स्त्रियश्च पुरुषाश्चास्मिन्सर्वलक्षणशोभिताः ५१। समरूपाश्च श्रीविष्णोः सर्व्वालंकारभूषिताः । दिव्यस्रग्वस्त्रसंछन्ना दिव्यचंदनभूषिताः ५२। मोदंते तत्र देवेश भक्त्या त्वात्ममनोरमे । मंत्राष्टाक्षरसंसिद्धा भक्त्या षोडशरूपया ५३। वृतास्तत्पदमाविश्य मोदंते मनसीप्सितम् । गत्वास्मिन्न निवर्तंते विष्णुना सह संस्थिताः ५४। अविच्छिन्नात्मना ते वै विष्णुना संगताः शुभाः । तत्समानसुखं नित्यं प्राप्नुवंति मनीषिणः ५५। यत्रतत्र हरेर्लोकानाविश्य शुभचेतसः । प्राप्नुवंति पुनः स्वर्गं स्वर्गस्थाइव जंतवः ५६। यथा सौमित्रि भरतौ यथा संकर्षणादयः । तथा तेपि च जायंते सत्यलोके यथेच्छया ५७। पुनस्तेनैव यास्यंति तत्पदं शाश्वतं परम् । न कर्म्मबंधनं जन्म वैष्णवानां च विद्यते ५८। विष्णोरनुचरत्वं हि मोक्षयाहुर्मनीषिणः । न दास्यममरेशस्य बंधनं परिकीर्तितम् ५९। सर्वबंधननिर्मुक्ता हरिदासा निरामयाः । आब्रह्मभुवनाँ लोकाः पुनरावृत्तिलक्षणाः ६०। कर्मबंधमया दुःखमित्रासख्यभयप्रदाः । बह्वाया सफला देवि जनिनाशकहेतवः ६१। सुखभोगस्तु यन्नॄणां विषमिश्राशनं यथा । स्वर्गसंस्थान्नरान्दृष्ट्वा क्षीणे कर्म्मणि देवताः ६२। कुपिताः पातयन्त्येव संसृतौ कार्य्यबंधने । तस्मात्स्वर्गसुखं देवि बहुधायाससाधनम् ६३। अनित्यं कुटिलं दुःखमिश्रं योगी परित्यजेत् । सततं संस्मरेद्विष्णुं सर्वदुःखौघनाशनम् ६४। नामोच्चारणमात्रेण प्राप्नुवंति परं पदम् । तस्मात्तु वैष्णवं लोकं गौरि संप्रार्थयेत्सुधीः ६५। भक्त्या त्वनन्यया देवं भजेत करुणांबुधिम् । स सर्वज्ञानगुणवान्रक्षत्येव न संशयः ६६। तस्मादष्टाक्षरं मन्त्रं जप्त्वा सुखतरं शुभम् । संप्राप्नोति परं लोकं वैष्णवं सर्वकामदम् ६७। तस्मिन्मणिमये तल्पे सहस्रसूर्य्यरश्मिनि । विमाने शुशुभे दिव्ये संस्थितो भगवान्हरिः ६८। तत्र चाधारशक्त्यादि धृते पीठे हिरण्मये । नानारत्नमये दिव्ये नानावर्णसमन्विते ६९। तस्मिन्नष्टदले पद्मे मंत्राक्षरपदे शुभे । कर्णिकायां सुरम्यायां लक्ष्मीबीजशुभाक्षरे ७०। तस्मिन्वालार्कसाहस्रकोटितुल्य समप्रभे । दिव्ये नारायणः श्रीमानासीनः पंकजासने ७१। तस्य दक्षिणके पार्श्वे जगन्माता हिरण्मयी । गृहीत्वा चामरान्दिव्यान् दिव्यमाल्यविभूषणा ७२। वसुपात्रं मातुलुंगं स्वर्णपद्मं धृतं करैः । वामतः पृथिवीदेवी नीलोत्पलदलद्युतिः ७३। नानाभरणसंयुक्ता विचित्रांबरभूषिता । सा धृत्वा चोर्द्ध्वबाहुभ्यां रम्यं रक्तोत्पलद्वयम् ७४। इतराभ्यां धृतं देव्या धान्यपात्रयुगं तथा । गृहीत्वा चामरान्दिव्यान्शक्तयो विमलादिकाः ७५। दलाग्रेषु समासीनाः सर्वलक्षणशोभिताः । तासां मध्ये समासीनो भगवानच्युतो हरिः ७६। शंखचक्रगदापद्मपाणिभिर्दिव्यभूषणैः । केयूरांगदहाराद्यैर्भूषणै रूपशोभितः ७७। प्रातरुद्यत्सहस्रांशु कुण्डलाभ्यां विराजितः । पूर्वोक्तैस्त्रिदशैर्न्नित्यैः सेवितः परमेश्वरः ७८। आस्ते वैकुण्ठनगरे नित्ये सत्ये च भोगवान् । श्रीमदष्टाक्षरं मंत्रं सिद्धानां वै मनीषिणाम् ७९। गम्यं तद्वैष्णवं लोकं नेतरेषां कथंचन । इत्येवं प्रथमं व्यूहं कथितं ते वरानने ८०। द्वितीयं वैष्णवं लोकं शृणु वक्ष्यामि सुव्रते । योऽयं नित्य इति ख्यातो लोकाग्र्यो वैष्णवः स्मृतः ८१। तं लोकं विपुलं पुण्यं शुद्धं सत्वमयं शुभम् । मध्याह्नसूर्य्यसाहस्रयुगपद्भासितं तदा ८२। कल्पांतेऽपि न लीयेत तत्वलोकं महत्तरम् । मम ब्रह्मादिदेवानां न द्रष्टुमपि शक्यते ८३। सर्वं कल्पद्रुमवनैः परिपूर्णं समंततः । सुधाम्बुपरिपूर्णाभिर्दीर्घिकाभिः समन्वितम् ८४। स्वर्णरत्नमयैर्दिव्यैः पंकजैरुपशोभितम् । जलदग्निनिभैर्दिव्यैर्भूषणैः कोटिभिर्वृतम् ८५। निरंतरं सामभिश्च कूजितैः कोकिलादिभिः । ऊह्यमानैर्गन्धर्वृक्षैः पुष्पकैरपि शोभितम् ८६। ऊनषोडशवर्षाब्दैर्दिव्यनारीनरैर्वृतम् । सर्वलक्षणशोभाढ्यैर्दिव्यकल्पविभूषणैः ८७। तत्रप्रदेशे रम्येषु देशेषु कमलापतिम् । मुदितैः पतिभिः सार्द्धमर्चयंति स्म योषितः ८८। तत्प्रसादोपलभ्यं वै सुखमश्नन्ति सर्वदा । गायंति परमानंदं कृष्णस्य चरितं महत् ८९। पद्मेक्षणाः पद्महस्ताः पद्मया सदृशः शुभाः । दिव्यस्रग्वसनोपेताः क्रीडंति स्म सुयोषितः ९०। शंखचक्रगदापद्मधरा भूषणभूषिताः । स्रग्विणः पीतवसनाः पुरुषास्तत्र संस्थिताः ९१। अनन्यस्पर्शनात्तत्र स्त्रीपुंसोः क्रीडमानयोः । भवत्यनुदिनं वृद्धं हरिभक्तिसुखं रसम् ९२। तन्मध्येंतःपुरं रम्यं वासुदेवस्य शोभितम् । चंदनागुरुकर्प्पूरकुंकुमोदकसंयुतम् ९३। नानापुष्पविमानाद्यैः सर्वतः समलंकृतम् । तन्मध्ये कल्पवृक्षस्य च्छायायां कमलासने ९४। विचित्रश्लक्ष्णपर्यंके शुभास्तरणसंवृते । दिव्यगंधसुशोभाढ्यैर्नानापुष्पपरिच्छदैः ९५। तस्मिन्मनोरमे दिव्ये समासीनः श्रिया सह । ईश्वर्य्या सह देवेशो वासुदेवः सनातनः ९६। सुधांशुकोटिसंकाशो दिव्याभरणभूषितः । सुवर्णशुभ्रयुगल श्लक्ष्णनासांचिताननः ९७। स्निग्धायतसुलावण्यकपोलाभ्यां विराजितः । नीलकुंचितकेशाढ्यो रक्ताब्जदललोचनः ९८। मंदारकेतकीजाती कैरवीकृतशेखरः । स्निग्धबिम्बफलाभौष्ठः सुस्मिताननपंकजः ९९। अनर्घ्यमौक्तिकाभासदंतावलिविराजितः । हरिचंदनलिप्तांगः कस्तूरीतिलकांकितः १००। उन्नतांसभुजैर्दीर्घैश्चतुर्भिरुपशोभितः । जपाकुसुमसंकाशकरपल्लवशोभितः १०१। श्रीवत्सकौस्तुभाभ्यां च शोभितः पृथुवक्षसा १०२। मुक्तामयैः सुशोभाढ्यैर्दिव्यस्रग्भिरलंकृतः । बालार्कसदृशज्योत्स्ना पीतवस्त्रेण वेष्टितः १०३। माणिक्यनूपुरोपेत पद्मपत्रविराजितः । अकलंकितचंद्राभ नखपंक्तिविराजितः १०४। रक्तोत्पलनिभश्लक्ष्ण शुभ्रांघ्रिकरपंकजः । पांचजन्यरथांगाभ्यां बाहुयुग्मविराजितः १०५। इतराभ्यां श्रियो गात्रमाश्लिष्यन्निजवक्षसि । श्लिष्यद्विद्युल्लतोद्गीथ शिताभ्र इव राजते १०६। सप्तजांबूनदश्लक्ष्ण शुभांघ्रियुगपंजकः । अत्र क्रीडति देवेशो वासुदेवः सनातनः १०७। तप्तकांचनसंकाशा सर्वाभरणभूषिता । सुस्निग्धनीलकुटिलचंद्रराविविराजिता १०८। मंदारपारिजातादि दिव्यपुष्पविराजिता । कर्णावतंस शोभाढ्या चिकुरांतालिसन्निभा १०९। पीनोन्नतस्तनाभ्यां च पीडंति हरिवक्षसि । केयूरांगदहाराद्यैर्भूषणैरुपशोभिता ११०। आरूढयौवना नित्यं सर्वलोकेशसुंदरी । तत्र क्रीडति लोकेश पत्या सह निरंतरम् १११। स एव वासुदेवोऽत्र सर्वभूतमनोहरः । क्रीडते सर्वलोकेस्मिन्सर्वकामप्रदो नृणाम् ११२। अत्राष्टशक्तयो लक्ष्म्यास्तनवः परितः स्थिताः । रमा च रुक्मिणी सीता पद्मा पद्मालया शिवा ११३। सुलक्षणा सुशीला च रतिकामप्रदाश्च ताः । शंखचक्रगदापद्म शार्ङ्गाद्यैर्हेतिभिस्तथा ११४। परितः पुष्कराकारैस्तं लोकं परिरक्षते । एवं द्वितीयं रूपं च सम्यक्ते शुभदर्शने ११५। संक्षेपतो मया प्रोक्तं न शक्यं विस्तरेण हि । द्वादशाक्षरमंत्रं वै ये जपंति सुखाह्वयम् ११६। ते प्राप्नुवंति सततं शाश्वतं शुभमक्षयम् । न वेदाध्ययनैर्यज्ञैर्न व्रतैर्नोपवासतः ११७। न प्राप्यं वैष्णवं लोकं विना दास्येन कुत्रचित् । तस्माद्दास्यं हरेर्भक्तं भजेतानन्यमानसः ११८। प्राप्नोति परमां सिद्धिं कर्मबंधविमोचनीम् । एवं संप्रोच्यते देवि द्वितीयं व्यूहमव्ययम् ११९। तृतीयं तु परं व्यूहं शृणु वक्ष्यामि पार्वति । तोयाब्धेरुत्तरं कूलं श्वेतद्वीपे महामते १२०। संदर्शनाय योगानां सनकादि महात्मनाम् । सनकश्च सनंदश्च तृतीयश्च सनातनः १२१। सनत्कुमारजाताश्च वोढुः पंचशिखस्तथा । सप्तैते ब्रह्मणः पुत्रा योगिनः सुमहौजसः १२२। विरक्ताः सर्वभोगेषु शुद्धाः सत्वगुणाः सदा । भगवद्दर्शनोद्भूतसुखैकरससेविनः १२३। नरनारायणाद्याश्च श्वेतद्वीपे वसंति ये । तेषां संदर्शनार्थाय तत्र संनिहितो हरिः १२४। शुभ्रांशुकोटिसंकाशे नानारत्नमयोज्ज्वले । श्वेतद्वीपे महायोगि सेविते भयवर्जिते १२५। तत्रोद्यानानि रम्याणि पारिजातसमानि वै । संतानकलताकीर्णं चन्दनद्रुममंडितम् १२६। फुल्लपद्मोत्पलोपेतं नानातोयालयैर्युतम् । तन्मध्ये नगरी रम्या नाम्ना चैरावती शुभा १२७। नानारत्नमयैर्दिव्यैर्विमानैरुपशोभिता । दिव्यस्त्रीपुंभिराक्रांता बहुप्रासादसंकुला १२८। तन्मध्येऽन्तपुरं रम्यं रत्नद्रुमसमाकुलम् । बालसूर्यनिभैस्तुंगैः प्रासादैर्बहुभिर्वृतम् १२९। तन्मध्ये मंडपं दिव्यं मणिकांचनशोभितम् । चंदनागुरुकर्पूरकुंकुमामोदवाशितम् १३०। नानाकुसुमशोभाढ्यैर्वितानैः समलंकृतम् । दिव्याप्सरः समाकीर्णं सामगानोपशोभितम् १३१। मध्ये सिंहासनं तत्र सूर्यवैश्वानरप्रभम् । तन्मध्येऽष्टदलं पद्मं चंद्रबिंबमिवापरम् १३२। तन्मध्ये कर्णिकायां तु समासीनो जनार्दनः । शुद्धजांबूनदप्रख्यो मुक्ताहारविभूषितः १३३। शंखचक्रगदापद्मशक्तिहस्तचतुष्टयः । हारकेयूरकटकैरंगुलीयैश्च शोभितः १३४। सुवर्णपंकजप्रख्यः पदयुग्मविराजितः । संतानकनिभैः शुभ्रैर्नखपंक्तिविराजितः १३५। षोडशाब्दवयो रूपयौवनेन विराजितः । विशालभालदेशे तु कुंकुमेन सुगंधिना १३६। रचितेनोर्ध्वपुंड्रेण सीमंतेनोपशोभितः । मथितामृतफेनाभ शुक्लवस्त्रसुवेष्टितः १३७। मुक्तामयाभ्यां शुभ्राभ्यां कुंडलाभ्यां विराजितः । पद्मासनसमासीनो जगन्मोहनविग्रहः १३८। वामांके संस्थिता देवी तस्य दिव्यस्वरूपिणी । तस्यैव सदृशी लक्ष्मीः शीलसुष्टुगुणादिभिः १३९। पद्मकिंजल्कसंकाशा यौवनारंभशोभिता । सर्वलक्षणसंपन्ना तप्तकांचनभूषणा १४०। दिव्यस्रग्वसनोपेता नीलकुंचितमूर्धजा । चतुर्भुजैर्विराजंती केयूराङ्गदभूषिता १४१। मुक्ताहारैर्विराजंती मंदारांचितशीर्षजा । श्लक्ष्णनासापुटयुता लसद्दंतिवरा जिता १४२। कस्तूरीतिलकोपेता नासाग्रांचित मौक्तिका । स्वर्णकुंभसमप्रख्य पीनोन्नतपयोधरा १४३। दिव्यकुंकुमलिप्तांगी पद्ममालोपशोभिता । वस्त्रपात्रं मातुलिड्गं दर्पणं हेमपंकजम् १४४। करपद्मधृता देवी चेतसाभीष्टदायिनी । तस्यैताः सदृशास्तत्र शक्तयः परितो हरेः १४५। ईशावास्या महादेवी जाह्नवी कमलालया । सावित्री सर्वगा पद्मा शक्तयः परिकीर्तिताः १४६। श्रद्धा मेधा धृतिः प्रज्ञा धारणा शांतिरेव च । श्रुतिस्मृतिर्धृतिर्मेधा वृद्धिर्बुद्धिर्मनीषिणी १४७। दास्यस्ते ताः श्रियः प्रोक्ताः सर्वकार्यस्य कारिकाः । अनंतवैनतेयादि देवता नित्यकिंकराः १४८। साध्या मरुद्गणाश्चैव सेवंते नित्यदेवताः । प्रासादेषु विमानेषु वनेषु नगरेषु च १४९। तत्प्रसादोपलब्धेषु भोगेष्वत्रानुरंजिताः । क्रीडंती सततं नित्या हेयनिष्फलवर्जिताः १५०। ये विष्णुमंत्रजप्तारः सततं श्रद्धयान्विताः । ये द्वादशीव्रते युक्तास्तत्पदं यांति तेऽव्ययम् १५१। न वेदैर्न च दानैश्च न यज्ञैर्न व्रतैरपि । प्राप्तुं च शक्यं गिरिजे विष्णुलोकं सनातनम् १५२। भक्त्या चानन्यया प्राप्तुं शक्यं विष्णुपदं नृणाम् । तस्मात्संपूजयेन्नित्यं भक्त्या देवं जनार्दनम् १५३। कीर्तनं नाममात्रं च ध्यायन्मंत्रं जपेत्सदा । जुहुयात्तर्पयेद्भक्त्या सर्वगं सर्वकामदम् १५४। एवमुक्तं तृतीयं तु व्यूहं तु परमात्मनः । स्वरूपं तव सुश्रोणि यथाप्रोक्तं पुरातनैः १५५। अतः परं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं व्यूहमुत्तमम् । दिवौकसां रक्षणार्थं दुग्धाब्धौ परमेश्वरः १५६। सुधांशुकोटिसंकाशः सहस्राक्षेण शोभिते । पुरंदरसयूथैस्तु च्छादिते दुग्धवारिधौ १५७। तस्मिन्ननंतपर्यंके शेतेऽसौ विस्तृते शुभे । दिव्यासनसमासीनः पद्मनाभोऽच्युतो हरिः १५८। नीलजीमूतसंकाशः पद्मपत्रायतेक्षणः । विवस्वत्कोटिसंकाश किरीटेन विराजितः १५९। नानारत्नोज्ज्वलद्दिव्यं कुंडलाभ्यां विराजितः । बालार्कसदृशज्योत्स्ना पीतवस्त्रेण वेष्टितः १६०। स्फुरद्रक्तारविंदाभ हस्तांघ्रितलशोभितः । हारकेयूरकटकैरंगुलीयैर्विराजितः १६१। शंखचक्रगदाशार्ङ्गखड्गहस्तैर्विभूषितः । सुपुष्पफलशाखाढ्यकल्पवृक्षैर्विराजितः १६२। विश्वस्य जन्ममरण नाभिपंकजशोभितः । हरिचंदनलिप्तांगः सर्वाभरणभूषितः १६३। मंदारपारिजातादि दिव्यपुष्पैर्मनोरमैः । सुस्निग्धनीलकुटिलकबरीकृतकेशवान् १६४। श्लक्ष्णोन्नतसुनासांस जानुयुग्मविराजितः । मणिविद्रुमशाखाढ्य नूपुराङ्घ्रिविराजितः १६५। अकलंकितचंद्राभ नखपंक्तिविराजितः । अशोकपुष्पसंकाश रक्तोष्ठमुखपंकजः १६६। अनर्घ्यमुक्तिकाभास दंतपंक्तिविराजितः । संपूर्णचंद्रप्रतिम स्मितवक्त्रसुशोभितः १६७। आरूढयौवनः श्रीमान्कोमलावयवोज्ज्वलः । शरण्यः सर्वलोकानां सर्वलोकफलप्रदः १६८। सदृशी तस्य देवी तु रूपशीलगुणादिभिः । तप्तकांचनसंकाशा तप्तकांचनभूषणा १६९। तरुणी रूपलावण्या कान्तिशीलगुणान्विता । दुग्धाब्धिफेनसंकाश शुभवस्त्रेण वेष्टिता १७०। मंदारकेतकी जाती पुष्पार्चितशिरोरुहा । कस्तूरीतिलकोपेता रत्नसीमंतशोभिता १७१। नानावर्णसुशोभाढ्या कर्णभूषणभूषिता । प्रवालसदृशज्योत्स्ना रक्तधारसुविस्मिता १७२। मत्तभृङ्गोपमैः स्निग्धैरलकैः सुविराजिता । तनुमध्या विशालाक्षी पीनोन्नतपयोधरा १७३। चतुर्हस्तैर्विराजंती सर्वाभरणभूषिता । उद्बाहुभ्यां धृता देवी हेमपद्मयुगं शुभम् १७४। इतराभ्यां समाश्लिष्य भर्तारं निबिडं स्थिता । आलोकयंती सततं त्रिदशांश्च कटाक्षकै १७५। निरीक्षितास्तया देव्या धन्यास्ते सततं शिवे । तत्र देवा विमानस्थाः सिद्धचारणकिन्नराः १७६। गायंति सततं देवीमानंदाश्रुपरिप्लुताः । दैतेयैर्बाध्यमानैस्तु ब्रह्मरुद्रादिभिः सुरैः १७७। संस्तूयमानस्तत्रेशो देवानामभयं ददौ । देवानामभयं दत्त्वा सर्वदेवेश्वरो हरिः १७८। राक्षसान्हंतुमारेभे जगत्संरक्षणाय वै । एवं चतुर्थं व्यूहं तु हरेः प्रोक्तं तवानघे १७९। किमन्यच्छ्रोतुकामासीत्तद्ब्रवीमि वरानने । धन्यासि कृतकृत्यासि भक्तासि पुरुषोत्तमे १८०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे विष्णुव्यूहभेदवर्णनंनाम एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः २२९।

pārvatyuvāca- vistareṇa mamākhyāhi devasargamanuttamam | brahmādi tridivaśreṣṭhāḥ kathaṃ jātāḥ sanātanāḥ | īśvarasyāvatārāṃśca vistareṇa vadasva me 1| rudra uvāca- ākāśānilatejoṃbu bhuvaḥ sṛṣṭā yathākramam | tāsāṃ madhye'sṛjadbrahmā agādhajalamarṇavam 2| asminnekārṇavībhūte jalamāyāvaṭacchade | ādāya sarvvabhūtāni yoganidrāṃ yayau hariḥ 3| sa jagatsraṣṭukāmastu yoganidrāmupeyivān | tayā reme ciraṃ kālaṃ māyayā madhusūdanaḥ 4| tasyāṃ tu janayāmāsa kālātmānamanuttamam | kalākāṣṭhādi bhūtā ye pakṣamāsādirūpiṇaḥ 5| tasminkāle harernnābhipaṃkajaṃ mukulākṛti | vikasatsarvajagato bījabhūtaṃ suvarcasam 6| udasthādudabhūttatra brahmā ca sumahāmatiḥ | sa jagatsraṣṭukāmastu rajoguṇavicoditaḥ | tuṣṭāva yoganidrāyāṃ śayānaṃ parameśvaram 7| brahmovāca- namostu viṣṇave tubhyaṃ sargasthityaṃtahetave | jagadbhūṣaṇabhūṣāya śrīmate viśvarūpiṇe 8| namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca | jagaddhitāya kṛṣṇāya goviṃdāya namonamaḥ 9| pradhānakālarūpāya puruṣāyeśvarāya ca | namaḥ prapaṃcarūpāya niṣprapaṃcasvarūpiṇe 10| nārāyaṇāya viśvāya viśveśāya namonamaḥ | śrībhūlīlādhipataye brahmaṇe paramātmane 11| namostu vāsudevāya viśvarūpāya śārṅgiṇe | trayīnāthāya haraye viśvanāthasvarūpiṇe 12| anaṃtakalyāṇaguṇaparipūrṇāya te namaḥ | jagacca sarvvaṃ svapiti tvayi supte jaganmaye 13| vṛtaṃ sarvaṃ jagannātha prapaṃce sacarācaram | tvameva kāraṇaṃ karttā kāryyaṃ ca triguṇodbhavam 14| sraṣṭā dhyātā vidhātā ca tvameva parameśvaraḥ | jāgarṣiśuddhasatvasthastavanidrā kutaḥprabho | devatvayi sthitālokāḥ samādhiṣṭhāḥ sanātanāḥ 15| śiva uvāca- evamukto hṛṣīkeśo brahmaṇā parameśvaraḥ | uttasthau śayanāttasmādvimukto yoganidrayā 16| niyamya yoganidrāṃ tāṃ jagatsraṣṭuṃ pracakrame | aciṃtyastatkṣaṇāddevo jagatāṃ prabhuracyutaḥ 17| ciṃtayitvā jagatsarvamasṛjatsa pumāṃstataḥ | lokānsarvvāṃstadā hyapsu gatamaṃḍaṃ hiraṇmayam 18| saptadvīpānsamudrāṃtānmedinī bhūdharairyutān | sahaikāṇḍakaṭāhena nābhipadme'sṛjatprabhuḥ 19| tadaṇḍamadhye cāsthānamīśvaraḥ kṛtavānhariḥ | atha nārāyaṇaṃkastu dadhyāvadhyātmacetasā 20| dhyānāṃte tasya bhālāttu svedabiṃdurajāyata | sa biṃdurbudbudākāraḥ pṛthivyāmapatatkṣaṇāt 21| tasmāttu budbudātso'hamutpannosmi varānane | tryakṣastriśūlahasto'haṃ jaṭāmukuṭamaṃḍitaḥ 22| kiṃkaromīti deveśamavocaṃ vinayānvitaḥ | tato nārāyaṇo devo māmityāha mudānvitaḥ 23| karttāsi jagato rudra saṃhāraṃ bhīmadarśanam | sākṣātsaṃkarṣaṇāṃśena saṃhārārthe varānane 24| tasmānnārāyaṇāddevi utpannosmi bhayaṃkaraḥ | niyojya māṃ tu saṃhāre punareva janārdanaḥ 25| netrābhyāmasṛjaccaṃdrasūryyau dhvāṃtāpahāriṇau | vāyuṃ diśaśca śrotrābhyāmiṃdrāgnīmukhato'sṛjat 26| nāsābhyāṃ varuṇaṃ mitramasṛjatpaṃkajekṣaṇaḥ | bāhubhyāmakhilāndevānsasādhyānsamarudgaṇān 27| samastaromakūpebhyo ratnānyoṣadhayastathā | tvaci śailānsamudrāśca gavādyāḥ paśavastathā 28| mukhato brāhmaṇaḥ sṛṣṭo bāhubhyāṃ kṣatriyastathā | ūrvvorvaiśyastataḥ padbhyāṃ śūdraścaivamajāyata 29| evaṃ sṛṣṭvā jagatsarvvamacetanamavasthitam | viśvarūpeṇa deveśo yasyāṃtaramadhiṣṭhitaḥ 30| śaktyā vinā harestasya nonmeṣo vidyate yataḥ | tasmātsarvajagatprāṇo viṣṇureva sanātanaḥ 31| sa evāvyaktarūpaḥ sanparamātmā vyavasthitaḥ | sargasthitilayaṃ brahmā svayameva pravarttate 32| ṣāḍguṇyaparipūrṇo'sau vāsudevaḥ sanātanaḥ | triguṇādātmanorūpaṃ caturddhā kurute jagat 33| pradyumnamūrttirbhagavānsarvaiśvaryyasamanvitaḥ | vidheḥ prajāpatīnāṃ ca kālasya ca janasya ca 34| aṃtaryyāmitvamāpanno sargaṃ samyakkaroti hi | setihāsāṃstato vedāndadau tasmai mahātmane 35| pradyumnasyāṃśabhāgo'sau brahmā lokapitāmahaḥ | jagatsargasthitiṃ sarvvaṃ prakarotyaṃśasaṃbhavaḥ 36| aniruddhaśca bhagavāñchaktitejaḥ samanvitaḥ | manūnāṃ pārthivānāṃ ca kālasya ca janasya ca 37| sthitiṃ karoti bhagavānaṃtaryyāmitvamāsthitaḥ | saṃkarṣaṇo mahāviṣṇurvidyābalasamanvitaḥ 38| kālasya sarvabhūtānāṃ rudrasya ca yamasya ca | aṃtaryyāmitvamāsthāya jagatsaṃharate prabhuḥ 39| ityaṃtaryyāmyavasthāyāmaṃtaryyāmitvamātmanaḥ | matsyaḥ kūrmmo varāhaśca narasiṃho'tha vāmanaḥ 40| rāmo rāmaśca kṛṣṇaśca buddhaḥ kalkī ca te daśa | ete tu vibhavāvasthā brahmaṇaḥ paramātmanaḥ 41| nṛsiṃharāmakṛṣṇeṣu ṣāḍguṇyaṃ parikīrtitam | parāvasthā tu devasya dīpādutpanna dīpavat 42| sā hyavasthā harerasya śṛṇuṣva girije śubhe | vaikuṃṭhaṃ paramaṃ lokaṃ viṣṇulokamanuttamam 43| śvetadīpaṃ svarūpaṃ tu kṣīrasāgaramuttamam | evaṃ caturddhā vyūhaṃ tu samyaguktaṃ maharṣibhiḥ 44| jalāvaraṇamadhye tu vaikuṃṭhaṃ kāraṇaṃ śubham | koṭivaiśvānaraprakhyaṃ sarvaṃ dharmmavadavyayam 45| āmodamaṃdārakarairvṛkṣairvahnibhirāsthitam | nānāmaṇimayaṃ divyaṃ vimānakoṭibhiryyutam 46| yaduktaṃ paramaṃ dhāma tādṛklakṣaṇasaṃsthitam | tasminvaikuṃṭhanagare nānāratnasamujjvale 47| madhye devajayārāmaṃ puraṃ ramyamanuttamam | caturdvārasamāyuktaṃ hemaprākāratoraṇam 48| caṃḍādidvārapālādyaiḥ kumudādyaiśca rakṣitam | nānāmaṇimayairdivyairgṛhaiḥ paṃktibhirāvṛtam 49| vitataṃ paṃcapadmābhiryojanaiśca samaṃtataḥ | sahasrayojanottuṃgaiḥ prāsādaiḥ koṭibhirvṛtam 50| ārūḍhayauvanairddivyaiḥ puṃbhiḥ strībhiśca śobhitam | striyaśca puruṣāścāsminsarvalakṣaṇaśobhitāḥ 51| samarūpāśca śrīviṣṇoḥ sarvvālaṃkārabhūṣitāḥ | divyasragvastrasaṃchannā divyacaṃdanabhūṣitāḥ 52| modaṃte tatra deveśa bhaktyā tvātmamanorame | maṃtrāṣṭākṣarasaṃsiddhā bhaktyā ṣoḍaśarūpayā 53| vṛtāstatpadamāviśya modaṃte manasīpsitam | gatvāsminna nivartaṃte viṣṇunā saha saṃsthitāḥ 54| avicchinnātmanā te vai viṣṇunā saṃgatāḥ śubhāḥ | tatsamānasukhaṃ nityaṃ prāpnuvaṃti manīṣiṇaḥ 55| yatratatra harerlokānāviśya śubhacetasaḥ | prāpnuvaṃti punaḥ svargaṃ svargasthāiva jaṃtavaḥ 56| yathā saumitri bharatau yathā saṃkarṣaṇādayaḥ | tathā tepi ca jāyaṃte satyaloke yathecchayā 57| punastenaiva yāsyaṃti tatpadaṃ śāśvataṃ param | na karmmabaṃdhanaṃ janma vaiṣṇavānāṃ ca vidyate 58| viṣṇoranucaratvaṃ hi mokṣayāhurmanīṣiṇaḥ | na dāsyamamareśasya baṃdhanaṃ parikīrtitam 59| sarvabaṃdhananirmuktā haridāsā nirāmayāḥ | ābrahmabhuvanā~ lokāḥ punarāvṛttilakṣaṇāḥ 60| karmabaṃdhamayā duḥkhamitrāsakhyabhayapradāḥ | bahvāyā saphalā devi janināśakahetavaḥ 61| sukhabhogastu yannṝṇāṃ viṣamiśrāśanaṃ yathā | svargasaṃsthānnarāndṛṣṭvā kṣīṇe karmmaṇi devatāḥ 62| kupitāḥ pātayantyeva saṃsṛtau kāryyabaṃdhane | tasmātsvargasukhaṃ devi bahudhāyāsasādhanam 63| anityaṃ kuṭilaṃ duḥkhamiśraṃ yogī parityajet | satataṃ saṃsmaredviṣṇuṃ sarvaduḥkhaughanāśanam 64| nāmoccāraṇamātreṇa prāpnuvaṃti paraṃ padam | tasmāttu vaiṣṇavaṃ lokaṃ gauri saṃprārthayetsudhīḥ 65| bhaktyā tvananyayā devaṃ bhajeta karuṇāṃbudhim | sa sarvajñānaguṇavānrakṣatyeva na saṃśayaḥ 66| tasmādaṣṭākṣaraṃ mantraṃ japtvā sukhataraṃ śubham | saṃprāpnoti paraṃ lokaṃ vaiṣṇavaṃ sarvakāmadam 67| tasminmaṇimaye talpe sahasrasūryyaraśmini | vimāne śuśubhe divye saṃsthito bhagavānhariḥ 68| tatra cādhāraśaktyādi dhṛte pīṭhe hiraṇmaye | nānāratnamaye divye nānāvarṇasamanvite 69| tasminnaṣṭadale padme maṃtrākṣarapade śubhe | karṇikāyāṃ suramyāyāṃ lakṣmībījaśubhākṣare 70| tasminvālārkasāhasrakoṭitulya samaprabhe | divye nārāyaṇaḥ śrīmānāsīnaḥ paṃkajāsane 71| tasya dakṣiṇake pārśve jaganmātā hiraṇmayī | gṛhītvā cāmarāndivyān divyamālyavibhūṣaṇā 72| vasupātraṃ mātuluṃgaṃ svarṇapadmaṃ dhṛtaṃ karaiḥ | vāmataḥ pṛthivīdevī nīlotpaladaladyutiḥ 73| nānābharaṇasaṃyuktā vicitrāṃbarabhūṣitā | sā dhṛtvā corddhvabāhubhyāṃ ramyaṃ raktotpaladvayam 74| itarābhyāṃ dhṛtaṃ devyā dhānyapātrayugaṃ tathā | gṛhītvā cāmarāndivyānśaktayo vimalādikāḥ 75| dalāgreṣu samāsīnāḥ sarvalakṣaṇaśobhitāḥ | tāsāṃ madhye samāsīno bhagavānacyuto hariḥ 76| śaṃkhacakragadāpadmapāṇibhirdivyabhūṣaṇaiḥ | keyūrāṃgadahārādyairbhūṣaṇai rūpaśobhitaḥ 77| prātarudyatsahasrāṃśu kuṇḍalābhyāṃ virājitaḥ | pūrvoktaistridaśairnnityaiḥ sevitaḥ parameśvaraḥ 78| āste vaikuṇṭhanagare nitye satye ca bhogavān | śrīmadaṣṭākṣaraṃ maṃtraṃ siddhānāṃ vai manīṣiṇām 79| gamyaṃ tadvaiṣṇavaṃ lokaṃ netareṣāṃ kathaṃcana | ityevaṃ prathamaṃ vyūhaṃ kathitaṃ te varānane 80| dvitīyaṃ vaiṣṇavaṃ lokaṃ śṛṇu vakṣyāmi suvrate | yo'yaṃ nitya iti khyāto lokāgryo vaiṣṇavaḥ smṛtaḥ 81| taṃ lokaṃ vipulaṃ puṇyaṃ śuddhaṃ satvamayaṃ śubham | madhyāhnasūryyasāhasrayugapadbhāsitaṃ tadā 82| kalpāṃte'pi na līyeta tatvalokaṃ mahattaram | mama brahmādidevānāṃ na draṣṭumapi śakyate 83| sarvaṃ kalpadrumavanaiḥ paripūrṇaṃ samaṃtataḥ | sudhāmbuparipūrṇābhirdīrghikābhiḥ samanvitam 84| svarṇaratnamayairdivyaiḥ paṃkajairupaśobhitam | jaladagninibhairdivyairbhūṣaṇaiḥ koṭibhirvṛtam 85| niraṃtaraṃ sāmabhiśca kūjitaiḥ kokilādibhiḥ | ūhyamānairgandharvṛkṣaiḥ puṣpakairapi śobhitam 86| ūnaṣoḍaśavarṣābdairdivyanārīnarairvṛtam | sarvalakṣaṇaśobhāḍhyairdivyakalpavibhūṣaṇaiḥ 87| tatrapradeśe ramyeṣu deśeṣu kamalāpatim | muditaiḥ patibhiḥ sārddhamarcayaṃti sma yoṣitaḥ 88| tatprasādopalabhyaṃ vai sukhamaśnanti sarvadā | gāyaṃti paramānaṃdaṃ kṛṣṇasya caritaṃ mahat 89| padmekṣaṇāḥ padmahastāḥ padmayā sadṛśaḥ śubhāḥ | divyasragvasanopetāḥ krīḍaṃti sma suyoṣitaḥ 90| śaṃkhacakragadāpadmadharā bhūṣaṇabhūṣitāḥ | sragviṇaḥ pītavasanāḥ puruṣāstatra saṃsthitāḥ 91| ananyasparśanāttatra strīpuṃsoḥ krīḍamānayoḥ | bhavatyanudinaṃ vṛddhaṃ haribhaktisukhaṃ rasam 92| tanmadhyeṃtaḥpuraṃ ramyaṃ vāsudevasya śobhitam | caṃdanāgurukarppūrakuṃkumodakasaṃyutam 93| nānāpuṣpavimānādyaiḥ sarvataḥ samalaṃkṛtam | tanmadhye kalpavṛkṣasya cchāyāyāṃ kamalāsane 94| vicitraślakṣṇaparyaṃke śubhāstaraṇasaṃvṛte | divyagaṃdhasuśobhāḍhyairnānāpuṣpaparicchadaiḥ 95| tasminmanorame divye samāsīnaḥ śriyā saha | īśvaryyā saha deveśo vāsudevaḥ sanātanaḥ 96| sudhāṃśukoṭisaṃkāśo divyābharaṇabhūṣitaḥ | suvarṇaśubhrayugala ślakṣṇanāsāṃcitānanaḥ 97| snigdhāyatasulāvaṇyakapolābhyāṃ virājitaḥ | nīlakuṃcitakeśāḍhyo raktābjadalalocanaḥ 98| maṃdāraketakījātī kairavīkṛtaśekharaḥ | snigdhabimbaphalābhauṣṭhaḥ susmitānanapaṃkajaḥ 99| anarghyamauktikābhāsadaṃtāvalivirājitaḥ | haricaṃdanaliptāṃgaḥ kastūrītilakāṃkitaḥ 100| unnatāṃsabhujairdīrghaiścaturbhirupaśobhitaḥ | japākusumasaṃkāśakarapallavaśobhitaḥ 101| śrīvatsakaustubhābhyāṃ ca śobhitaḥ pṛthuvakṣasā 102| muktāmayaiḥ suśobhāḍhyairdivyasragbhiralaṃkṛtaḥ | bālārkasadṛśajyotsnā pītavastreṇa veṣṭitaḥ 103| māṇikyanūpuropeta padmapatravirājitaḥ | akalaṃkitacaṃdrābha nakhapaṃktivirājitaḥ 104| raktotpalanibhaślakṣṇa śubhrāṃghrikarapaṃkajaḥ | pāṃcajanyarathāṃgābhyāṃ bāhuyugmavirājitaḥ 105| itarābhyāṃ śriyo gātramāśliṣyannijavakṣasi | śliṣyadvidyullatodgītha śitābhra iva rājate 106| saptajāṃbūnadaślakṣṇa śubhāṃghriyugapaṃjakaḥ | atra krīḍati deveśo vāsudevaḥ sanātanaḥ 107| taptakāṃcanasaṃkāśā sarvābharaṇabhūṣitā | susnigdhanīlakuṭilacaṃdrarāvivirājitā 108| maṃdārapārijātādi divyapuṣpavirājitā | karṇāvataṃsa śobhāḍhyā cikurāṃtālisannibhā 109| pīnonnatastanābhyāṃ ca pīḍaṃti harivakṣasi | keyūrāṃgadahārādyairbhūṣaṇairupaśobhitā 110| ārūḍhayauvanā nityaṃ sarvalokeśasuṃdarī | tatra krīḍati lokeśa patyā saha niraṃtaram 111| sa eva vāsudevo'tra sarvabhūtamanoharaḥ | krīḍate sarvalokesminsarvakāmaprado nṛṇām 112| atrāṣṭaśaktayo lakṣmyāstanavaḥ paritaḥ sthitāḥ | ramā ca rukmiṇī sītā padmā padmālayā śivā 113| sulakṣaṇā suśīlā ca ratikāmapradāśca tāḥ | śaṃkhacakragadāpadma śārṅgādyairhetibhistathā 114| paritaḥ puṣkarākāraistaṃ lokaṃ parirakṣate | evaṃ dvitīyaṃ rūpaṃ ca samyakte śubhadarśane 115| saṃkṣepato mayā proktaṃ na śakyaṃ vistareṇa hi | dvādaśākṣaramaṃtraṃ vai ye japaṃti sukhāhvayam 116| te prāpnuvaṃti satataṃ śāśvataṃ śubhamakṣayam | na vedādhyayanairyajñairna vratairnopavāsataḥ 117| na prāpyaṃ vaiṣṇavaṃ lokaṃ vinā dāsyena kutracit | tasmāddāsyaṃ harerbhaktaṃ bhajetānanyamānasaḥ 118| prāpnoti paramāṃ siddhiṃ karmabaṃdhavimocanīm | evaṃ saṃprocyate devi dvitīyaṃ vyūhamavyayam 119| tṛtīyaṃ tu paraṃ vyūhaṃ śṛṇu vakṣyāmi pārvati | toyābdheruttaraṃ kūlaṃ śvetadvīpe mahāmate 120| saṃdarśanāya yogānāṃ sanakādi mahātmanām | sanakaśca sanaṃdaśca tṛtīyaśca sanātanaḥ 121| sanatkumārajātāśca voḍhuḥ paṃcaśikhastathā | saptaite brahmaṇaḥ putrā yoginaḥ sumahaujasaḥ 122| viraktāḥ sarvabhogeṣu śuddhāḥ satvaguṇāḥ sadā | bhagavaddarśanodbhūtasukhaikarasasevinaḥ 123| naranārāyaṇādyāśca śvetadvīpe vasaṃti ye | teṣāṃ saṃdarśanārthāya tatra saṃnihito hariḥ 124| śubhrāṃśukoṭisaṃkāśe nānāratnamayojjvale | śvetadvīpe mahāyogi sevite bhayavarjite 125| tatrodyānāni ramyāṇi pārijātasamāni vai | saṃtānakalatākīrṇaṃ candanadrumamaṃḍitam 126| phullapadmotpalopetaṃ nānātoyālayairyutam | tanmadhye nagarī ramyā nāmnā cairāvatī śubhā 127| nānāratnamayairdivyairvimānairupaśobhitā | divyastrīpuṃbhirākrāṃtā bahuprāsādasaṃkulā 128| tanmadhye'ntapuraṃ ramyaṃ ratnadrumasamākulam | bālasūryanibhaistuṃgaiḥ prāsādairbahubhirvṛtam 129| tanmadhye maṃḍapaṃ divyaṃ maṇikāṃcanaśobhitam | caṃdanāgurukarpūrakuṃkumāmodavāśitam 130| nānākusumaśobhāḍhyairvitānaiḥ samalaṃkṛtam | divyāpsaraḥ samākīrṇaṃ sāmagānopaśobhitam 131| madhye siṃhāsanaṃ tatra sūryavaiśvānaraprabham | tanmadhye'ṣṭadalaṃ padmaṃ caṃdrabiṃbamivāparam 132| tanmadhye karṇikāyāṃ tu samāsīno janārdanaḥ | śuddhajāṃbūnadaprakhyo muktāhāravibhūṣitaḥ 133| śaṃkhacakragadāpadmaśaktihastacatuṣṭayaḥ | hārakeyūrakaṭakairaṃgulīyaiśca śobhitaḥ 134| suvarṇapaṃkajaprakhyaḥ padayugmavirājitaḥ | saṃtānakanibhaiḥ śubhrairnakhapaṃktivirājitaḥ 135| ṣoḍaśābdavayo rūpayauvanena virājitaḥ | viśālabhāladeśe tu kuṃkumena sugaṃdhinā 136| racitenordhvapuṃḍreṇa sīmaṃtenopaśobhitaḥ | mathitāmṛtaphenābha śuklavastrasuveṣṭitaḥ 137| muktāmayābhyāṃ śubhrābhyāṃ kuṃḍalābhyāṃ virājitaḥ | padmāsanasamāsīno jaganmohanavigrahaḥ 138| vāmāṃke saṃsthitā devī tasya divyasvarūpiṇī | tasyaiva sadṛśī lakṣmīḥ śīlasuṣṭuguṇādibhiḥ 139| padmakiṃjalkasaṃkāśā yauvanāraṃbhaśobhitā | sarvalakṣaṇasaṃpannā taptakāṃcanabhūṣaṇā 140| divyasragvasanopetā nīlakuṃcitamūrdhajā | caturbhujairvirājaṃtī keyūrāṅgadabhūṣitā 141| muktāhārairvirājaṃtī maṃdārāṃcitaśīrṣajā | ślakṣṇanāsāpuṭayutā lasaddaṃtivarā jitā 142| kastūrītilakopetā nāsāgrāṃcita mauktikā | svarṇakuṃbhasamaprakhya pīnonnatapayodharā 143| divyakuṃkumaliptāṃgī padmamālopaśobhitā | vastrapātraṃ mātuliḍgaṃ darpaṇaṃ hemapaṃkajam 144| karapadmadhṛtā devī cetasābhīṣṭadāyinī | tasyaitāḥ sadṛśāstatra śaktayaḥ parito hareḥ 145| īśāvāsyā mahādevī jāhnavī kamalālayā | sāvitrī sarvagā padmā śaktayaḥ parikīrtitāḥ 146| śraddhā medhā dhṛtiḥ prajñā dhāraṇā śāṃtireva ca | śrutismṛtirdhṛtirmedhā vṛddhirbuddhirmanīṣiṇī 147| dāsyaste tāḥ śriyaḥ proktāḥ sarvakāryasya kārikāḥ | anaṃtavainateyādi devatā nityakiṃkarāḥ 148| sādhyā marudgaṇāścaiva sevaṃte nityadevatāḥ | prāsādeṣu vimāneṣu vaneṣu nagareṣu ca 149| tatprasādopalabdheṣu bhogeṣvatrānuraṃjitāḥ | krīḍaṃtī satataṃ nityā heyaniṣphalavarjitāḥ 150| ye viṣṇumaṃtrajaptāraḥ satataṃ śraddhayānvitāḥ | ye dvādaśīvrate yuktāstatpadaṃ yāṃti te'vyayam 151| na vedairna ca dānaiśca na yajñairna vratairapi | prāptuṃ ca śakyaṃ girije viṣṇulokaṃ sanātanam 152| bhaktyā cānanyayā prāptuṃ śakyaṃ viṣṇupadaṃ nṛṇām | tasmātsaṃpūjayennityaṃ bhaktyā devaṃ janārdanam 153| kīrtanaṃ nāmamātraṃ ca dhyāyanmaṃtraṃ japetsadā | juhuyāttarpayedbhaktyā sarvagaṃ sarvakāmadam 154| evamuktaṃ tṛtīyaṃ tu vyūhaṃ tu paramātmanaḥ | svarūpaṃ tava suśroṇi yathāproktaṃ purātanaiḥ 155| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi caturthaṃ vyūhamuttamam | divaukasāṃ rakṣaṇārthaṃ dugdhābdhau parameśvaraḥ 156| sudhāṃśukoṭisaṃkāśaḥ sahasrākṣeṇa śobhite | puraṃdarasayūthaistu cchādite dugdhavāridhau 157| tasminnanaṃtaparyaṃke śete'sau vistṛte śubhe | divyāsanasamāsīnaḥ padmanābho'cyuto hariḥ 158| nīlajīmūtasaṃkāśaḥ padmapatrāyatekṣaṇaḥ | vivasvatkoṭisaṃkāśa kirīṭena virājitaḥ 159| nānāratnojjvaladdivyaṃ kuṃḍalābhyāṃ virājitaḥ | bālārkasadṛśajyotsnā pītavastreṇa veṣṭitaḥ 160| sphuradraktāraviṃdābha hastāṃghritalaśobhitaḥ | hārakeyūrakaṭakairaṃgulīyairvirājitaḥ 161| śaṃkhacakragadāśārṅgakhaḍgahastairvibhūṣitaḥ | supuṣpaphalaśākhāḍhyakalpavṛkṣairvirājitaḥ 162| viśvasya janmamaraṇa nābhipaṃkajaśobhitaḥ | haricaṃdanaliptāṃgaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ 163| maṃdārapārijātādi divyapuṣpairmanoramaiḥ | susnigdhanīlakuṭilakabarīkṛtakeśavān 164| ślakṣṇonnatasunāsāṃsa jānuyugmavirājitaḥ | maṇividrumaśākhāḍhya nūpurāṅghrivirājitaḥ 165| akalaṃkitacaṃdrābha nakhapaṃktivirājitaḥ | aśokapuṣpasaṃkāśa raktoṣṭhamukhapaṃkajaḥ 166| anarghyamuktikābhāsa daṃtapaṃktivirājitaḥ | saṃpūrṇacaṃdrapratima smitavaktrasuśobhitaḥ 167| ārūḍhayauvanaḥ śrīmānkomalāvayavojjvalaḥ | śaraṇyaḥ sarvalokānāṃ sarvalokaphalapradaḥ 168| sadṛśī tasya devī tu rūpaśīlaguṇādibhiḥ | taptakāṃcanasaṃkāśā taptakāṃcanabhūṣaṇā 169| taruṇī rūpalāvaṇyā kāntiśīlaguṇānvitā | dugdhābdhiphenasaṃkāśa śubhavastreṇa veṣṭitā 170| maṃdāraketakī jātī puṣpārcitaśiroruhā | kastūrītilakopetā ratnasīmaṃtaśobhitā 171| nānāvarṇasuśobhāḍhyā karṇabhūṣaṇabhūṣitā | pravālasadṛśajyotsnā raktadhārasuvismitā 172| mattabhṛṅgopamaiḥ snigdhairalakaiḥ suvirājitā | tanumadhyā viśālākṣī pīnonnatapayodharā 173| caturhastairvirājaṃtī sarvābharaṇabhūṣitā | udbāhubhyāṃ dhṛtā devī hemapadmayugaṃ śubham 174| itarābhyāṃ samāśliṣya bhartāraṃ nibiḍaṃ sthitā | ālokayaṃtī satataṃ tridaśāṃśca kaṭākṣakai 175| nirīkṣitāstayā devyā dhanyāste satataṃ śive | tatra devā vimānasthāḥ siddhacāraṇakinnarāḥ 176| gāyaṃti satataṃ devīmānaṃdāśrupariplutāḥ | daiteyairbādhyamānaistu brahmarudrādibhiḥ suraiḥ 177| saṃstūyamānastatreśo devānāmabhayaṃ dadau | devānāmabhayaṃ dattvā sarvadeveśvaro hariḥ 178| rākṣasānhaṃtumārebhe jagatsaṃrakṣaṇāya vai | evaṃ caturthaṃ vyūhaṃ tu hareḥ proktaṃ tavānaghe 179| kimanyacchrotukāmāsīttadbravīmi varānane | dhanyāsi kṛtakṛtyāsi bhaktāsi puruṣottame 180| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe viṣṇuvyūhabhedavarṇanaṃnāma ekonatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 229|