Chapter 84

ऋषय ऊचुः - सूतसूत महाभाग रोमहर्षणनंदन । कथा रम्या त्वया प्रोक्ता लोकस्यानंददायिनी १। श्रीकृष्णस्य महाभाग चरितं महदद्भुतम् । श्रुतं सर्वं त्वया प्रोक्तं निर्वृतिस्तेन चाभवत् २। अहो श्रीकृष्णमाहात्म्यं भक्तानां गतिदायकम् । यतस्तेन महाभाग निर्वृतिं को न चाप्नुयात् ३। अतः पुनरपि श्रीमत्कृष्णस्य चरितं महत् । श्रोतुमिच्छामहे चान्यद्व्रतदानार्हणादिकम् ४। स्नानं वापि महाभाग यथा येन कृतं पुरा । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि यथा नो निर्वृतिर्भवेत् ५। सूत उवाच- साधु पृष्टं द्विजश्रेष्ठा लोकानां तारणं परम् । यूयं कृतार्थाः कृष्णस्य भक्त्या संपूर्णमानसाः ६। श्रीकृष्णचरितं पुण्यं साधूनां हर्षदं परम् । प्रवक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठा महदाख्यानमुत्तमम् ७। एकदा नारदो लोकान्पर्यटन्भगवत्प्रियः । मथुरायामंबरीषं कृष्णाराधनतत्परम् ८। महाभागं व्रतपरं ददर्श मुनिसत्तमः । स आगतं मुनिवरं सत्कृत्य मुनिसत्तमः ९। भवंत इव पप्रच्छ श्रद्धया हृष्टमानसः । अंबरीष उवाच-। यन्मुने परमं ब्रह्म वेदवादिभिरुच्यते १०। स देवः पुंडरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः । योऽमूर्तो मूर्तिमानीशो व्यक्तोऽव्यक्तः सनातनः ११। सर्वभूतमयोऽचिंत्यो ध्यातव्यः स कथं हरिः । यस्मिन्सर्वमिदं विश्वमोतं प्रोतं प्रतिष्ठितम् १२। अव्यक्तमेकं परमं परमात्मेति विश्रुतम् । यतो जन्मादि जगतो यो निर्माय स्वयं भुवम् १३। ददौ तस्मै च निगमानात्मन्येव व्यवस्थितान् । कथमाराध्यते सोऽयं समग्रपुरुषार्थदः १४। योगिनामपि दुर्गम्यस्तदेतत्कृपया वद । अनाराधित गोविंदा न विदंति हितोदयम् १५। न तपो यज्ञदानानां लभते फलमुत्तमम् । अनास्वादितगोविंदपदांबुजरसश्च यः १६। मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्फलम् । हरेराराधनं हित्वा दुरितौघ निवारणम् १७। नान्यत्पश्यामि जंतूनां प्रायश्चित्तं परं मुने । यद्भ्रूनर्तनवर्तिन्यः श्रूयंते सिद्धयोऽखिलाः १८। कथमाराध्यतेसोऽयं केशवः क्लेशनाशनः । उपास्यते स भगवान्कथं नारायणो नरैः १९। प्रीतश्च सर्वमेतन्मे हिताय जगतो वद । भक्तिप्रियोऽसौ भगवान्कया भक्त्या प्रसीदति २०। कथं तस्मिन्भवेद्भक्तिः सर्वैराराध्यते कथम् । वैष्णवोसि हरेस्तस्य प्रियोऽसि परमार्थवित् २१। तेन त्वामेव पृच्छामि ब्रह्मन्ब्रह्मविदुत्तम । श्रोतारमथ वक्तारं प्रष्टारं पुरुषं हरेः २२। प्रश्नः पुनाति कृष्णस्य तदंघ्रिसलिलं यथा । दुर्ल्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभंगुरः २३। तत्रापि दुर्ल्लभं मन्ये वैकुंठप्रियदर्शनम् । संसारेस्मिन्क्षणार्धोऽपि सत्संगः शेवधिर्नृणाम् २४। यस्मादवाप्यते सर्वं पुरुषार्थचतुष्टयम् । भगवन्भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् २५। बालानां तु यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् । भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च २६। सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् । भजंति ये यथा देवान्देवा अपि तथैव तान् २७। छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः । तस्मात्त्वं भगवन्मह्यं वैष्णवं धर्ममादिश २८। यस्योपदेशदानेन लभते वेदजं फलम् । नारद उवाच- साधु पृष्टं महीपाल विष्णुभक्तिमता त्वया २९। जानता परमं धर्ममेकं माधवसेवनम् । यस्मिन्नाराधिते विष्णौ विश्वमाराधितं भवेत् ३०। तुष्टे चराचरं तुष्टं सर्वदेवमये हरौ । यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंहतिः ३१। तत्क्षणान्नाशमायाति स सेव्यो हरिरेव हि । कोऽनु राजन्निंद्रियवान्मुकुंदचरणांबुजम् ३२। न भजेत्सर्वतो मृत्युरुपास्यमृषिदैवतैः । श्रुतोऽनु पठितो ध्यात आदृतश्चानुमोदितः ३३। सद्यः पुनाति सद्धर्मो वीरो विश्वद्रुहोऽपि हि । योयं कारणकार्यादि कारणस्यापि कारणम् ३४। अनन्यकारणं योगी जगज्जीवो जगन्मयः । अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो निर्गुणो गुणभृन्महान् ३५। अजो जन्मलयातीतो ध्यातव्यः स हरिः सदा । सम्यगेतद्व्यवसितं भवता पुरुषर्षभ ३६। यत्पृच्छसे भागवतान्धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् । प्रसंगेन सतामात्ममनः श्रुति रसायनाः ३७। भवंति कीर्तनीयस्य कथाः कृष्णस्य निर्मलाः । भावसाध्योह्ययं देवः स्वयं जानाति तद्भवान् ३८। तथापि वक्ष्ये जगतो हिताय तव गौरवात् । यदाहुः परमं ब्रह्म प्रधानपुरुषात्परम् ३९। यन्मायया ततं सर्वं सर्वं यच्छति सोऽच्युतः । पुत्रान्कलत्रं दीर्घायू राज्यं स्वर्गापवर्गकम् ४०। स दद्यादीप्सितं सर्वं भक्त्या संपूजितोऽजितः । कर्मणा मनसा वाचा तत्परा ये हि मानवाः ४१। तेषां व्रतानि वक्ष्यामि प्रीतये भूपसत्तम । अहिंसासत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमकल्पता ४२। एतानि मानसान्याहुर्व्रतानि हरितुष्टये । एकभक्तं तथा नक्तमुपवासमयाचितम् ४३। इत्येवं कायिकं पुंसां व्रतमुक्तं नरेश्वर । वेदस्याध्ययनं विष्णोः कीर्तनं सत्यभाषणम् ४४। अपैशुन्यमिदं राजन्वाचिकं व्रतमुत्तमम् । चक्रायुधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् ४५। नाशौचं कीर्तने तस्य स पवित्रकरो यतः । वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् ४६। विष्णुराराध्यते पंथा नान्यः संतोषकारणम् । पतिप्रियहिताभिश्च मनोवाक्कायसंयमैः ४७। व्रतैराराध्यते स्त्रीभिर्वासुदेवो दयानिधिः । आगमोक्तेन मार्गेण स्त्रीशूद्रैरपिपूजनम् ४८। कर्तव्यं कृष्णचंद्रस्य द्विजातिवररूपिणः । त्रयोवर्णास्तु वेदोक्तमार्गाराधनतत्पराः ४९। स्त्रीशूद्रादय एव स्युर्नाम्नाऽराधनतत्पराः । न पूजनैर्न यजनैर्न व्रतैरपि माधवः ५०। तुष्यते केवलं भक्तिप्रियोऽसौ समुदाहृतः । स्त्रीणां पतिव्रतानां तु पतिरेव हि दैवतम् ५१। स तु पूज्यो विष्णुभक्त्या मनोवाक्कायकर्मभिः । कर्तव्यं श्रद्धया विष्णोश्चिंतयित्वा पतिं हृदि ५२। शूद्राणां चैव भवति नाम्ना वै देवतार्चनम् । सर्वेऽप्यागममार्गेण कुर्युर्वेदानुकारिणा ५३। स्त्रीणामप्यधिकारोऽस्ति विष्णोराराधनादिषु । पतिप्रियरतानां च श्रुतिरेषा सनातनी ५४। स्वकुलोचितधर्मेण यद्यस्य विहितं व्रतम् । तत्तदेवाचरेद्यस्तु तेन तुष्यति केशवः ५५। हविषाग्नौ जले पुष्पैर्ध्यानेन हृदये हरिम् । यजंति सूरयो नित्यं जपेन रविमंडले ५६। अहिंसा प्रथमं पुष्पं द्वितीयं करणग्रहः । तृतीयकं भूतदया चतुर्थं क्षांतिरेव च ५७। शमस्तु पंचमं पुष्पं दमः षष्ठं च सप्तमम् । ध्यानं सत्यं चाष्टमं च ह्येतैस्तुष्यति केशवः ५८। एतैरेवाष्टभिः पुष्पैस्तुष्यत्येवार्चितो हरिः । पुष्पांतराणि संत्येव बाह्यानि मनुजोत्तम ५९। भक्त्या कृतानि यैर्विष्णुः पूजितः परितुष्यति । वारुणं सलिलं पुष्पं सौम्यं घृतपयोदधि ६०। प्राजापत्यं तथान्नादि आग्नेयं धूपदीपकम् । फलपुष्पादिकं चैव वानस्पत्यं तु पंचमम् ६१। पार्थिवं कुशमूलाद्यं वायव्यं गंधचंदनम् । श्रद्धाख्यं विष्णुपुष्पं च वाद्यं विष्णुपदं स्मृतम् ६२। एभिस्तुपूजितः पुष्पैरपि विष्णुः प्रसीदति । सूर्योऽग्निर्ब्राह्मणोगावो वैष्णवः खं मरुज्जलम् ६३। भूरात्मा सर्वभूतानि पूजास्थानानि वा हरेः । सूर्य्ये तु मंत्रजाप्येन हविषाग्नौ यजेत्ततः ६४। आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोषु ग्रासरसादिना । वैष्णवे बंधुसत्कृत्या हृदये ध्याननिष्ठया ६५। वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुरस्कृतैः । स्थंडिले मंत्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि ६६। क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेनार्चयेद्विभुम् । धिष्ण्येष्वेतेषु तद्रूपं शंखचक्रगदांबुजैः ६७। युक्तं चतुर्भुजं शांतं ध्यायन्नर्च्चेत्समाहितः । ब्राह्मणैः पूजितैरेव पूजितोऽयं न संशयः ६८। निर्भर्त्सितैश्च तैर्भूप भवेन्निर्भर्त्सितो विभुः । निगमो धर्मशास्त्रं च यदाधारे प्रवर्तते ६९। विप्रास्ते वैष्णवीमूर्तिः पावनी परमा मता ७०। सर्वं शुभं जगति धर्मत एव लभ्यं धर्मो गतिर्निगमतो नृपधर्मशास्त्रात् । नूनं तयोरपि गतिर्भुवि भूमिदेवास्तैरर्चितैरिह जगत्पतिरर्चितः स्यात् ७१। न यज्ञयोगैर्न तपोभिरन्यैर्न योगयुक्त्या न समर्चनेन । तथा विभुस्तुष्यति देवदेवो यथा मही दैवततोषणेन ७२। ब्रह्मण्यो ब्रह्मविद्ब्रह्मा ब्रह्मवेदप्रवर्तकः । ब्राह्मणैरेव तुष्येत तोषितं ब्रह्मदैवतम् ७३। नरकेऽपि चिरं मग्नाः पूर्वजा ये कुलद्वये । तदैव यांति ते स्वर्गं यदार्च्चति सुतो हरिम् ७४। किं तेषां जीवितेनेह पशुवच्चेष्टितेन किम् । येषां न प्रवणं चित्तं वासुदेवे जगन्मये ७५। ध्यानं तस्य प्रवक्ष्यामि यन्न दृष्टं तु केनचित् । श्रूयतां भूपकैवल्यं केवलं मलवर्जितम् ७६। यथा दीपो निवातस्थो निश्चलो वायुवर्जितः । प्रज्वलन्नाशयेत्सर्वमंधकारं महामते ७७। तद्वद्दोषविहीनात्मा भवत्येव निरामयः । निराशो निश्चलो वीरोनमित्रं न रिपुस्तथा ७८। शोकहर्षौ विषादश्च न लोभो मत्सरो भ्रमः । संभ्रमालापमोहैश्च सुखदुःखैर्विमुच्यते ७९। विषयैश्चापि सर्वैश्च इंद्रियाणां प्रमुच्यते । तदा स केवलज्ञानी कैवल्यत्वं प्रजायते ८०। ज्वालाकर्मप्रसंगेन दीपस्तैलं प्रशोषयेत् । वर्त्याधारेण राजेंद्र निर्द्वन्द्वो वायुवर्जितः ८१। कज्जलं वमते पश्चात्तैलस्यापि महामते । कृष्णा संदृश्यते रेखा दीपस्याग्रे महामते ८२। स्वयमाकृष्य तत्तैलं तेजसा निर्मलोभवेत् । काये चांतः स्थितस्तद्वत्कर्मतैलं प्रशोषयेत् ८३। विषयान्कज्जलं कृत्वा प्रत्यक्षान्संप्रदर्शयेत् । ज्वालावन्निर्मलो भूत्वा स्वयमेव प्रकाशयेत् ८४। क्रोधलोभादिभिः संज्ञैर्वायुभिः परिवर्जितः । निःस्पृहो निश्चलो भूत्वा तेजश्च स्वयमुज्ज्वलेत् ८५। त्रैलोक्यं पश्यते सर्वं स्वस्थानस्थं स्वतेजसा । केवलज्ञानरूपोऽयं मया ते परिकीर्तितः ८६। ध्यानं चैव प्रवक्ष्यामि द्विविधं तस्य चक्रिणः । केवलज्ञानरूपेण दृश्यते परचक्षुषा ८७। योगयुक्ता महात्मानः परमार्थपरायणाः । यं न पश्यंति मुग्धास्तु सर्वज्ञं सर्वदर्शकम् ८८। हस्तपादविहीनश्च सर्वत्र परिगच्छति । सर्वं गृह्णाति त्रैलोक्यं स्थावरं जंगमं पुनः ८९। नासामुखविहीनस्तु घ्राति भक्षति भूपते । अकर्णः शृणुते सर्वं सर्वसाक्षी जगत्पतिः ९०। अरूपो रूपसंबद्धः पंचवर्गवशं गतः । सर्वलोकस्य यः प्राणः पूज्यते सचराचरैः ९१। अजिह्वो वदते सर्वं वेदशास्त्रानुगं तथा । अत्वचः स्पर्शमेवापि सर्वेषामेव विंदति ९२। सदानंदो विविक्ताक्ष एकरूपो निराश्रयः । निर्गुणो निर्ममो व्यापी सगुणो निर्मलोऽनघः ९३। अवश्यः सर्ववश्यात्मा सर्वदः सर्ववित्तमः । तस्य माता न चैवास्ति स वै सर्वमयो विभुः ९४। एवं सर्वमयं ध्यानं यश्च पश्यत्यनन्यधीः । स याति परमं स्थानममूर्त्तममृतोपमम् ९५। द्वितीयं तु प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व महामते । मूर्त्ताकारं तु साकारं निराकारं निरामयम् ९६। ब्रह्मांडं सर्वमतुलं वासितं यस्य वासनात् । स तस्माद्वासुदेवस्तु प्रोच्यते नृपनंदन ९७। वर्षमाणस्य मेघस्य यद्भासा तस्य तद्भवेत् । सूर्यतेजःप्रतीकाशं चतुर्बाहुं सुरेश्वरम् ९८। दक्षिणे शोभते शंखो हेमरत्नविभूषितः । कौमोदकी गदा तस्य महासुरविनाशिनी ९९। वामे च शोभते वीर हस्ते तस्य महात्मनः । महापद्मं सुगंधाढ्यं तस्य दक्षिणहस्तगम् १००। शोभमानं सदैवास्ते सायुधं कमलश्रियम् । कंबुग्रीवं सुवृत्तास्यं पद्मपत्रनिभेक्षणम् १०१। राजमानं हृषीकेशं दशनैः कुंदसंनिभैः । गुडाकेशस्य यस्यास्ते अधरो विद्रुमाकृतिः १०२। शोभते पुंडरीकाक्षः किरीटेनापि भास्वता । विशालेनापि रूपेण केशवस्तु सुवक्षसा १०३। कौस्तुभेनांकितेनैव राजमानो जनार्दनः । सूर्यतेजःप्रतीकाश कुंडलाभ्यां प्रभाति च १०४। हरिः केयूरकंकणैर्हारैर्मौक्तिकैर्ऋक्षसन्निभैः १०५। वपुषा भ्राजमानस्तु विजयो जयतां वरः । भ्राजतेसोऽपि गोविंदो हेमवर्णेन वाससा १०६। मुद्रिकाभिस्तु युक्ताभिरंगुलीषु विराजते । सर्वायुधैः सुसंपूर्णैर्द्दिव्यैराभरणैर्हरिः १०७। वैनतेयसमारूढो लोककर्त्ता जगत्पतिः । एवं यो ध्यायते नित्यमनन्यमनसा नरः १०८। मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति । एतत्ते सर्वमाख्यातं ध्यानभेदं जगत्पतेः १०९। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे नारदांबरीषसंवादे वैशाखमासमाहात्म्ये भगवद्ध्य्नावर्णनं नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ८४।

ṛṣaya ūcuḥ - sūtasūta mahābhāga romaharṣaṇanaṃdana | kathā ramyā tvayā proktā lokasyānaṃdadāyinī 1| śrīkṛṣṇasya mahābhāga caritaṃ mahadadbhutam | śrutaṃ sarvaṃ tvayā proktaṃ nirvṛtistena cābhavat 2| aho śrīkṛṣṇamāhātmyaṃ bhaktānāṃ gatidāyakam | yatastena mahābhāga nirvṛtiṃ ko na cāpnuyāt 3| ataḥ punarapi śrīmatkṛṣṇasya caritaṃ mahat | śrotumicchāmahe cānyadvratadānārhaṇādikam 4| snānaṃ vāpi mahābhāga yathā yena kṛtaṃ purā | tatsarvaṃ vistarādbrūhi yathā no nirvṛtirbhavet 5| sūta uvāca- sādhu pṛṣṭaṃ dvijaśreṣṭhā lokānāṃ tāraṇaṃ param | yūyaṃ kṛtārthāḥ kṛṣṇasya bhaktyā saṃpūrṇamānasāḥ 6| śrīkṛṣṇacaritaṃ puṇyaṃ sādhūnāṃ harṣadaṃ param | pravakṣyāmi dvijaśreṣṭhā mahadākhyānamuttamam 7| ekadā nārado lokānparyaṭanbhagavatpriyaḥ | mathurāyāmaṃbarīṣaṃ kṛṣṇārādhanatatparam 8| mahābhāgaṃ vrataparaṃ dadarśa munisattamaḥ | sa āgataṃ munivaraṃ satkṛtya munisattamaḥ 9| bhavaṃta iva papraccha śraddhayā hṛṣṭamānasaḥ | aṃbarīṣa uvāca-| yanmune paramaṃ brahma vedavādibhirucyate 10| sa devaḥ puṃḍarīkākṣaḥ svayaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ | yo'mūrto mūrtimānīśo vyakto'vyaktaḥ sanātanaḥ 11| sarvabhūtamayo'ciṃtyo dhyātavyaḥ sa kathaṃ hariḥ | yasminsarvamidaṃ viśvamotaṃ protaṃ pratiṣṭhitam 12| avyaktamekaṃ paramaṃ paramātmeti viśrutam | yato janmādi jagato yo nirmāya svayaṃ bhuvam 13| dadau tasmai ca nigamānātmanyeva vyavasthitān | kathamārādhyate so'yaṃ samagrapuruṣārthadaḥ 14| yogināmapi durgamyastadetatkṛpayā vada | anārādhita goviṃdā na vidaṃti hitodayam 15| na tapo yajñadānānāṃ labhate phalamuttamam | anāsvāditagoviṃdapadāṃbujarasaśca yaḥ 16| manorathapathātītaṃ sphītaṃ nākalayetphalam | harerārādhanaṃ hitvā duritaugha nivāraṇam 17| nānyatpaśyāmi jaṃtūnāṃ prāyaścittaṃ paraṃ mune | yadbhrūnartanavartinyaḥ śrūyaṃte siddhayo'khilāḥ 18| kathamārādhyateso'yaṃ keśavaḥ kleśanāśanaḥ | upāsyate sa bhagavānkathaṃ nārāyaṇo naraiḥ 19| prītaśca sarvametanme hitāya jagato vada | bhaktipriyo'sau bhagavānkayā bhaktyā prasīdati 20| kathaṃ tasminbhavedbhaktiḥ sarvairārādhyate katham | vaiṣṇavosi harestasya priyo'si paramārthavit 21| tena tvāmeva pṛcchāmi brahmanbrahmaviduttama | śrotāramatha vaktāraṃ praṣṭāraṃ puruṣaṃ hareḥ 22| praśnaḥ punāti kṛṣṇasya tadaṃghrisalilaṃ yathā | durllabho mānuṣo deho dehināṃ kṣaṇabhaṃguraḥ 23| tatrāpi durllabhaṃ manye vaikuṃṭhapriyadarśanam | saṃsāresminkṣaṇārdho'pi satsaṃgaḥ śevadhirnṛṇām 24| yasmādavāpyate sarvaṃ puruṣārthacatuṣṭayam | bhagavanbhavato yātrā svastaye sarvadehinām 25| bālānāṃ tu yathā pitroruttamaślokavartmanām | bhūtānāṃ devacaritaṃ duḥkhāya ca sukhāya ca 26| sukhāyaiva hi sādhūnāṃ tvādṛśāmacyutātmanām | bhajaṃti ye yathā devāndevā api tathaiva tān 27| chāyeva karmasacivāḥ sādhavo dīnavatsalāḥ | tasmāttvaṃ bhagavanmahyaṃ vaiṣṇavaṃ dharmamādiśa 28| yasyopadeśadānena labhate vedajaṃ phalam | nārada uvāca- sādhu pṛṣṭaṃ mahīpāla viṣṇubhaktimatā tvayā 29| jānatā paramaṃ dharmamekaṃ mādhavasevanam | yasminnārādhite viṣṇau viśvamārādhitaṃ bhavet 30| tuṣṭe carācaraṃ tuṣṭaṃ sarvadevamaye harau | yasya smaraṇamātreṇa mahāpātakasaṃhatiḥ 31| tatkṣaṇānnāśamāyāti sa sevyo harireva hi | ko'nu rājanniṃdriyavānmukuṃdacaraṇāṃbujam 32| na bhajetsarvato mṛtyurupāsyamṛṣidaivataiḥ | śruto'nu paṭhito dhyāta ādṛtaścānumoditaḥ 33| sadyaḥ punāti saddharmo vīro viśvadruho'pi hi | yoyaṃ kāraṇakāryādi kāraṇasyāpi kāraṇam 34| ananyakāraṇaṃ yogī jagajjīvo jaganmayaḥ | aṇurbṛhatkṛśaḥ sthūlo nirguṇo guṇabhṛnmahān 35| ajo janmalayātīto dhyātavyaḥ sa hariḥ sadā | samyagetadvyavasitaṃ bhavatā puruṣarṣabha 36| yatpṛcchase bhāgavatāndharmāṃstvaṃ viśvabhāvanān | prasaṃgena satāmātmamanaḥ śruti rasāyanāḥ 37| bhavaṃti kīrtanīyasya kathāḥ kṛṣṇasya nirmalāḥ | bhāvasādhyohyayaṃ devaḥ svayaṃ jānāti tadbhavān 38| tathāpi vakṣye jagato hitāya tava gauravāt | yadāhuḥ paramaṃ brahma pradhānapuruṣātparam 39| yanmāyayā tataṃ sarvaṃ sarvaṃ yacchati so'cyutaḥ | putrānkalatraṃ dīrghāyū rājyaṃ svargāpavargakam 40| sa dadyādīpsitaṃ sarvaṃ bhaktyā saṃpūjito'jitaḥ | karmaṇā manasā vācā tatparā ye hi mānavāḥ 41| teṣāṃ vratāni vakṣyāmi prītaye bhūpasattama | ahiṃsāsatyamasteyaṃ brahmacaryamakalpatā 42| etāni mānasānyāhurvratāni harituṣṭaye | ekabhaktaṃ tathā naktamupavāsamayācitam 43| ityevaṃ kāyikaṃ puṃsāṃ vratamuktaṃ nareśvara | vedasyādhyayanaṃ viṣṇoḥ kīrtanaṃ satyabhāṣaṇam 44| apaiśunyamidaṃ rājanvācikaṃ vratamuttamam | cakrāyudhasya nāmāni sadā sarvatra kīrtayet 45| nāśaucaṃ kīrtane tasya sa pavitrakaro yataḥ | varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān 46| viṣṇurārādhyate paṃthā nānyaḥ saṃtoṣakāraṇam | patipriyahitābhiśca manovākkāyasaṃyamaiḥ 47| vratairārādhyate strībhirvāsudevo dayānidhiḥ | āgamoktena mārgeṇa strīśūdrairapipūjanam 48| kartavyaṃ kṛṣṇacaṃdrasya dvijātivararūpiṇaḥ | trayovarṇāstu vedoktamārgārādhanatatparāḥ 49| strīśūdrādaya eva syurnāmnā'rādhanatatparāḥ | na pūjanairna yajanairna vratairapi mādhavaḥ 50| tuṣyate kevalaṃ bhaktipriyo'sau samudāhṛtaḥ | strīṇāṃ pativratānāṃ tu patireva hi daivatam 51| sa tu pūjyo viṣṇubhaktyā manovākkāyakarmabhiḥ | kartavyaṃ śraddhayā viṣṇościṃtayitvā patiṃ hṛdi 52| śūdrāṇāṃ caiva bhavati nāmnā vai devatārcanam | sarve'pyāgamamārgeṇa kuryurvedānukāriṇā 53| strīṇāmapyadhikāro'sti viṣṇorārādhanādiṣu | patipriyaratānāṃ ca śrutireṣā sanātanī 54| svakulocitadharmeṇa yadyasya vihitaṃ vratam | tattadevācaredyastu tena tuṣyati keśavaḥ 55| haviṣāgnau jale puṣpairdhyānena hṛdaye harim | yajaṃti sūrayo nityaṃ japena ravimaṃḍale 56| ahiṃsā prathamaṃ puṣpaṃ dvitīyaṃ karaṇagrahaḥ | tṛtīyakaṃ bhūtadayā caturthaṃ kṣāṃtireva ca 57| śamastu paṃcamaṃ puṣpaṃ damaḥ ṣaṣṭhaṃ ca saptamam | dhyānaṃ satyaṃ cāṣṭamaṃ ca hyetaistuṣyati keśavaḥ 58| etairevāṣṭabhiḥ puṣpaistuṣyatyevārcito hariḥ | puṣpāṃtarāṇi saṃtyeva bāhyāni manujottama 59| bhaktyā kṛtāni yairviṣṇuḥ pūjitaḥ parituṣyati | vāruṇaṃ salilaṃ puṣpaṃ saumyaṃ ghṛtapayodadhi 60| prājāpatyaṃ tathānnādi āgneyaṃ dhūpadīpakam | phalapuṣpādikaṃ caiva vānaspatyaṃ tu paṃcamam 61| pārthivaṃ kuśamūlādyaṃ vāyavyaṃ gaṃdhacaṃdanam | śraddhākhyaṃ viṣṇupuṣpaṃ ca vādyaṃ viṣṇupadaṃ smṛtam 62| ebhistupūjitaḥ puṣpairapi viṣṇuḥ prasīdati | sūryo'gnirbrāhmaṇogāvo vaiṣṇavaḥ khaṃ marujjalam 63| bhūrātmā sarvabhūtāni pūjāsthānāni vā hareḥ | sūryye tu maṃtrajāpyena haviṣāgnau yajettataḥ 64| ātithyena tu viprāgrye goṣu grāsarasādinā | vaiṣṇave baṃdhusatkṛtyā hṛdaye dhyānaniṣṭhayā 65| vāyau mukhyadhiyā toye dravyaistoyapuraskṛtaiḥ | sthaṃḍile maṃtrahṛdayairbhogairātmānamātmani 66| kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvenārcayedvibhum | dhiṣṇyeṣveteṣu tadrūpaṃ śaṃkhacakragadāṃbujaiḥ 67| yuktaṃ caturbhujaṃ śāṃtaṃ dhyāyannarccetsamāhitaḥ | brāhmaṇaiḥ pūjitaireva pūjito'yaṃ na saṃśayaḥ 68| nirbhartsitaiśca tairbhūpa bhavennirbhartsito vibhuḥ | nigamo dharmaśāstraṃ ca yadādhāre pravartate 69| viprāste vaiṣṇavīmūrtiḥ pāvanī paramā matā 70| sarvaṃ śubhaṃ jagati dharmata eva labhyaṃ dharmo gatirnigamato nṛpadharmaśāstrāt | nūnaṃ tayorapi gatirbhuvi bhūmidevāstairarcitairiha jagatpatirarcitaḥ syāt 71| na yajñayogairna tapobhiranyairna yogayuktyā na samarcanena | tathā vibhustuṣyati devadevo yathā mahī daivatatoṣaṇena 72| brahmaṇyo brahmavidbrahmā brahmavedapravartakaḥ | brāhmaṇaireva tuṣyeta toṣitaṃ brahmadaivatam 73| narake'pi ciraṃ magnāḥ pūrvajā ye kuladvaye | tadaiva yāṃti te svargaṃ yadārccati suto harim 74| kiṃ teṣāṃ jīviteneha paśuvacceṣṭitena kim | yeṣāṃ na pravaṇaṃ cittaṃ vāsudeve jaganmaye 75| dhyānaṃ tasya pravakṣyāmi yanna dṛṣṭaṃ tu kenacit | śrūyatāṃ bhūpakaivalyaṃ kevalaṃ malavarjitam 76| yathā dīpo nivātastho niścalo vāyuvarjitaḥ | prajvalannāśayetsarvamaṃdhakāraṃ mahāmate 77| tadvaddoṣavihīnātmā bhavatyeva nirāmayaḥ | nirāśo niścalo vīronamitraṃ na ripustathā 78| śokaharṣau viṣādaśca na lobho matsaro bhramaḥ | saṃbhramālāpamohaiśca sukhaduḥkhairvimucyate 79| viṣayaiścāpi sarvaiśca iṃdriyāṇāṃ pramucyate | tadā sa kevalajñānī kaivalyatvaṃ prajāyate 80| jvālākarmaprasaṃgena dīpastailaṃ praśoṣayet | vartyādhāreṇa rājeṃdra nirdvandvo vāyuvarjitaḥ 81| kajjalaṃ vamate paścāttailasyāpi mahāmate | kṛṣṇā saṃdṛśyate rekhā dīpasyāgre mahāmate 82| svayamākṛṣya tattailaṃ tejasā nirmalobhavet | kāye cāṃtaḥ sthitastadvatkarmatailaṃ praśoṣayet 83| viṣayānkajjalaṃ kṛtvā pratyakṣānsaṃpradarśayet | jvālāvannirmalo bhūtvā svayameva prakāśayet 84| krodhalobhādibhiḥ saṃjñairvāyubhiḥ parivarjitaḥ | niḥspṛho niścalo bhūtvā tejaśca svayamujjvalet 85| trailokyaṃ paśyate sarvaṃ svasthānasthaṃ svatejasā | kevalajñānarūpo'yaṃ mayā te parikīrtitaḥ 86| dhyānaṃ caiva pravakṣyāmi dvividhaṃ tasya cakriṇaḥ | kevalajñānarūpeṇa dṛśyate paracakṣuṣā 87| yogayuktā mahātmānaḥ paramārthaparāyaṇāḥ | yaṃ na paśyaṃti mugdhāstu sarvajñaṃ sarvadarśakam 88| hastapādavihīnaśca sarvatra parigacchati | sarvaṃ gṛhṇāti trailokyaṃ sthāvaraṃ jaṃgamaṃ punaḥ 89| nāsāmukhavihīnastu ghrāti bhakṣati bhūpate | akarṇaḥ śṛṇute sarvaṃ sarvasākṣī jagatpatiḥ 90| arūpo rūpasaṃbaddhaḥ paṃcavargavaśaṃ gataḥ | sarvalokasya yaḥ prāṇaḥ pūjyate sacarācaraiḥ 91| ajihvo vadate sarvaṃ vedaśāstrānugaṃ tathā | atvacaḥ sparśamevāpi sarveṣāmeva viṃdati 92| sadānaṃdo viviktākṣa ekarūpo nirāśrayaḥ | nirguṇo nirmamo vyāpī saguṇo nirmalo'naghaḥ 93| avaśyaḥ sarvavaśyātmā sarvadaḥ sarvavittamaḥ | tasya mātā na caivāsti sa vai sarvamayo vibhuḥ 94| evaṃ sarvamayaṃ dhyānaṃ yaśca paśyatyananyadhīḥ | sa yāti paramaṃ sthānamamūrttamamṛtopamam 95| dvitīyaṃ tu pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva mahāmate | mūrttākāraṃ tu sākāraṃ nirākāraṃ nirāmayam 96| brahmāṃḍaṃ sarvamatulaṃ vāsitaṃ yasya vāsanāt | sa tasmādvāsudevastu procyate nṛpanaṃdana 97| varṣamāṇasya meghasya yadbhāsā tasya tadbhavet | sūryatejaḥpratīkāśaṃ caturbāhuṃ sureśvaram 98| dakṣiṇe śobhate śaṃkho hemaratnavibhūṣitaḥ | kaumodakī gadā tasya mahāsuravināśinī 99| vāme ca śobhate vīra haste tasya mahātmanaḥ | mahāpadmaṃ sugaṃdhāḍhyaṃ tasya dakṣiṇahastagam 100| śobhamānaṃ sadaivāste sāyudhaṃ kamalaśriyam | kaṃbugrīvaṃ suvṛttāsyaṃ padmapatranibhekṣaṇam 101| rājamānaṃ hṛṣīkeśaṃ daśanaiḥ kuṃdasaṃnibhaiḥ | guḍākeśasya yasyāste adharo vidrumākṛtiḥ 102| śobhate puṃḍarīkākṣaḥ kirīṭenāpi bhāsvatā | viśālenāpi rūpeṇa keśavastu suvakṣasā 103| kaustubhenāṃkitenaiva rājamāno janārdanaḥ | sūryatejaḥpratīkāśa kuṃḍalābhyāṃ prabhāti ca 104| hariḥ keyūrakaṃkaṇairhārairmauktikairṛkṣasannibhaiḥ 105| vapuṣā bhrājamānastu vijayo jayatāṃ varaḥ | bhrājateso'pi goviṃdo hemavarṇena vāsasā 106| mudrikābhistu yuktābhiraṃgulīṣu virājate | sarvāyudhaiḥ susaṃpūrṇairddivyairābharaṇairhariḥ 107| vainateyasamārūḍho lokakarttā jagatpatiḥ | evaṃ yo dhyāyate nityamananyamanasā naraḥ 108| mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati | etatte sarvamākhyātaṃ dhyānabhedaṃ jagatpateḥ 109| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe nāradāṃbarīṣasaṃvāde vaiśākhamāsamāhātmye bhagavaddhynāvarṇanaṃ nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ 84|