Chapter 12

सुमनोवाच- ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल १। अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः २। गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च ३। मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः ४। गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने ५। द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति ६। जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा ७। एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः ८। पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः ९। मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः १०। श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले ११। रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा १२। पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः १३। पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः १४। एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः १५। प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम् १६। जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम् १७। भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च १८। मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम् १९। करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः २०। यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल २१। उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते २२। ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम २३। तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः २४। भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी २५। गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि २६। धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम् २७। आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम् २८। कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः २९। कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम ३०। अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः ३१। व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम् ३२। कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम ३३। महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि ३४। अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा ३५। पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच- सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम् ३६। तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये ३७। येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच- पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम् ३८। सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम् ३९। एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः ४०। पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर ४१। जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च ४२। सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच- पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये ४३। सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच- आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया ४४। पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम् ४५। पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः ४६। दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः ४७। एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे ४८। धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत् ४९। यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच- कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि ५०। प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच- लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम ५१। अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः ५२। तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम् ५३। धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः ५४। दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ ५५। दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते ५६। पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा ५७। जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः ५८। धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा ५९। अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान् ६०। सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः ६१। नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः ६२। क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम ६३। बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा ६४। स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा ६५। रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः ६६। किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः ६७। एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा ६८। धर्म उवाच- कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः ६९। सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम् ७०। दुर्वासा उवाच- भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः ७१। कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच- अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः ७२। दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः ७३। अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम ७४। तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम् ७५। एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः ७६। दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः ७७। नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः ७८। नियमस्तु समायातस्तव पार्श्वे द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः ७९। पयःकमंडलुकरो दंतकाष्ठधरो द्विजः । शौच एष समायातो भवतः सन्निधाविह ८०। अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभांगी शुश्रूषेयं समागता ८१। अतिधीरा प्रसन्नांगी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी ८२। दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशांता सुप्रतिष्ठा बहुमंगलसंयुता ८३। दिव्यरत्नकृता शोभा दिव्याभरणभूषिता । तव शांतिर्महाप्राज्ञ ज्ञानरूपा समागता ८४। परोपकारकरणा बहुसत्यसमाकुला । मितभाषा सदैवासौ अकल्पा ते समागता ८५। प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता । पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी ८६। अहिंसेयं महाभागा भवंतं तु समागता । तप्तकांचनवर्णांगी रक्तांबरविलासिनी ८७। सुप्रसन्ना सुमंत्रा च यत्र तत्र न पश्यति । ज्ञानभावसमाक्रांता पुण्यहस्ता तपस्विनी ८८। मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता ८९। बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला ९०। सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा ९१। गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता ९२। हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी ९३। श्वेतवस्त्रेण संवीता शतपत्रं शयेकृतम् । पुस्तककरा पंकजस्था राजमाना सदैव हि ९४। एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवंतं समागता । लाक्षारससमावर्णा सुप्रसन्ना सदैव हि ९५। पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषणा । मुद्रिका कंकणोपेता कर्णकुंडलमंडिता ९६। पीतेन वाससा देवी सदैव परिराजते । त्रैलोक्यस्योपकाराय पोषणायाद्वितीयका ९७। यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदैव परिकीर्तितम् । सेयं दया सु संप्राप्ता तव पार्श्वे द्विजोत्तम ९८। इयं वृद्धा महाप्राज्ञ भावभार्या तपस्विनी । मम माता द्विजश्रेष्ठ धर्मोहं तव सुव्रत ९९। इति ज्ञात्वा शमं गच्छ मामेवं परिपालय । दुर्वासा उवाच- यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम् १००। एतन्मे कारणं ब्रूहि किं ते धर्म करोम्यहम् । धर्म उवाच- कस्मात्क्रुद्धोसि विप्रेन्द्र किमेतैर्विप्रियं कृतम् १०१। तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि दुर्वासो यदि मन्यसे । दुर्वासा उवाच- येनाहं कुपितो देव तदिदं कारणं शृणु १०२। दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः । लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता १०३। एवं पश्यसि मामेवं दया तेन प्रवर्तते । तस्मात्क्रुद्धोस्मि तेद्यैव शापमेवं ददाम्यहम् १०४। एवं श्रुत्वा तदा तस्य तमुवाच महामतिः । धर्म उवाच- मयि नष्टे महाप्राज्ञ लोको नाशं समेष्यति १०५। दुःखमूलमहं तात निकर्शामि भृशं द्विज । सौख्यं पश्चादहं दद्मि यदि सत्यं न मुंचति १०६। पापोयं सुखमूलस्तु पुण्यं दुःखेन लभ्यते । पुण्यमेवं प्रकुर्वाणः प्राणी प्राणान्विमुंचति १०७। महत्सौख्यं ददाम्येवं परत्र च न संशयः । दुर्वासा उवाच- सुखं येनाप्यते तेन परं दुःखं प्रपद्यते १०८। तत्तु मर्त्यः परित्यज्य अन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति निश्चयं नैव पश्यति १०९। तच्छ्रेयो नैव पश्यामि अन्याय्यं हि कृतं तव । येन कायेन क्रियते भुज्यते नैव तत्सुखम् ११०। अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति चान्यायं धर्ममेव वा १११। अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि सुखं पुनः । भुनक्ति पुरुषो धर्म तत्सर्वं श्रेयसा युतम् ११२। पुण्यं चैव अनेनापि अनेन फलमश्नुते । क्रियमाणं पुनः पुण्यमन्येन परिभुज्यते ११३। तत्सर्वं हि सुखं प्रोक्तं यत्तथा यस्य लक्षणम् । धर्मशास्त्रोदितं चैव कृतं सर्वत्र नान्यथा ११४। येन कायेन कुर्वंति तेन दुःखं सहन्ति ते । परत्र तेन भुंजंति अनेनापि तथैव च ११५। इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान्समवलोकयेत् । यथा चौरा महापापाः स्वकायेन सहंति ते ११६। दुःखेन दारुणं तीव्रं तथा सुखं कथं नहि । धर्म उवाच- येन कायेन पापाश्च संचरन्ति हि पातकम् ११७। तेन पीडां सहंत्येव पातकस्य हि तत्फलम् । दंडमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पंडितैः ११८। तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच- एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट् ११९। शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच- यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च १२०। नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने १२१। प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह १२२। दुर्वासा उवाच-। राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज १२३। एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल १२४। सोमशर्मोवाच-। धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि १२५। सुमनोवाच-। भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम् १२६। यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः १२७। एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः १२८।

sumanovāca- ṛṇasaṃbaṃdhinaṃ putraṃ pravakṣyāmi tavāgrataḥ | ṛṇaṃ yasya gṛhītvā yaḥ prayāti maraṇaṃ kila 1| arthadātā suto bhūtvā bhrātā cātha pitā priyā | mitrarūpeṇa vartteta atiduṣṭaḥ sadaiva saḥ 2| guṇaṃ naiva prapaśyeta sa krūro niṣṭhurākṛtiḥ | jalpate niṣṭhuraṃ vākyaṃ sadaiva svajaneṣu ca 3| miṣṭaṃmiṣṭaṃ samaśnāti bhogānbhuṃjati nityaśaḥ | dyūtakarmarato nityaṃ caurakarmaṇi saspṛhaḥ 4| gṛhadravyaṃ balādbhuṃkte vāryamāṇaḥ sa kupyati | pitaraṃ mātaraṃ caiva kutsate ca dinedine 5| drāvakastrāsakaścaiva bahuniṣṭhurajalpakaḥ | evaṃ bhuktvātha taddravyaṃ sukhena paritiṣṭhati 6| jātakarmādibhirbālye dravyaṃ gṛhṇāti dāruṇaḥ | punarvivāhasaṃbaṃdhānnānābhedairanekadhā 7| evaṃ saṃjāyate dravyamevametaddadātyapi | gṛhakṣetrādikaṃ sarvaṃ mamaiva hi na saṃśayaḥ 8| pitaraṃ mātaraṃ caiva hinastyeva dinedine | sukhaṃḍairmuśalaiścaiva sarvaghātaiḥ sudāruṇaiḥ 9| mṛte tu tasminpitari mātaryevātiniṣṭhuraḥ | niḥsneho niṣṭhuraścaścaiva jāyate nātra saṃśayaḥ 10| śrāddhakarmāṇi dānāni na karoti kadaiva saḥ | evaṃvidhāśca vai putrāḥ prabhavaṃti mahītale 11| ripuṃ putraṃ pravakṣyāmi tavāgre dvijapuṃgava | bālye vayasi saṃprāpte riputve vartate sadā 12| pitaraṃ mātaraṃ caiva krīḍamāno hi tāḍayet | tāḍayitvā prayātyeva prahasyaiva punaḥpunaḥ 13| punarāyāti saṃtrastaḥ pitaraṃ mātaraṃ prati | sakrodho vartate nityaṃ kutsate ca punaḥpunaḥ 14| evaṃ saṃvartate nityaṃ vairakarmaṇi sarvadā | pitaraṃ mārayitvā ca mātaraṃ ca tataḥ punaḥ 15| prayātyevaṃ sa duṣṭātmā pūrvavairānubhāvataḥ | athātaḥ saṃpravakṣyāmi yasmāllabhyaṃ bhavetpriyam 16| jātamātraḥ priyaṃ kuryādbālye lālanakrīḍanaiḥ | vayaḥ prāpya priyaṃ kuryānmātṛpitroranantaram 17| bhaktyā saṃtoṣayennityaṃ tāvubhau paritoṣayet | snehena vacasā caiva priyasaṃbhāṣaṇena ca 18| mṛte gurau samājñāya snehena rudate punaḥ | śrāddhakarmāṇi sarvāṇi piṃḍadānādikāṃ kriyām 19| karotyeva suduḥkhārtastebhyo yātrāṃ prayacchati | ṛṇatrayānvitaḥ snehādbhuṃjāpayati nityaśaḥ 20| yasmāllabhyaṃ bhavetkāṃta prayacchati na saṃśayaḥ | putro bhūtvā mahāprājña anena vidhinā kila 21| udāsīnaṃ pravakṣyāmi tavāgre priya sāṃpratam | udāsīnena bhāvena sadaiva parivartate 22| dadāti naiva gṛhṇāti na ca kupyati tuṣyati | no vā dadāti saṃtyajya udāsīno dvijottama 23| tavāgre kathitaṃ sarvaṃ putrāṇāṃ gatirīdṛśī | yathā putrastathā bhāryā pitā mātātha bāṃdhavāḥ 24| bhṛtyāścānye samākhyātāḥ paśavasturagāstathā | gajā mahiṣyo dāsāśca ṛṇasaṃbaṃdhinastvamī 25| gṛhītaṃ na ṛṇaṃ tena āvābhyāṃ tu na kasyacit | nyāsamevaṃ na kasyāpi kṛtaṃ vai pūrvajanmani 26| dhārayāvo na kasyāpi ṛṇaṃ kāṃta śṛṇuṣvahi | na vairamasti kenāpi pūrvajanmani vai kṛtam 27| āvābhyāṃ hi na vipreṃdra na tyaktaṃ hi tathāpate | evaṃ jñātvā śamaṃ gaccha tyaja ciṃtāmanarthakīm 28| kasya putrāḥ priyā bhāryā kasya svajanabāṃdhavāḥ | hṛtaṃ na caiva kasyāpi naiva dattaṃ tvayā punaḥ 29| kathaṃ hi dhanamāyāti vismayaṃ vraja mādhava | prāptavyameva yatraiva bhaveddravyaṃ dvijottama 30| anāyāsena haste hi tasyaiva parijāyate | yatnena mahatā caiva dravyaṃ rakṣati mānavaḥ 31| vrajamāno vrajatyeva dhanaṃ tatraiva tiṣṭhati | evaṃ jñātvā śamaṃ gaccha jahi ciṃtāmanarthakīm 32| kasya putrāḥ priyā bhāryā kasya svajanabāṃdhavāḥ | kaḥ kasya nāsti saṃsāre asaṃbaṃdhāddvijottama 33| mahāmohena saṃmūḍhā mānavāḥ pāpacetasaḥ | idaṃ gṛhamayaṃ putra imā nāryo mamaiva hi 34| anṛtaṃ dṛśyate kāṃta saṃsārasya hi baṃdhanam | evaṃ saṃbodhito devyā bhāryayā priyayā tadā 35| punaḥ prāha priyāṃ bhāryāṃ sumanāṃ jñānavādinīm | somaśarmovāca- satyamuktaṃ tvayā bhadre sarvasaṃdehanāśanam 36| tathāpi vaṃśamicchaṃti sādhavaḥ satyapaṃḍitāḥ | yathā putrasya me ciṃtā dhanasya ca tathā priye 37| yenakenāpyupāyena putramutpādayāmyaham | sumanovāca- putreṇa lokāñjayati putrastārayate kulam 38| satputreṇa mahābhāga pitā mātā ca jaṃtavaḥ | ekaḥ putro varo vidvānbahubhirnirguṇaistu kim 39| ekastārayate vaṃśamanye saṃtāpakārakāḥ | pūrvameva mayā proktamanye saṃbaṃdhagāminaḥ 40| puṇyena prāpyate putraḥ puṇyena prāpyate kulam | sugarbhaḥ prāpyate puṇyaistasmātpuṇyaṃ samācara 41| jātasya mṛtirevāsti janma eva mṛtasya ca | sujanma prāpyate puṇyairmaraṇaṃ tu tathaiva ca 42| sukhaṃ dhanacayaḥ kāṃta bhujyate puṇyakarmabhiḥ | somaśarmovāca- puṇyasyācaraṇaṃ brūhi tathā janmānyapi priye 43| supuṇyaḥ kīdṛśo bhadre vada puṇyasya lakṣaṇam | sumanovāca- ādau puṇyaṃ pravakṣyāmi yathā puṇyaṃ śrutaṃ mayā 44| puruṣo vāthavā nārī yathā nityaṃ ca vartate | yathā puṇyaiḥ samāpnoti kīrtiṃ putrānpriyāndhanam 45| puṇyasya lakṣaṇaṃ kāṃta sarvameva vadāmyaham | brahmacaryeṇa satyena makhapaṃcakavartanaiḥ 46| dānena niyamaiścāpi kṣamāśaucena vallabha | ahiṃsayā suśaktyā ca asteyenāpi vartanaiḥ 47| etairdaśabhiraṃgaistu dharmamevaṃ prapūrayet | saṃpūrṇo jāyate dharmo grāsairbhogo yathodare 48| dharmaṃ sṛjati dharmātmā trividhenaiva karmaṇā | tasya dharmaḥ prasannātmā puṇyamevaṃ tu prāpayet 49| yaṃ yaṃ ciṃtayate prājñastaṃ taṃ prāpnoti durlabham | somaśarmovāca- kīdṛṅmūrtistu dharmasya kānyaṃgāni ca bhāmini 50| prītyā kathaya me kāṃte śrotuṃ śraddhā pravartate | sumanovāca- loke dharmasya vai mūrtiḥ kairdṛṣṭā na dvijottama 51| adṛśyavartmā satyātmā na dṛṣṭo devadānavaiḥ | atrivaṃśe samutpanno anasūyātmajo dvijaḥ 52| tena dṛṣṭo mahādharmo dattātreyeṇa vai sadā | dvāvetau tu mahātmānau kurvāṇau tapa uttamam 53| dharmeṇa vartamānau tau tapasā ca balena ca | iṃdrādhikena rūpeṇa praśastena bhaviṣyataḥ 54| daśavarṣasahasraṃ tau yāvattu vanasaṃsthitau | vāyubhakṣau nirāhārau saṃjātau śubhadarśanau 55| daśavarṣasahasraṃ tu tāvatkālaṃ taporjitam | susādhyamānayoścaiva tatra dharmaḥ pradṛśyate 56| paṃcāgniḥ sādhyate dvābhyāṃ tāvatkālaṃ dvijottama | trikālaṃ sādhitaṃ tāvannirāhāraṃ kṛtaṃ tathā 57| jalamadhye sthitau tāvaddattātreyo yatistathā | durvāsāstu muniśreṣṭhastapasā caiva karṣitaḥ 58| dharmaṃ prati sa dharmātmā cukrodha munipuṃgavaḥ | kruddhe sati mahābhāga tasminmunivare tadā 59| atha dharmaḥ samāyātaḥ svarūpeṇa ca vai tadā | brahmacaryādibhiryuktastapobhiśca sa buddhimān 60| satyaṃ brāhmaṇarūpeṇa brahmacaryaṃ tathaiva ca | tapastu dvijavaryosti damaḥ prājño dvijottamaḥ 61| niyamastu mahāprājño dānameva tathaiva ca | agnihotrisvarūpeṇa hyātreyaṃ hi samāgatāḥ 62| kṣamā śāṃtistathā lajjā cāhiṃsā ca hyakalpanā | etāḥ sarvāḥ samāyātāḥ strīrūpāstu dvijottama 63| buddhiḥ prajñā dayā śraddhā medhā satkṛti śāṃtayaḥ | paṃcayajñāstathā puṇyāḥ sāṃgā vedāstu te tadā 64| svasvarūpadharāścaiva te sarve siddhimāgatāḥ | agnyādhānādayaḥ puṇyā aśvamedhādayastathā 65| rūpalāvaṇyasaṃyuktāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ | divyamālyāṃbaradharā divyagaṃdhānulepanāḥ 66| kirīṭakuṃḍalopetā divyābharaṇabhūṣitāḥ | dīptimaṃtaḥ surūpāste tejojvālābhirāvṛtāḥ 67| evaṃ dharmaḥ samāyātaḥ parivārasamanvitaḥ | yatra tiṣṭhati durvāsāḥ krodhanaḥ kālavattathā 68| dharma uvāca- kasmātkopaḥ kṛto vipra bhavāṃstapassamanvitaḥ | krodho hi nāśayecchreyastapa eva na saṃśayaḥ 69| sarvanāśakarastasmātkrodhaṃ tatra vivarjayet | svastho bhava dvijaśreṣṭha utkṛṣṭaṃ tapasaḥ phalam 70| durvāsā uvāca- bhavānko hi samāyāta etairdvijavaraiḥ saha | sapta nāryaḥ pratiṣṭhaṃti surūpāḥ samalaṃkṛtāḥ 71| kathayasva mamāgre tvaṃ vistareṇa mahāmate | dharma uvāca- ayaṃ brāhmaṇarūpeṇa sarvatejaḥ samanvitaḥ 72| daṃḍahastaḥ suprasannaḥ kamaṃḍaludharastathā | tavāgre brahmacaryoyaṃ soyaṃ paśya samāgataḥ 73| anyaṃ paśyasva vai tvaṃ ca dīptimaṃtaṃ dvijottama | kapilaṃ piṃgalākṣaṃ ca satyamenaṃ dvijottama 74| tādṛśaṃ paśya dharmātmanvaiśvadevasamaprabham | yattapo hi tvayā vipra sarvadevasamāśritam 75| etaṃ paśya mahābhāga tava pārśvasamāgatam | prasannavāgdīptiyuktaḥ sarvajīvadayāparaḥ 76| dama eva tathāyaṃ te yaḥ poṣayati sarvadā | jaṭilaḥ karkaśaḥ piṃgo hyatitīvro mahāprabhuḥ 77| nāśako hi sa pāpānāṃ khaḍgahasto dvijottama | abhiśāṃto mahāpuṇyo nityakriyāsamanvitaḥ 78| niyamastu samāyātastava pārśve dvijottama | anirmukto mahādīptaḥ śuddhasphaṭikasannibhaḥ 79| payaḥkamaṃḍalukaro daṃtakāṣṭhadharo dvijaḥ | śauca eṣa samāyāto bhavataḥ sannidhāviha 80| atisādhvī mahābhāgā satyabhūṣaṇabhūṣitā | sarvabhūṣaṇaśobhāṃgī śuśrūṣeyaṃ samāgatā 81| atidhīrā prasannāṃgī gaurī prahasitānanā | padmahastā iyaṃ dhātrī padmanetrā supadminī 82| divyairābharaṇairyuktā kṣamā prāptā dvijottama | atiśāṃtā supratiṣṭhā bahumaṃgalasaṃyutā 83| divyaratnakṛtā śobhā divyābharaṇabhūṣitā | tava śāṃtirmahāprājña jñānarūpā samāgatā 84| paropakārakaraṇā bahusatyasamākulā | mitabhāṣā sadaivāsau akalpā te samāgatā 85| prasannā sā kṣamāyuktā sarvābharaṇabhūṣitā | padmāsanā surūpā sā śyāmavarṇā yaśasvinī 86| ahiṃseyaṃ mahābhāgā bhavaṃtaṃ tu samāgatā | taptakāṃcanavarṇāṃgī raktāṃbaravilāsinī 87| suprasannā sumaṃtrā ca yatra tatra na paśyati | jñānabhāvasamākrāṃtā puṇyahastā tapasvinī 88| muktābharaṇaśobhāḍhyā nirmalā cāruhāsinī | iyaṃ śraddhā mahābhāga paśya paśya samāgatā 89| bahubuddhisamākrāṃtā bahujñānasamākulā | subhogāsaktarūpā sā susthitā cārumaṃgalā 90| sarveṣṭadhyānasaṃyuktā lokamātā yaśasvinī | sarvābharaṇaśobhāḍhyā pīnaśroṇi payodharā 91| gauravarṇā samāyātā mālyavastravibhūṣitā | iyaṃ medhā mahāprājña tavaiva parisaṃsthitā 92| haṃsacaṃdrapratīkāśā muktāhāravilaṃbinī | sarvābharaṇasaṃbhūṣā suprasannā manasvinī 93| śvetavastreṇa saṃvītā śatapatraṃ śayekṛtam | pustakakarā paṃkajasthā rājamānā sadaiva hi 94| eṣā prajñā mahābhāga bhāgyavaṃtaṃ samāgatā | lākṣārasasamāvarṇā suprasannā sadaiva hi 95| pītapuṣpakṛtāmālā hārakeyūrabhūṣaṇā | mudrikā kaṃkaṇopetā karṇakuṃḍalamaṃḍitā 96| pītena vāsasā devī sadaiva parirājate | trailokyasyopakārāya poṣaṇāyādvitīyakā 97| yasyāḥ śīlaṃ dvijaśreṣṭha sadaiva parikīrtitam | seyaṃ dayā su saṃprāptā tava pārśve dvijottama 98| iyaṃ vṛddhā mahāprājña bhāvabhāryā tapasvinī | mama mātā dvijaśreṣṭha dharmohaṃ tava suvrata 99| iti jñātvā śamaṃ gaccha māmevaṃ paripālaya | durvāsā uvāca- yadi dharmaḥ samāyāto matsamīpaṃ tu sāṃpratam 100| etanme kāraṇaṃ brūhi kiṃ te dharma karomyaham | dharma uvāca- kasmātkruddhosi viprendra kimetairvipriyaṃ kṛtam 101| tanme tvaṃ kāraṇaṃ brūhi durvāso yadi manyase | durvāsā uvāca- yenāhaṃ kupito deva tadidaṃ kāraṇaṃ śṛṇu 102| damaśaucaiḥ susaṃkleśaiḥ śodhitaṃ kāyamātmanaḥ | lakṣavarṣapramāṇaṃ vai tapaścaryā mayā kṛtā 103| evaṃ paśyasi māmevaṃ dayā tena pravartate | tasmātkruddhosmi tedyaiva śāpamevaṃ dadāmyaham 104| evaṃ śrutvā tadā tasya tamuvāca mahāmatiḥ | dharma uvāca- mayi naṣṭe mahāprājña loko nāśaṃ sameṣyati 105| duḥkhamūlamahaṃ tāta nikarśāmi bhṛśaṃ dvija | saukhyaṃ paścādahaṃ dadmi yadi satyaṃ na muṃcati 106| pāpoyaṃ sukhamūlastu puṇyaṃ duḥkhena labhyate | puṇyamevaṃ prakurvāṇaḥ prāṇī prāṇānvimuṃcati 107| mahatsaukhyaṃ dadāmyevaṃ paratra ca na saṃśayaḥ | durvāsā uvāca- sukhaṃ yenāpyate tena paraṃ duḥkhaṃ prapadyate 108| tattu martyaḥ parityajya anyenāpi prabhujyate | tatsukhaṃ ko vijānāti niścayaṃ naiva paśyati 109| tacchreyo naiva paśyāmi anyāyyaṃ hi kṛtaṃ tava | yena kāyena kriyate bhujyate naiva tatsukham 110| anyena kriyate kleśamanyenāpi prabhujyate | tatsukhaṃ ko vijānāti cānyāyaṃ dharmameva vā 111| anyena kriyate kleśamanyenāpi sukhaṃ punaḥ | bhunakti puruṣo dharma tatsarvaṃ śreyasā yutam 112| puṇyaṃ caiva anenāpi anena phalamaśnute | kriyamāṇaṃ punaḥ puṇyamanyena paribhujyate 113| tatsarvaṃ hi sukhaṃ proktaṃ yattathā yasya lakṣaṇam | dharmaśāstroditaṃ caiva kṛtaṃ sarvatra nānyathā 114| yena kāyena kurvaṃti tena duḥkhaṃ sahanti te | paratra tena bhuṃjaṃti anenāpi tathaiva ca 115| iti jñātvā sa dharmātmā bhavānsamavalokayet | yathā caurā mahāpāpāḥ svakāyena sahaṃti te 116| duḥkhena dāruṇaṃ tīvraṃ tathā sukhaṃ kathaṃ nahi | dharma uvāca- yena kāyena pāpāśca saṃcaranti hi pātakam 117| tena pīḍāṃ sahaṃtyeva pātakasya hi tatphalam | daṃḍamekaṃ paraṃ dṛṣṭaṃ dharmaśāstreṣu paṃḍitaiḥ 118| taṃ dharmapūrvakaṃ viddhi etairnyāyaistvameva hi | durvāsā uvāca- evaṃ nyāyaṃ na manyehaṃ tathaiva śṛṇu dharmarāṭ 119| śāpatrayaṃ pradāsyāmi kruddhohaṃ tava nānyathā | dharma uvāca- yadā kruddho mahāprājña māmeva hi kṣamasva ca 120| naiva kṣamasi vipreṃdra dāsīputraṃ hi māṃ kuru | rājānaṃ tu prakartavyaṃ cāṃḍālaṃ ca mahāmune 121| prasādasumukho vipra praṇatasya sadaiva hi | durvāsāśca tataḥ kruddho dharmaṃ caiva śaśāpa ha 122| durvāsā uvāca-| rājā bhava tvaṃ dharmādya dāsīputraśca nānyathā | gaccha cāṃḍālayoniṃ ca dharma tvaṃ svecchayā vraja 123| evaṃ śāpatrayaṃ dattvā gatosau dvijasattamaḥ | anenāpi prasaṃgena dṛṣṭo dharmaḥ purā kila 124| somaśarmovāca-| dharmastu kīdṛśo jātastena śapto mahātmanā | tadrūpaṃ tasya me brūhi yadi jānāsi bhāmini 125| sumanovāca-| bharatānāṃ kule jāto dharmo bhūtvā yudhiṣṭhiraḥ | viduro dāsīputrastu anyaṃ caiva vadāmyaham 126| yadā rājā hariścaṃdro viśvāmitreṇa karṣitaḥ | tadā cāṃḍālatāṃ prāptaḥ sa hi dharmo mahāmatiḥ 127| evaṃ karmaphalaṃ bhuktaṃ dharmeṇāpi mahātmanā | durvāsaso hi śāpādvai satyamuktaṃ tavāgrataḥ 128|