Chapter 39

ऋषय ऊचुः- कथं वेनो गतः स्वर्गं पापं त्यक्त्वा प्रदूरतः । तन्नो विस्तरतोऽत्रापि वद सत्यवतां वर १। सूतउवाच- ऋषीणां पुण्यसंसर्गात्संवादाच्च द्विजोत्तम । कायस्य मथनात्पापो बहिस्तस्य विनिर्गतः २। पश्चाद्वेनः स पुण्यात्मा ज्ञानं लेभे च शाश्वतम् । रेवाया दक्षिणे कूले तपश्चचार स द्विजाः ३। तृणबिन्दोर्ऋषेश्चैव आश्रमे पापनाशने । वर्षाणां तु शतं साग्रं कामक्रोधविवर्जितः ४। तस्योग्रतपसादेवः शंखचक्रगदाधरः । प्रसन्नोभून्महाभागा निष्पापस्य नृपस्य वै ५। उवाच च प्रसन्नोऽस्मि व्रियतां वरउत्तमः । वेन उवाच- यदि देव प्रसन्नोऽसि देहि मे वरमुत्तमम् ६। अनेनापि शरीरेण गंतुमिच्छामि त्वत्पदम् । पित्रा सार्धं महाभाग मात्रा चैव सुरेश्वर । तवैव तेजसा देव तद्विष्णोः परमं पदम् ७। श्रीवासुदेव उवाच- क्वगतोऽसौ महामोहो येन त्वं मोहितो नृप । लोभेन मोहयुक्तेन तमोमार्गे निपातितः ८। वेन उवाच- यन्मे पूर्वकृतं पापं तेनाहं मोहितो विभो । अतो मामुद्धरास्मात्त्वं पापाच्चैव सुदारुणात् ९। प्रजप्तव्यमथो पठ्यं तद्वदानुग्रहाद्विभो । भगवानुवाच- साधु भूप महाभाग पापं ते नाशमागतम् १०। शुद्धोसि तपसा च त्वं ततः पुण्यं वदाम्यहम् । पुरा वै ब्रह्मणा तात पृष्टोहं भवता यथा ११। तस्मै यदुदितं वत्स तत्ते सर्वं वदाम्यहम् । एकदा ब्रह्मणा ध्यानस्थितेन नाभिपंकजे १२। प्रादुरास तदा तस्य वरदानाय सुव्रत । तेन पृष्टं महत्पुण्यं स्तोत्रं पापप्रणाशनम् १३। वासुदेवाभिधानं च सुगतिप्रदमिच्छता । स्तोत्राणां परमं तस्मै वासुदेवाभिधं महत् १४। सर्वसौख्यप्रदं नॄणां पठतां जपतां सदा । उपादिशं महाभाग विष्णुप्रीतिकरं परम् १५। विष्णुरुवाच- एतत्सर्वं जगद्व्याप्तं मया त्वव्यक्तमूर्तिना । अतो मां मुनयः प्राहुर्विष्णुं विष्णुपरायणाः १६। वसंति यत्र भूतानि वसत्येषु च यो विभुः । स वासुदेवो विज्ञेयो विद्वद्भिरहमादरात् १७। संकर्षति प्रजाश्चांते ह्यव्यक्ताय यतो विभुः । ततः संकर्षणो नाम्ना विज्ञेयः शरणागतैः १८। इंगिते कामरूपोहं बहु स्यामिति काम्यया । प्रद्युम्नोहं बुधैस्तस्माद्विज्ञेयोस्मि सुतार्थिभिः १९। अत्र लोके विना चेशौ सर्वेशौ हरकेशवौ । निरुद्धोहं योगबलान्न केनातोनिरुद्धवत् २०। विश्वाख्योहं प्रतिजगज्ज्ञानविज्ञानसंयुतः । अहमित्यभिमानी च जाग्रच्चिंतासमाकुलः २१। तैजसोहं जगच्चेष्टामयश्चेंद्रियरूपवान् । ज्ञानकर्मसमुद्रिक्तः स्वप्नावस्थां गतो ह्यहम् २२। प्राज्ञोहमधिदैवात्मा विश्वाधिष्ठानगोचरः । सुषुप्तावास्थितो लोकादुदासीनो विकल्पितः २३। तुरीयोऽहं निर्विकारी गुणावस्थाविवर्जितः । निर्लिप्तः साक्षिवद्विश्व प्रतिबिंबित विग्रहः २४। चिदाभासश्चिदानंदश्चिन्मयश्चित्स्वरूपवान् । नित्योक्षरो ब्रह्मरूपो ब्रह्मन्नेवमवेहि माम् २५। भगवानुवाच- इत्युक्त्वांतर्दधे विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणे पुरा । सोपि ज्ञात्वा जगद्व्याप्तिं कृतात्मा समभूत्क्षणात् २६। राजंस्त्वमपि शुद्धात्मा पृथोर्जन्मन एव च । तथाप्याराधय विभुं स्तोत्रेणानेन सुव्रत २७। तुष्टो विष्णुस्तमभ्याह वरं वरय मानद । वेन उवाच- सुगतिं देहि मे विष्णो दुष्कृतात्तारयस्व माम् २८। शरणं त्वां प्रपन्नोस्मि कारणं वद सद्गतेः । विष्णुरुवाच- पूर्वमेव महाभाग त्वंगेनापि महात्मना २९। अहमाराधितस्तेन तस्मै दत्तो वरो मया । प्रयास्यसि महाभाग वैष्णवं लोकमुत्तमम् ३०। कर्मणा स्वेन विप्रेंद्र पुण्येन नृपनंदन । आत्मार्थे त्वं महाभाग वरमेव प्रयाचय ३१। शृणु वेन महाभाग वृत्तांतं पूर्वसंभवम् । तव मात्रे पुरा दत्तः शापः क्रुद्धेन भूपते ३२। सुशंखेन सुनीथायै बाल्ये पूर्वं महात्मना । ततस्त्वंगे वरो दत्तो मयैव विदितात्मना ३३। त्वां समुद्धर्त्तुकामेन सुपुत्रस्ते भविष्यति । एवमुक्त्वा तु पितरं तवाहं गुणवत्सल ३४। भवदंगात्समुद्भूतः करिष्ये लोकपालनम् । दिवींद्रो हि यथा भाति तथाहं भूतले स्थितः ३५। आत्मा वै जायते पुत्र इति सत्यवती श्रुतिः । अतस्त्वं सुगतिं वत्स लभिष्यसि वरान्मम ३६। गत्यर्थमात्मनो राजन्दानमेकं समाचर । यस्त्वां पातकरूपोऽहं सुनीथायाः परंतप ३७। अब्रुवन्नग्नरूपेण कर्तुं त्वां तु विधर्मगम् । अन्यथा तु सुशंखस्य वाक्यमेवान्यथा भवेत् ३८। अतो विधिर्निषेधश्च ह्यहमेव नृपोत्तम । कर्मानुरूपफलदो बुद्ध्यतीतो गुणाग्रहः ३९। दानमेव परं श्रेष्ठं दानं सर्वप्रभावकम् । तस्माद्दानं ददस्व त्वं दानात्पुण्यं प्रवर्तते ४०। दानेन नश्यते पापं तस्माद्दानं ददस्व हि । अश्वमेधादिभिर्यज्ञैर्यजस्व नृपसत्तम ४१। भूमिदानादिकं दानं ब्राह्मणेभ्यो ददस्व वै । सुदानात्प्राप्यते भोगः सुदानात्प्राप्यते यशः ४२। सुदानाज्जायते कीर्तिः सुदानात्प्राप्यते सुखम् । दानेन स्वर्गमाप्नोति फलं तत्र भुनक्ति च ४३। दत्तस्यापि सुदानस्य श्रद्धायुक्तस्य सत्तम । काले प्राप्ते व्रजेत्तीर्थं पुण्यस्यापि फलं त्विदम् ४४। पात्रभूताय विप्राय श्रद्धापूतेन चेतसा । यो ददाति महादानं मयि भावं निवेश्य च ४५। तस्याहं सकलं दद्मि मनसा यंयमिच्छति । वेन उवाच- कालं दानस्य मे ब्रूहि कीदृक्कालस्य लक्षणम् ४६। तीर्थस्यापि च यद्रूपं पात्रस्यापि सुलक्षणम् । दानस्यापि जगन्नाथ विधिं विस्तरतो वद ४७। प्रसादसुमुखो भूत्वा दया मे यदि वर्त्तते । श्रीकृष्ण उवाच-। दानकालं प्रवक्ष्यामि नित्यं नैमित्तिकं नृप ४८। काम्यं चान्यं महाराज चतुर्थप्रापकं पुनः । सूर्योदयस्य वेलायां पापं नश्यति सर्वतः ४९। अंधकाराधिका घोरा नराणां नाशकारकाः । दिवि सूर्यो ममांशोऽयं तेजसां कल्पितो निधिः ५०। तस्यैव तेजसा दग्धा भस्मतां यांति किल्बिषाः । उदयंतं ममांशं यो दृष्ट्वा दत्ते तु वार्यपि ५१। तस्य किं कथ्यते भूप नित्यं पुण्यविवर्द्धनम् । संप्राप्तायां सुवेलायां तस्यां पुण्यकरो नरः ५२। स्नात्वाभ्यर्च्य पितॄन्देवान्दानदाता भवेत्पुनः । यथाशक्तिप्रभावेन श्रद्धापूतेन चेतसा ५३। अन्नं पयः फलं पुष्पं वस्त्रं तांबूलभूषणम् । हेमरत्नादिकं चैव तस्य पुण्यमनंतकम् ५४। मध्याह्ने तु ततो राजन्नपराह्णे तथैव च । मामुद्दिश्य च यो दद्यात्तस्य पुण्यमनंतकम् ५५। खाद्यपानादिकं मिष्ट लेपनं गंधकुंकुमम् । कर्पूरादिकमेवापि वस्त्रालंकारसंयुतम् ५६। अविच्छिन्नं ददात्येवं भोगसौख्यप्रदायकम् । नित्यकालो मया ख्यातो दानपूजार्थिनां शुभः ५७। अथातः संप्रवक्ष्यामि नैमित्तिकमनुत्तमम् । त्रिकालेष्वपि दातव्यं दानमेव न संशयः ५८। शून्यं दिनं न कर्तव्यमात्मनो हितमिच्छता । यस्मिन्काले प्रदत्तं हि किंचिद्दानं नराधिप ५९। तत्प्रभावान्महाप्राज्ञो बहुसामर्थ्यसंयुतः । धनाढ्यो गुणवान्प्राज्ञः पंडितोऽपि विचक्षणः ६०। पक्षं मासं दिनं यावन्न दत्तं वै यदाशनम् । तमेव वारयाम्येव भक्ष्याच्चैव नरोत्तमम् ६१। स्वमलं भक्षितं चैव अदत्वा दानमुत्तमम् । उत्पादयाम्यहं रोगं सर्वभोगनिवारणम् ६२। तेषां कायेष्वसंतुष्टो बहुपीडाप्रदायकम् । मंदानलेन संयुक्तं ज्वरसंतापकारकम् ६३। त्रिकालेषु न दत्तं यैर्ब्राह्मणेषु सुरेषु च । स्वयमश्नाति मिष्टं तु तेन पापं महत्कृतम् ६४। प्रायश्चित्तेन रौद्रेण तमेवं परिशोधयेत् । उपवासैर्महाराज कायशोषकरादिकैः ६५। चर्मकारो यथा चर्म कुंडस्थोपरि निर्घृणः । शोधयेच्च कषायैश्च तच्चर्मस्फोटयेद्यथा ६६। तथाहं पापकर्तारं शोधयामि न संशयः । औषधीनां सुयोगाच्च कषायैः कटुकैर्ध्रुवम् ६७। उष्णोदकैश्च संतापैर्वैद्यरूपेण नान्यथा । अन्ये भुंजन्ति तस्योग्र भोगान्पुण्यान्मनोनुगान् ६८। किं करोति समर्थश्च न दत्तं दानमुत्तमम् । महता पापरूपेण तमेवं परितापये ६९। नित्यकालस्य यद्दानमात्मार्थं पापिभिर्यथा । न दत्तं राजराजेंद्र श्रद्धापूतेन चेतसा ७०। तथा ताञ्जारयाम्येतानुपायैर्दारुणैः किल । वासुदेव उवाच- नैमित्तिकं तथा कालं पुण्यं चैव तवाग्रतः ७१। प्रवक्ष्यामि नरश्रेष्ठ सुबुद्ध्या शृणु तत्परः । अमावास्या महाराज पौर्णमासी तथैव च ७२। यदा भवति संक्रांतिर्व्यतीपातो नरेश्वर । वैधृतिश्च यदा प्रोक्ता यदा एकादशी भवेत् ७३। महामाघी तथाषाढी वैशाखी कार्तिकी तथा । अमासोमसमायोगे मन्वादिषु युगादिषु ७४। गजच्छाया तथा प्रोक्ता पितृक्षया तथैव च । एते नैमित्तिकाः ख्यातास्तवाग्रे नृपसत्तम ७५। एतेषु दीयते दानं तस्य दानस्य यत्फलम् । तत्फलं तु प्रवक्ष्यामि श्रूयतां नृपसत्तम ७६। मामुद्दिश्य नरो भक्त्या ब्राह्मणाय प्रयच्छति । तस्याहं निर्विकल्पेन प्रयच्छामि न संशयः ७७। गृहं सौख्यं महाराज स्वर्गमोक्षादिकं बहु । काम्यं कालं प्रवक्ष्यामि दानस्य फलदायकम् ७८। व्रतानामेव सर्वेषां देवादीनां तथैव च । दानस्य पुण्यकालं तु संप्रोक्तं द्विजसत्तमैः ७९। आभ्युदयिकमेवापि कालं वक्ष्यामि ते नृप । मखानामेव सर्वेषां वैवाहिकमनुत्तमम् ८०। पुत्रस्य जातमात्रस्य चौलमौंज्यादिकं तथा । प्रासादध्वजदेवानां प्रतिष्ठादिककर्मणि ८१। वापीकूपतडागानां गृहवास्तुमयं नृप । तदाभ्युदयिकं प्रोक्तं मातॄणां यत्र पूजनम् ८२। तस्मिन्काले ददेद्दानं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । आभ्युदयिक एवायं कालः प्रोक्तो नृपोत्तम ८३। अन्यच्चैव प्रवक्ष्यामि पापपीडानिवारणम् । मृत्युकाले च संप्राप्ते क्षयं ज्ञात्वा नरोत्तम ८४। तत्र दानं प्रदातव्यं यममार्गसुखप्रदम् । नित्यनैमित्तिकाः कालाः काम्याभ्युदयिकास्तथा ८५। अंत्यःकालो महाराज समाख्यातस्तवाग्रतः । एते कालाः समाख्याताः स्वकर्मफलदायकाः ८६। तीर्थस्य लक्षणं राजन्प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । सुतीर्थानामियं गंगा भाति पुण्या सरस्वती ८७। रेवा च यमुना तापी तथा चर्मण्वती नदी । सरयूर्घर्घरा वेणा सर्वपापप्रणाशिनी ८८। कावेरी कपिला चान्या विशाला विश्वतारणी । गोदावरी समाख्याता तुंगभद्रा नरोत्तम ८९। पापानां भीतिदा नित्यं भीमरथ्या प्रपठ्यते । देविका कृष्णगंगा च अन्याः सरिद्वरोत्तमाः ९०। एतासां पुण्यकालेषु संति तीर्थान्यनेकशः । ग्रामे वा यदि वारण्ये नद्यः सर्वत्र पावनाः ९१। तत्र तत्र प्रकर्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः । यदा न ज्ञायते नाम तासां तीर्थस्य सत्तमाः ९२। नामोच्चारं प्रकुर्वीत विष्णुतीर्थमिदं नृप । तीर्थस्य देवता तद्वदहमेव न संशयः ९३। मामेवमुच्चरेद्यो वै तीर्थे देवेषु साधकः । तस्य पुण्यफलं जातं मन्नाम्ना नृपनंदन ९४। अज्ञातानां सुतीर्थानां देवानां नृपसत्तम । स्नाने दाने महाराज मन्नाम हि समुच्चरेत् ९५। तीर्थानामेव राजेंद्र धात्रा धात्र्य इमाः कृताः । सिंधवः सर्वपुण्यानां सर्वस्थाः क्षितिमंडले ९६। यत्रतत्र प्रकर्त्तव्यं स्नानदानादिकं नृप । अक्षयं फलमाप्नोति सुतीर्थानां प्रसादतः ९७। तीर्थरूपा महापुण्याः सागरा सप्त एव च । मानसाद्यास्तथा राजन्सरस्यश्च प्रकीर्तिताः ९८। निर्झराः पल्वलाः प्रोक्तास्तीर्थरूपा न संशयः । स्वल्पा नद्यो महाराज तासु तीर्थं प्रतिष्ठितम् ९९। खातेष्वेवं च सर्वेषु वर्जयित्वा च कूपकम् । पर्वतास्तीर्थरूपाश्च मेर्वाद्याश्च महीतले १००। यज्ञभूमिश्च यज्ञश्च अग्निहोत्रे यथा स्थितः । श्राद्धभूमिस्तथा शुद्धा देवशाला तथा पुनः १०१। होमशाला तथा प्रोक्ता वेदाध्ययनवेश्म च । गृहेषु पुण्यसंयुक्तं गोस्थानं वरमुत्तमम् १०२। सोमपायी भवेद्यत्र तीर्थं तत्र प्रतिष्ठितम् । आरामो यत्र वै पुण्यो अश्वत्थो यत्र तिष्ठति १०३। ब्रह्मवृक्षो भवेद्यत्र वटवृक्षस्तथैव च । अन्ये च वन्यसंस्थाने तत्र तीर्थं प्रतिष्ठितम् १०४। एते तीर्थाः समाख्याताः पितामाता तथैव च । पुराणं पठ्यते यत्र गुरुर्यत्र स्वयं स्थितः १०५। सुभार्या तिष्ठते यत्र तत्र तीर्थं न संशयः । सुपुत्रस्तिष्ठते यत्र तत्र तीर्थं न संशयः १०६। एते तीर्थाः समाख्याता राजवेश्म तथैव च । वेन उवाच- पात्रस्य लक्षणं ब्रूहि यस्मै देयं सुरोत्तम १०७। प्रसादसुमुखो भूत्वा कृपया मम माधव । वासुदेव उवाच- शृणु राजन्महाप्राज्ञ पात्रस्यापि सुलक्षणम् १०८। यस्मै देयं सुदानं च श्रद्धापूतैर्महात्मभिः । ब्राह्मणं सुकुलोपेतं वेदाध्ययनतत्परम् १०९। शांतं दांतं तपोयुक्तं शुक्लमेव विशेषतः । प्रज्ञावंतं ज्ञानवंतं देवपूजनतत्परम् ११०। सत्यवंतं महापुण्यं वैष्णवं ज्ञानपंडितम् । धर्मज्ञं मुक्तलौल्यं च पाखंडैस्तु विवर्जितम् १११। एवं पात्रं समाख्यातमन्यदेवं वदाम्यहम् । एवमेतैर्गुणैर्युक्तं स्वसृपुत्रं नरोत्तमम् ११२। एतं पात्रं विजानीहि दुहितुस्तनयं ततः । जामातरं महाराज भावैरेतैश्च संयुतम् ११३। गुरुं च दीक्षितं चैव पात्रभूतं नरोत्तम । एतान्येव सुपात्राणि दानयोग्यानि सत्तम ११४। वेदाचारसमोपेतस्तृप्तिं नैव च गच्छति । वर्जयेत्किल तं विप्रं तथा काणं सुधूर्तकम् ११५। अतिकृष्णं महाराज कपिलं परिवर्जयेत् । कर्कटाक्षं सुनीलं च श्यावदन्तं विवर्जयेत् ११६। नीलदंतं तथा राजन्पीतदंतं तथैव च । गोघ्नं सुकृष्णदंतं च बर्बरं चातिपांशुलम् ११७। हीनांगमधिकांगं च कुष्ठिनं कुनखं तथा । दुश्चर्माणं महाराज खल्वाटं परिवर्जयेत् ११८। अन्यायेषु रता यस्य जाया विप्रस्य कस्य च । तस्मै दानं न दातव्यं यदि ब्रह्मसमो भवेत् ११९। स्त्रीजिताय न दातव्यं शाखारंडे महामते । व्याधिताय न दातव्यं मृतभोजिषु भूपते १२०। चोराय च न दातव्यं स यद्यत्रिसमो भवेत् । अतृप्ताय न दातव्यं शावं तु परिवर्जयेत् १२१। अतिस्तब्धाय नो देयं शठाय च विशेषतः । वेदशास्त्रसमायुक्तः सदाचारेण वर्जितः १२२। श्राद्धे दाने च राजेंद्र नैव युक्तः कदा भवेत् । अथ दानं प्रवक्ष्यामि सफलं पुण्यदायकम् १२३। कालतीर्थसुपात्राणां श्रद्धा योगात्प्रजायते । नास्ति श्रद्धासमं पुण्यं नास्ति श्रद्धासमं सुखम् १२४। नास्ति श्रद्धासमं तीर्थं संसारे प्राणिनां नृप । श्रद्धाभावेन संयुक्तो मामेवं परिसंस्मरेत् १२५। पात्रहस्ते प्रदातव्यं स्वल्पमेव नृपोत्तम । एवंविधस्य दानस्य विधियुक्तस्य यत्फलम् १२६। अनंतं तदवाप्नोति मत्प्रसादात्सुखी भवेत् १२७। इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे वेनोपाख्याने एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ३९।

ṛṣaya ūcuḥ- kathaṃ veno gataḥ svargaṃ pāpaṃ tyaktvā pradūrataḥ | tanno vistarato'trāpi vada satyavatāṃ vara 1| sūtauvāca- ṛṣīṇāṃ puṇyasaṃsargātsaṃvādācca dvijottama | kāyasya mathanātpāpo bahistasya vinirgataḥ 2| paścādvenaḥ sa puṇyātmā jñānaṃ lebhe ca śāśvatam | revāyā dakṣiṇe kūle tapaścacāra sa dvijāḥ 3| tṛṇabindorṛṣeścaiva āśrame pāpanāśane | varṣāṇāṃ tu śataṃ sāgraṃ kāmakrodhavivarjitaḥ 4| tasyogratapasādevaḥ śaṃkhacakragadādharaḥ | prasannobhūnmahābhāgā niṣpāpasya nṛpasya vai 5| uvāca ca prasanno'smi vriyatāṃ varauttamaḥ | vena uvāca- yadi deva prasanno'si dehi me varamuttamam 6| anenāpi śarīreṇa gaṃtumicchāmi tvatpadam | pitrā sārdhaṃ mahābhāga mātrā caiva sureśvara | tavaiva tejasā deva tadviṣṇoḥ paramaṃ padam 7| śrīvāsudeva uvāca- kvagato'sau mahāmoho yena tvaṃ mohito nṛpa | lobhena mohayuktena tamomārge nipātitaḥ 8| vena uvāca- yanme pūrvakṛtaṃ pāpaṃ tenāhaṃ mohito vibho | ato māmuddharāsmāttvaṃ pāpāccaiva sudāruṇāt 9| prajaptavyamatho paṭhyaṃ tadvadānugrahādvibho | bhagavānuvāca- sādhu bhūpa mahābhāga pāpaṃ te nāśamāgatam 10| śuddhosi tapasā ca tvaṃ tataḥ puṇyaṃ vadāmyaham | purā vai brahmaṇā tāta pṛṣṭohaṃ bhavatā yathā 11| tasmai yaduditaṃ vatsa tatte sarvaṃ vadāmyaham | ekadā brahmaṇā dhyānasthitena nābhipaṃkaje 12| prādurāsa tadā tasya varadānāya suvrata | tena pṛṣṭaṃ mahatpuṇyaṃ stotraṃ pāpapraṇāśanam 13| vāsudevābhidhānaṃ ca sugatipradamicchatā | stotrāṇāṃ paramaṃ tasmai vāsudevābhidhaṃ mahat 14| sarvasaukhyapradaṃ nṝṇāṃ paṭhatāṃ japatāṃ sadā | upādiśaṃ mahābhāga viṣṇuprītikaraṃ param 15| viṣṇuruvāca- etatsarvaṃ jagadvyāptaṃ mayā tvavyaktamūrtinā | ato māṃ munayaḥ prāhurviṣṇuṃ viṣṇuparāyaṇāḥ 16| vasaṃti yatra bhūtāni vasatyeṣu ca yo vibhuḥ | sa vāsudevo vijñeyo vidvadbhirahamādarāt 17| saṃkarṣati prajāścāṃte hyavyaktāya yato vibhuḥ | tataḥ saṃkarṣaṇo nāmnā vijñeyaḥ śaraṇāgataiḥ 18| iṃgite kāmarūpohaṃ bahu syāmiti kāmyayā | pradyumnohaṃ budhaistasmādvijñeyosmi sutārthibhiḥ 19| atra loke vinā ceśau sarveśau harakeśavau | niruddhohaṃ yogabalānna kenātoniruddhavat 20| viśvākhyohaṃ pratijagajjñānavijñānasaṃyutaḥ | ahamityabhimānī ca jāgracciṃtāsamākulaḥ 21| taijasohaṃ jagacceṣṭāmayaśceṃdriyarūpavān | jñānakarmasamudriktaḥ svapnāvasthāṃ gato hyaham 22| prājñohamadhidaivātmā viśvādhiṣṭhānagocaraḥ | suṣuptāvāsthito lokādudāsīno vikalpitaḥ 23| turīyo'haṃ nirvikārī guṇāvasthāvivarjitaḥ | nirliptaḥ sākṣivadviśva pratibiṃbita vigrahaḥ 24| cidābhāsaścidānaṃdaścinmayaścitsvarūpavān | nityokṣaro brahmarūpo brahmannevamavehi mām 25| bhagavānuvāca- ityuktvāṃtardadhe viṣṇuḥ svarūpaṃ brahmaṇe purā | sopi jñātvā jagadvyāptiṃ kṛtātmā samabhūtkṣaṇāt 26| rājaṃstvamapi śuddhātmā pṛthorjanmana eva ca | tathāpyārādhaya vibhuṃ stotreṇānena suvrata 27| tuṣṭo viṣṇustamabhyāha varaṃ varaya mānada | vena uvāca- sugatiṃ dehi me viṣṇo duṣkṛtāttārayasva mām 28| śaraṇaṃ tvāṃ prapannosmi kāraṇaṃ vada sadgateḥ | viṣṇuruvāca- pūrvameva mahābhāga tvaṃgenāpi mahātmanā 29| ahamārādhitastena tasmai datto varo mayā | prayāsyasi mahābhāga vaiṣṇavaṃ lokamuttamam 30| karmaṇā svena vipreṃdra puṇyena nṛpanaṃdana | ātmārthe tvaṃ mahābhāga varameva prayācaya 31| śṛṇu vena mahābhāga vṛttāṃtaṃ pūrvasaṃbhavam | tava mātre purā dattaḥ śāpaḥ kruddhena bhūpate 32| suśaṃkhena sunīthāyai bālye pūrvaṃ mahātmanā | tatastvaṃge varo datto mayaiva viditātmanā 33| tvāṃ samuddharttukāmena suputraste bhaviṣyati | evamuktvā tu pitaraṃ tavāhaṃ guṇavatsala 34| bhavadaṃgātsamudbhūtaḥ kariṣye lokapālanam | divīṃdro hi yathā bhāti tathāhaṃ bhūtale sthitaḥ 35| ātmā vai jāyate putra iti satyavatī śrutiḥ | atastvaṃ sugatiṃ vatsa labhiṣyasi varānmama 36| gatyarthamātmano rājandānamekaṃ samācara | yastvāṃ pātakarūpo'haṃ sunīthāyāḥ paraṃtapa 37| abruvannagnarūpeṇa kartuṃ tvāṃ tu vidharmagam | anyathā tu suśaṃkhasya vākyamevānyathā bhavet 38| ato vidhirniṣedhaśca hyahameva nṛpottama | karmānurūpaphalado buddhyatīto guṇāgrahaḥ 39| dānameva paraṃ śreṣṭhaṃ dānaṃ sarvaprabhāvakam | tasmāddānaṃ dadasva tvaṃ dānātpuṇyaṃ pravartate 40| dānena naśyate pāpaṃ tasmāddānaṃ dadasva hi | aśvamedhādibhiryajñairyajasva nṛpasattama 41| bhūmidānādikaṃ dānaṃ brāhmaṇebhyo dadasva vai | sudānātprāpyate bhogaḥ sudānātprāpyate yaśaḥ 42| sudānājjāyate kīrtiḥ sudānātprāpyate sukham | dānena svargamāpnoti phalaṃ tatra bhunakti ca 43| dattasyāpi sudānasya śraddhāyuktasya sattama | kāle prāpte vrajettīrthaṃ puṇyasyāpi phalaṃ tvidam 44| pātrabhūtāya viprāya śraddhāpūtena cetasā | yo dadāti mahādānaṃ mayi bhāvaṃ niveśya ca 45| tasyāhaṃ sakalaṃ dadmi manasā yaṃyamicchati | vena uvāca- kālaṃ dānasya me brūhi kīdṛkkālasya lakṣaṇam 46| tīrthasyāpi ca yadrūpaṃ pātrasyāpi sulakṣaṇam | dānasyāpi jagannātha vidhiṃ vistarato vada 47| prasādasumukho bhūtvā dayā me yadi varttate | śrīkṛṣṇa uvāca-| dānakālaṃ pravakṣyāmi nityaṃ naimittikaṃ nṛpa 48| kāmyaṃ cānyaṃ mahārāja caturthaprāpakaṃ punaḥ | sūryodayasya velāyāṃ pāpaṃ naśyati sarvataḥ 49| aṃdhakārādhikā ghorā narāṇāṃ nāśakārakāḥ | divi sūryo mamāṃśo'yaṃ tejasāṃ kalpito nidhiḥ 50| tasyaiva tejasā dagdhā bhasmatāṃ yāṃti kilbiṣāḥ | udayaṃtaṃ mamāṃśaṃ yo dṛṣṭvā datte tu vāryapi 51| tasya kiṃ kathyate bhūpa nityaṃ puṇyavivarddhanam | saṃprāptāyāṃ suvelāyāṃ tasyāṃ puṇyakaro naraḥ 52| snātvābhyarcya pitṝndevāndānadātā bhavetpunaḥ | yathāśaktiprabhāvena śraddhāpūtena cetasā 53| annaṃ payaḥ phalaṃ puṣpaṃ vastraṃ tāṃbūlabhūṣaṇam | hemaratnādikaṃ caiva tasya puṇyamanaṃtakam 54| madhyāhne tu tato rājannaparāhṇe tathaiva ca | māmuddiśya ca yo dadyāttasya puṇyamanaṃtakam 55| khādyapānādikaṃ miṣṭa lepanaṃ gaṃdhakuṃkumam | karpūrādikamevāpi vastrālaṃkārasaṃyutam 56| avicchinnaṃ dadātyevaṃ bhogasaukhyapradāyakam | nityakālo mayā khyāto dānapūjārthināṃ śubhaḥ 57| athātaḥ saṃpravakṣyāmi naimittikamanuttamam | trikāleṣvapi dātavyaṃ dānameva na saṃśayaḥ 58| śūnyaṃ dinaṃ na kartavyamātmano hitamicchatā | yasminkāle pradattaṃ hi kiṃciddānaṃ narādhipa 59| tatprabhāvānmahāprājño bahusāmarthyasaṃyutaḥ | dhanāḍhyo guṇavānprājñaḥ paṃḍito'pi vicakṣaṇaḥ 60| pakṣaṃ māsaṃ dinaṃ yāvanna dattaṃ vai yadāśanam | tameva vārayāmyeva bhakṣyāccaiva narottamam 61| svamalaṃ bhakṣitaṃ caiva adatvā dānamuttamam | utpādayāmyahaṃ rogaṃ sarvabhoganivāraṇam 62| teṣāṃ kāyeṣvasaṃtuṣṭo bahupīḍāpradāyakam | maṃdānalena saṃyuktaṃ jvarasaṃtāpakārakam 63| trikāleṣu na dattaṃ yairbrāhmaṇeṣu sureṣu ca | svayamaśnāti miṣṭaṃ tu tena pāpaṃ mahatkṛtam 64| prāyaścittena raudreṇa tamevaṃ pariśodhayet | upavāsairmahārāja kāyaśoṣakarādikaiḥ 65| carmakāro yathā carma kuṃḍasthopari nirghṛṇaḥ | śodhayecca kaṣāyaiśca taccarmasphoṭayedyathā 66| tathāhaṃ pāpakartāraṃ śodhayāmi na saṃśayaḥ | auṣadhīnāṃ suyogācca kaṣāyaiḥ kaṭukairdhruvam 67| uṣṇodakaiśca saṃtāpairvaidyarūpeṇa nānyathā | anye bhuṃjanti tasyogra bhogānpuṇyānmanonugān 68| kiṃ karoti samarthaśca na dattaṃ dānamuttamam | mahatā pāparūpeṇa tamevaṃ paritāpaye 69| nityakālasya yaddānamātmārthaṃ pāpibhiryathā | na dattaṃ rājarājeṃdra śraddhāpūtena cetasā 70| tathā tāñjārayāmyetānupāyairdāruṇaiḥ kila | vāsudeva uvāca- naimittikaṃ tathā kālaṃ puṇyaṃ caiva tavāgrataḥ 71| pravakṣyāmi naraśreṣṭha subuddhyā śṛṇu tatparaḥ | amāvāsyā mahārāja paurṇamāsī tathaiva ca 72| yadā bhavati saṃkrāṃtirvyatīpāto nareśvara | vaidhṛtiśca yadā proktā yadā ekādaśī bhavet 73| mahāmāghī tathāṣāḍhī vaiśākhī kārtikī tathā | amāsomasamāyoge manvādiṣu yugādiṣu 74| gajacchāyā tathā proktā pitṛkṣayā tathaiva ca | ete naimittikāḥ khyātāstavāgre nṛpasattama 75| eteṣu dīyate dānaṃ tasya dānasya yatphalam | tatphalaṃ tu pravakṣyāmi śrūyatāṃ nṛpasattama 76| māmuddiśya naro bhaktyā brāhmaṇāya prayacchati | tasyāhaṃ nirvikalpena prayacchāmi na saṃśayaḥ 77| gṛhaṃ saukhyaṃ mahārāja svargamokṣādikaṃ bahu | kāmyaṃ kālaṃ pravakṣyāmi dānasya phaladāyakam 78| vratānāmeva sarveṣāṃ devādīnāṃ tathaiva ca | dānasya puṇyakālaṃ tu saṃproktaṃ dvijasattamaiḥ 79| ābhyudayikamevāpi kālaṃ vakṣyāmi te nṛpa | makhānāmeva sarveṣāṃ vaivāhikamanuttamam 80| putrasya jātamātrasya caulamauṃjyādikaṃ tathā | prāsādadhvajadevānāṃ pratiṣṭhādikakarmaṇi 81| vāpīkūpataḍāgānāṃ gṛhavāstumayaṃ nṛpa | tadābhyudayikaṃ proktaṃ mātṝṇāṃ yatra pūjanam 82| tasminkāle dadeddānaṃ sarvasiddhipradāyakam | ābhyudayika evāyaṃ kālaḥ prokto nṛpottama 83| anyaccaiva pravakṣyāmi pāpapīḍānivāraṇam | mṛtyukāle ca saṃprāpte kṣayaṃ jñātvā narottama 84| tatra dānaṃ pradātavyaṃ yamamārgasukhapradam | nityanaimittikāḥ kālāḥ kāmyābhyudayikāstathā 85| aṃtyaḥkālo mahārāja samākhyātastavāgrataḥ | ete kālāḥ samākhyātāḥ svakarmaphaladāyakāḥ 86| tīrthasya lakṣaṇaṃ rājanpravakṣyāmi tavāgrataḥ | sutīrthānāmiyaṃ gaṃgā bhāti puṇyā sarasvatī 87| revā ca yamunā tāpī tathā carmaṇvatī nadī | sarayūrghargharā veṇā sarvapāpapraṇāśinī 88| kāverī kapilā cānyā viśālā viśvatāraṇī | godāvarī samākhyātā tuṃgabhadrā narottama 89| pāpānāṃ bhītidā nityaṃ bhīmarathyā prapaṭhyate | devikā kṛṣṇagaṃgā ca anyāḥ saridvarottamāḥ 90| etāsāṃ puṇyakāleṣu saṃti tīrthānyanekaśaḥ | grāme vā yadi vāraṇye nadyaḥ sarvatra pāvanāḥ 91| tatra tatra prakartavyāḥ snānadānādikāḥ kriyāḥ | yadā na jñāyate nāma tāsāṃ tīrthasya sattamāḥ 92| nāmoccāraṃ prakurvīta viṣṇutīrthamidaṃ nṛpa | tīrthasya devatā tadvadahameva na saṃśayaḥ 93| māmevamuccaredyo vai tīrthe deveṣu sādhakaḥ | tasya puṇyaphalaṃ jātaṃ mannāmnā nṛpanaṃdana 94| ajñātānāṃ sutīrthānāṃ devānāṃ nṛpasattama | snāne dāne mahārāja mannāma hi samuccaret 95| tīrthānāmeva rājeṃdra dhātrā dhātrya imāḥ kṛtāḥ | siṃdhavaḥ sarvapuṇyānāṃ sarvasthāḥ kṣitimaṃḍale 96| yatratatra prakarttavyaṃ snānadānādikaṃ nṛpa | akṣayaṃ phalamāpnoti sutīrthānāṃ prasādataḥ 97| tīrtharūpā mahāpuṇyāḥ sāgarā sapta eva ca | mānasādyāstathā rājansarasyaśca prakīrtitāḥ 98| nirjharāḥ palvalāḥ proktāstīrtharūpā na saṃśayaḥ | svalpā nadyo mahārāja tāsu tīrthaṃ pratiṣṭhitam 99| khāteṣvevaṃ ca sarveṣu varjayitvā ca kūpakam | parvatāstīrtharūpāśca mervādyāśca mahītale 100| yajñabhūmiśca yajñaśca agnihotre yathā sthitaḥ | śrāddhabhūmistathā śuddhā devaśālā tathā punaḥ 101| homaśālā tathā proktā vedādhyayanaveśma ca | gṛheṣu puṇyasaṃyuktaṃ gosthānaṃ varamuttamam 102| somapāyī bhavedyatra tīrthaṃ tatra pratiṣṭhitam | ārāmo yatra vai puṇyo aśvattho yatra tiṣṭhati 103| brahmavṛkṣo bhavedyatra vaṭavṛkṣastathaiva ca | anye ca vanyasaṃsthāne tatra tīrthaṃ pratiṣṭhitam 104| ete tīrthāḥ samākhyātāḥ pitāmātā tathaiva ca | purāṇaṃ paṭhyate yatra gururyatra svayaṃ sthitaḥ 105| subhāryā tiṣṭhate yatra tatra tīrthaṃ na saṃśayaḥ | suputrastiṣṭhate yatra tatra tīrthaṃ na saṃśayaḥ 106| ete tīrthāḥ samākhyātā rājaveśma tathaiva ca | vena uvāca- pātrasya lakṣaṇaṃ brūhi yasmai deyaṃ surottama 107| prasādasumukho bhūtvā kṛpayā mama mādhava | vāsudeva uvāca- śṛṇu rājanmahāprājña pātrasyāpi sulakṣaṇam 108| yasmai deyaṃ sudānaṃ ca śraddhāpūtairmahātmabhiḥ | brāhmaṇaṃ sukulopetaṃ vedādhyayanatatparam 109| śāṃtaṃ dāṃtaṃ tapoyuktaṃ śuklameva viśeṣataḥ | prajñāvaṃtaṃ jñānavaṃtaṃ devapūjanatatparam 110| satyavaṃtaṃ mahāpuṇyaṃ vaiṣṇavaṃ jñānapaṃḍitam | dharmajñaṃ muktalaulyaṃ ca pākhaṃḍaistu vivarjitam 111| evaṃ pātraṃ samākhyātamanyadevaṃ vadāmyaham | evametairguṇairyuktaṃ svasṛputraṃ narottamam 112| etaṃ pātraṃ vijānīhi duhitustanayaṃ tataḥ | jāmātaraṃ mahārāja bhāvairetaiśca saṃyutam 113| guruṃ ca dīkṣitaṃ caiva pātrabhūtaṃ narottama | etānyeva supātrāṇi dānayogyāni sattama 114| vedācārasamopetastṛptiṃ naiva ca gacchati | varjayetkila taṃ vipraṃ tathā kāṇaṃ sudhūrtakam 115| atikṛṣṇaṃ mahārāja kapilaṃ parivarjayet | karkaṭākṣaṃ sunīlaṃ ca śyāvadantaṃ vivarjayet 116| nīladaṃtaṃ tathā rājanpītadaṃtaṃ tathaiva ca | goghnaṃ sukṛṣṇadaṃtaṃ ca barbaraṃ cātipāṃśulam 117| hīnāṃgamadhikāṃgaṃ ca kuṣṭhinaṃ kunakhaṃ tathā | duścarmāṇaṃ mahārāja khalvāṭaṃ parivarjayet 118| anyāyeṣu ratā yasya jāyā viprasya kasya ca | tasmai dānaṃ na dātavyaṃ yadi brahmasamo bhavet 119| strījitāya na dātavyaṃ śākhāraṃḍe mahāmate | vyādhitāya na dātavyaṃ mṛtabhojiṣu bhūpate 120| corāya ca na dātavyaṃ sa yadyatrisamo bhavet | atṛptāya na dātavyaṃ śāvaṃ tu parivarjayet 121| atistabdhāya no deyaṃ śaṭhāya ca viśeṣataḥ | vedaśāstrasamāyuktaḥ sadācāreṇa varjitaḥ 122| śrāddhe dāne ca rājeṃdra naiva yuktaḥ kadā bhavet | atha dānaṃ pravakṣyāmi saphalaṃ puṇyadāyakam 123| kālatīrthasupātrāṇāṃ śraddhā yogātprajāyate | nāsti śraddhāsamaṃ puṇyaṃ nāsti śraddhāsamaṃ sukham 124| nāsti śraddhāsamaṃ tīrthaṃ saṃsāre prāṇināṃ nṛpa | śraddhābhāvena saṃyukto māmevaṃ parisaṃsmaret 125| pātrahaste pradātavyaṃ svalpameva nṛpottama | evaṃvidhasya dānasya vidhiyuktasya yatphalam 126| anaṃtaṃ tadavāpnoti matprasādātsukhī bhavet 127| iti śrīpadmapurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāṃ bhūmikhaṃḍe venopākhyāne ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ 39|