Chapter 42

शेष उवाच। आह्वयंतं महासैन्यवारिधौ पुष्कलं नृपम् । समालक्ष्य कपींद्रोऽपि हनूमांस्तमधावत १। लांगूलमुद्यम्य विशालदेहं । सरावमातत्य पयोदघोषम् । रणस्थितान्वीरवरान्कपींद्रो । जगाम तं वीरमणिं नृपेन्द्रम् २। आयांतं तं हनूमंतं वीक्ष्य पुष्कल उद्भटः । विलोकयामासदृशा वैरिक्रोध सुशोणया ३। जगाद तं हनूमंतं पुष्कलः परमास्त्रवित् । मेघगंभीरया वाचा नादयन्रणमंडलम् ४। पुष्कल उवाच। कथं त्वं समरे योद्धुमागतोसि महाकपे । कियद्बलं स्वल्पमेतद्राज्ञो वीरमणेर्महत् ५। यत्र त्रिजगती सर्वा संमुखे समुपागता । तत्र त्वं लीलया योद्धुं यातुमिच्छसि वा न वा ६। कोयं राजा वीरमणिः कियद्बलमथाल्पकम् । अत्रागमनमत्युग्रं तव वीर न भाव्यते ७। रघुनाथकृपापांगादहं निस्तीर्य दुस्तरम् । क्षणान्निर्यामि कीशेंद्र मा चित्तं कुरु संगरे ८। त्वया राक्षसपाथोधिस्तीर्णो रामकृपाव्रजात् । तथा रामं सुसंस्मृत्य निस्तरिष्यामि दुस्तरम् ९। ये केचिद्दुस्तरं प्राप्य रघुनाथं स्मरंति च । तेषां दुःखोदधिः शुष्को भविष्यति न संशयः १०। तस्माद्व्रज महावीर शत्रुघ्नसविधे बलिन् । एष आयामि निर्जित्य भूपं वीरमणिं क्षणात् ११। शेष उवाच। इति धीरां समाकर्ण्य वाणीं पुष्कलभाषिताम् । जगाद वचनं भूयः पुष्कलं परवीरहा १२। हनुमानुवाच। पुत्र मा साहसं कार्षीर्भूपं वीरमणिं प्रति । एष दाता शरण्यश्च बलशौर्यसमन्वितः १३। त्वं बालः स्थविरो भूपोऽखिलशस्त्रास्त्रवित्तमः । अनेके विजिताः संख्ये वीराः शौर्यसुशोभिनः १४। जानीहि पार्श्वे तस्य त्वं रक्षितारं सदाशिवम् । भक्त्या वशीकृतं स्थाणुं सोमं चैतत्पुरिस्थितम् १५। तस्मादहमनेनैव योत्स्ये भूपेन पुष्कल । अन्यान्वीरान्विजित्वा त्वं कीर्तिमाप्नुहि पुष्कलाम् १६। पुष्कल उवाच। शिवो भक्त्या वशीकृत्य स्वपुरे स्थापितोऽमुना । परमस्याशु हृदयेन तिष्ठति महेश्वरः १७। सदाशिवोयमाराध्य परमं स्थानमागतः । स रामो मन्मनस्त्यक्त्वा न क्वापि परिगच्छति १८। यत्र रामस्तत्र विश्वं सर्वं स्थास्नु चरिष्णु च । तस्मादहं जयिष्यामि रणे वीरमणिं नृपम् १९। व्रज त्वं समरे योद्धुमन्यान्मानिवरान्नृपान् । वीरसिंहमुखान्कीश मच्चिंतां मा कुरु प्रभो २०। वाचमित्थं समाकर्ण्य हनूमान्धीरसेविताम् । जगाम समरे योद्धुं वीरसिंहं नृपानुजम् २१। लक्ष्मीनिधिः सुतेनास्य शुभांगदसुसंज्ञिना । द्वैरथेन प्रयुयुधे महाशस्त्रास्त्रवेदिना २२। बलमित्रेण सुमदः स्वप्रतापबलोर्जितः । योद्धुं सशस्त्रः संग्रामं विचचार नृपात्मजः २३। आह्वयंतं नृपं दृष्ट्वा द्वैरथे युद्धकोविदः । पुष्कलो रुक्मखचिते रथे तिष्ठन्ययौ हि तम् २४। राजा तमागतं दृष्ट्वा पुष्कलं युद्धकोविदम् । उवाच निर्भिया वाण्या रणमध्ये सुभाषितः २५। वीरमणिरुवाच। बालमायाहि मां क्रुद्धं संग्रामे चंडकोपनम् । गच्छ प्राणपरीप्सायै मा युद्धं कुरु मे सह २६। त्वादृशान्बालकान्भूपा मादृशाः कृपयंति हि । प्रहरंति न चैतान्वै तस्माद्गच्छ रणाद्बहिः २७। यावत्त्वं न मया दृष्टश्चक्षुर्भ्यां तावदुन्मनाः । सांप्रतं त्वां प्रहर्तुं न मनः समभिकांक्षति २८। यत्त्वया मत्सुतो बाणैर्भिन्नो मूर्च्छीकृतः पुनः । सर्वं मया क्षांतमद्य तवबालधियो महत् २९। इति वाक्यं समाकर्ण्य पुष्कलो निजगाद तम् । पुष्कल उवाच। बालोऽहं त्वं महावृद्धः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः ३०। क्षत्रियाणां मतं चैव ये बलाधिक्यसंयुताः । त एव वृद्धा भूपाग्र्य न वयोवृद्धतां गताः ३१। मया ते मूर्च्छितः पुत्रः सशौर्यबलदर्पितः । इदानीं त्वामहं शस्त्रैः पातयिष्यामि संगरे ३२। तस्मात्त्वं यत्नतस्तिष्ठ राजन्संग्राममूर्धनि । रामभक्तं न मां कश्चिज्जयतींद्रपदे स्थितः ३३। इत्थं भाषितमाश्रुत्य पुष्कलस्य नृपाग्रणीः । जहास बालं संवीक्ष्य कोपं च व्यदधात्पुनः ३४। तं वै कुपितमालक्ष्य भरतात्मज उन्मदः । जघान शरविंशत्या राजानं हृदि तीक्ष्णया ३५। राजा तानागतान्दृष्ट्वा बाणांस्तेन विमोचितान् । चिच्छेद परमक्रुद्धः शरैस्तीक्ष्णैरनेकधा ३६। तद्बाणच्छेदनं दृष्ट्वा भारतिः परवीरहा । चुकोप हृदयेऽत्यंतं राजानं च त्रिभिः शरैः ३७। विव्याध भाले भूपाल पुत्रः पुष्कलसंज्ञकः । तत्र लग्ना विरेजुस्ते त्रिकूटशिखराणि किम् ३८। तैर्बाणैर्व्यथितो राजा जघान नवभिः शरैः । हृदये पुष्कलं वीरं महाकोपसमन्वितः । तैर्वत्सदन्तैर्बह्वस्रं पीतं रामानुजाङ्गजम् ३९। सर्पा आशीविषा यद्वत्क्रुद्धास्तद्वपुषि स्थिताः । परमं कोपमापन्नः पुष्कलो भूमिपं पुनः ४०। बाणानां शतकेनाशु बिभेद शितपर्वणाम् । तैर्बाणैः कवचं भिन्नं किरीटः सशिरस्त्रकः ४१। रथो धनुर्महत्सज्यं छिन्नं कोपपरिप्लवात् । क्षतजेन परिप्लुष्टो बाणभिन्नकलेवरः ४२। अन्यं स्यंदनमारुह्य जगाम भरतात्मजम् । धन्योसि वीर रामस्य चरणाब्जमधुव्रत ४३। महत्कृतं कर्म तेऽद्य यदहं विरथीकृतः । प्राणान्रक्षस्व भो वीर सांप्रतं मयि युद्ध्यति ४४। सुलभा न तव प्राणाः कालरूपे मयि स्थिते । इत्युक्त्वा व्यहनद्बाणैरसंख्यैः शस्त्रकोविदः ४५। भूमौ दिशि च तद्बाणा नान्यद्दृश्येत तत्र ह । अनेके गजसाहस्रा भिन्ना अश्वाः समंततः ४६। रथारथियुतास्तेन छिन्ना भिन्ना द्विधाकृताः । शोणितौघा सरित्तत्र प्रसुस्राव रणांगणे ४७। यत्रोन्मदा हि मातंगा दृश्यंते शैलशृंगवत् । केशाः शैवाललक्ष्यास्ते मुहुः प्राणिशिरः स्थिताः ४८। अनेके पाणयश्छिन्ना वीराणां मुद्रिकाश्रियः । दृश्यंते अहिवत्तत्र चंदनादिकरूषिताः ४९। शिरांसि च भटाग्र्याणां कच्छपाभां वहंति वै । मांसानि पंका यत्रासन्वीराणां महतां ततः ५०। एवं व्यतिकरे वृत्ते योगिन्यः शतशो रणे । पपुः पात्रेण रुधिरं प्राणिनां रणपातिनाम् ५१। मांसानि बुभुजुस्ता वै हर्षकौतुकसंयुताः । पीत्वा तु शोणितं तत्र भक्षित्वा मांसमुन्मदाः ५२। ननृतुर्जहसुः प्रोच्चैरुज्जगुः प्रधनांगणे । पिशाचास्तत्र समरे प्राणिनां मस्तकानि वै ५३। धृत्वा कराभ्यां मत्तांगास्तालवद्वादनोद्यताः । शिवास्तत्र महामांसं पतितानां रणांगणे ५४। भक्षित्वा व्यनदन्मत्ताः कातराणां भयप्रदाः । कातरास्त्राः समापन्ना गताः कुंजरकोटरे ५५। भक्षिता योगिनीभिस्ते पापिनां क्वापि न स्थितिः । एतत्कदनमालक्ष्य स्वसैन्यस्य रथाग्रणीः ५६। पुष्कलोऽपि चकारात्र कदनं रणमंडले । भिद्यंते गजशीर्षाणि पतंति मौक्तिकानि तु ५७। दृश्यते लोमभिः पूर्णा ताम्रपर्णीव तन्नदी । पुष्कलप्रहिता बाणा नृणामंगेषु संगताः । कुर्वंति प्राणविच्छेदं वीराणामपि सर्वतः ५८। सर्वे रुधिरसिक्तांगाः सर्वे च्छिन्ननिजांगकाः । दृश्यंते किंशुका यद्वत्सुभटाः प्रधनांगणे ५९। एतस्मिन्समये क्रुद्धः समाभाष्य महीपतिम् । जघान बहुबाणैस्तं रोषपूरपरिप्लुतः ६०। तद्बाणवेधभिन्नांगो विशीर्णकवचो नृपः । महाबलं तं मन्वानः प्राहरच्छरकोटिभिः ६१। तैर्बाणैः कवचान्मुक्तं सुस्राव बहुशोणितम् । वपुर्बभूव रुचिरं शरपंजरगोचरम् ६२। शरपंजरमध्यस्थो विह्वलीकृतमानसः । शरान्नेतुं च संधातुं न क्षमः स च भारतिः ६३। रामं स्मृत्वा धनुर्धृत्वा करे सज्जं महद्दृढम् । मुमोच बाणान्निशितान्वैरिवृंदनिवारणान् ६४। तैर्बाणैः शरजालं तद्विधूय मुनिपुंगव । शंखं प्रध्माय समरे जगाद गतभीर्नृपम् ६५। पुष्कल उवाच। त्वया कृतं महत्कर्म यन्मां बाणस्य पंजरे । गोचरं कृतवान्वीर वीरतापनमुद्भटम् ६६। वृद्धत्वान्मम मान्योसि सांप्रतं रणमंडले । पश्यमेऽद्य पराक्रांतं राजन्वीरमणे महत् ६७। बाणत्रयेण भो वीर मूर्च्छितं करवै नहि । तर्हि प्रतिज्ञां शृणु वै सर्ववीरविमोहिनीम् ६८। गंगां प्राप्यापि यो वै तां निंदित्वा पापहारिणीम् । न मज्जति महापापो महामूढविचेष्टितः ६९। तस्य पापं ममैवास्तु चेन्न त्वां रणमंडले । पातये मूर्च्छया वीर सन्नद्धो भव भूपते ७०। इति वाक्यं समाकर्ण्य पुष्कलस्य नृपोत्तमः । चुकोप भृशमुद्विग्नः संदधे निशिताञ्छरान् ७१। ते शरा हृदयं भित्त्वा गतास्ते भारतेर्महत् । पेतुः क्षितावधो यद्वद्रामभक्तिपराङ्मुखाः ७२। ततः शरं मुमोचास्मै निशितं वह्निसप्रभम् । लक्षीकृत्य महद्वक्षः कपाटतटविस्तृतम् ७३। स बाणो भूमिपतिना द्विधा छिन्नः शरेण हि । पपात रथमध्ये स रविमंडलवज्ज्वलन् ७४। अपरं बाणमाधत्त मातृभक्तिभवं ततः । निधाय पुण्यं सोऽप्येष चिच्छेद महता पुनः ७५। तदा खिन्नः स हृदये किंकर्तव्यमिति स्मरन् । रामं हृदि निजार्तिघ्नं मुमोच परमास्त्रवित् ७६। स बाणस्तस्य हृदये लग्न आशीविषोपमः । मूर्च्छामप्रापयत्तं वै ज्वलन्सूर्यसमप्रभः ७७। ततो हाहाकृतं सर्वं पलायनपरायणम् । राज्ञि संमूर्च्छिते जाते पुष्कलो जयमाप्तवान् ७८। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे वीरमणेः पराभवोनाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४२ ।

śeṣa uvāca| āhvayaṃtaṃ mahāsainyavāridhau puṣkalaṃ nṛpam | samālakṣya kapīṃdro'pi hanūmāṃstamadhāvata 1| lāṃgūlamudyamya viśāladehaṃ | sarāvamātatya payodaghoṣam | raṇasthitānvīravarānkapīṃdro | jagāma taṃ vīramaṇiṃ nṛpendram 2| āyāṃtaṃ taṃ hanūmaṃtaṃ vīkṣya puṣkala udbhaṭaḥ | vilokayāmāsadṛśā vairikrodha suśoṇayā 3| jagāda taṃ hanūmaṃtaṃ puṣkalaḥ paramāstravit | meghagaṃbhīrayā vācā nādayanraṇamaṃḍalam 4| puṣkala uvāca| kathaṃ tvaṃ samare yoddhumāgatosi mahākape | kiyadbalaṃ svalpametadrājño vīramaṇermahat 5| yatra trijagatī sarvā saṃmukhe samupāgatā | tatra tvaṃ līlayā yoddhuṃ yātumicchasi vā na vā 6| koyaṃ rājā vīramaṇiḥ kiyadbalamathālpakam | atrāgamanamatyugraṃ tava vīra na bhāvyate 7| raghunāthakṛpāpāṃgādahaṃ nistīrya dustaram | kṣaṇānniryāmi kīśeṃdra mā cittaṃ kuru saṃgare 8| tvayā rākṣasapāthodhistīrṇo rāmakṛpāvrajāt | tathā rāmaṃ susaṃsmṛtya nistariṣyāmi dustaram 9| ye keciddustaraṃ prāpya raghunāthaṃ smaraṃti ca | teṣāṃ duḥkhodadhiḥ śuṣko bhaviṣyati na saṃśayaḥ 10| tasmādvraja mahāvīra śatrughnasavidhe balin | eṣa āyāmi nirjitya bhūpaṃ vīramaṇiṃ kṣaṇāt 11| śeṣa uvāca| iti dhīrāṃ samākarṇya vāṇīṃ puṣkalabhāṣitām | jagāda vacanaṃ bhūyaḥ puṣkalaṃ paravīrahā 12| hanumānuvāca| putra mā sāhasaṃ kārṣīrbhūpaṃ vīramaṇiṃ prati | eṣa dātā śaraṇyaśca balaśauryasamanvitaḥ 13| tvaṃ bālaḥ sthaviro bhūpo'khilaśastrāstravittamaḥ | aneke vijitāḥ saṃkhye vīrāḥ śauryasuśobhinaḥ 14| jānīhi pārśve tasya tvaṃ rakṣitāraṃ sadāśivam | bhaktyā vaśīkṛtaṃ sthāṇuṃ somaṃ caitatpuristhitam 15| tasmādahamanenaiva yotsye bhūpena puṣkala | anyānvīrānvijitvā tvaṃ kīrtimāpnuhi puṣkalām 16| puṣkala uvāca| śivo bhaktyā vaśīkṛtya svapure sthāpito'munā | paramasyāśu hṛdayena tiṣṭhati maheśvaraḥ 17| sadāśivoyamārādhya paramaṃ sthānamāgataḥ | sa rāmo manmanastyaktvā na kvāpi parigacchati 18| yatra rāmastatra viśvaṃ sarvaṃ sthāsnu cariṣṇu ca | tasmādahaṃ jayiṣyāmi raṇe vīramaṇiṃ nṛpam 19| vraja tvaṃ samare yoddhumanyānmānivarānnṛpān | vīrasiṃhamukhānkīśa macciṃtāṃ mā kuru prabho 20| vācamitthaṃ samākarṇya hanūmāndhīrasevitām | jagāma samare yoddhuṃ vīrasiṃhaṃ nṛpānujam 21| lakṣmīnidhiḥ sutenāsya śubhāṃgadasusaṃjñinā | dvairathena prayuyudhe mahāśastrāstravedinā 22| balamitreṇa sumadaḥ svapratāpabalorjitaḥ | yoddhuṃ saśastraḥ saṃgrāmaṃ vicacāra nṛpātmajaḥ 23| āhvayaṃtaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā dvairathe yuddhakovidaḥ | puṣkalo rukmakhacite rathe tiṣṭhanyayau hi tam 24| rājā tamāgataṃ dṛṣṭvā puṣkalaṃ yuddhakovidam | uvāca nirbhiyā vāṇyā raṇamadhye subhāṣitaḥ 25| vīramaṇiruvāca| bālamāyāhi māṃ kruddhaṃ saṃgrāme caṃḍakopanam | gaccha prāṇaparīpsāyai mā yuddhaṃ kuru me saha 26| tvādṛśānbālakānbhūpā mādṛśāḥ kṛpayaṃti hi | praharaṃti na caitānvai tasmādgaccha raṇādbahiḥ 27| yāvattvaṃ na mayā dṛṣṭaścakṣurbhyāṃ tāvadunmanāḥ | sāṃprataṃ tvāṃ prahartuṃ na manaḥ samabhikāṃkṣati 28| yattvayā matsuto bāṇairbhinno mūrcchīkṛtaḥ punaḥ | sarvaṃ mayā kṣāṃtamadya tavabāladhiyo mahat 29| iti vākyaṃ samākarṇya puṣkalo nijagāda tam | puṣkala uvāca| bālo'haṃ tvaṃ mahāvṛddhaḥ sarvaśastrāstrakovidaḥ 30| kṣatriyāṇāṃ mataṃ caiva ye balādhikyasaṃyutāḥ | ta eva vṛddhā bhūpāgrya na vayovṛddhatāṃ gatāḥ 31| mayā te mūrcchitaḥ putraḥ saśauryabaladarpitaḥ | idānīṃ tvāmahaṃ śastraiḥ pātayiṣyāmi saṃgare 32| tasmāttvaṃ yatnatastiṣṭha rājansaṃgrāmamūrdhani | rāmabhaktaṃ na māṃ kaścijjayatīṃdrapade sthitaḥ 33| itthaṃ bhāṣitamāśrutya puṣkalasya nṛpāgraṇīḥ | jahāsa bālaṃ saṃvīkṣya kopaṃ ca vyadadhātpunaḥ 34| taṃ vai kupitamālakṣya bharatātmaja unmadaḥ | jaghāna śaraviṃśatyā rājānaṃ hṛdi tīkṣṇayā 35| rājā tānāgatāndṛṣṭvā bāṇāṃstena vimocitān | ciccheda paramakruddhaḥ śaraistīkṣṇairanekadhā 36| tadbāṇacchedanaṃ dṛṣṭvā bhāratiḥ paravīrahā | cukopa hṛdaye'tyaṃtaṃ rājānaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 37| vivyādha bhāle bhūpāla putraḥ puṣkalasaṃjñakaḥ | tatra lagnā virejuste trikūṭaśikharāṇi kim 38| tairbāṇairvyathito rājā jaghāna navabhiḥ śaraiḥ | hṛdaye puṣkalaṃ vīraṃ mahākopasamanvitaḥ | tairvatsadantairbahvasraṃ pītaṃ rāmānujāṅgajam 39| sarpā āśīviṣā yadvatkruddhāstadvapuṣi sthitāḥ | paramaṃ kopamāpannaḥ puṣkalo bhūmipaṃ punaḥ 40| bāṇānāṃ śatakenāśu bibheda śitaparvaṇām | tairbāṇaiḥ kavacaṃ bhinnaṃ kirīṭaḥ saśirastrakaḥ 41| ratho dhanurmahatsajyaṃ chinnaṃ kopapariplavāt | kṣatajena paripluṣṭo bāṇabhinnakalevaraḥ 42| anyaṃ syaṃdanamāruhya jagāma bharatātmajam | dhanyosi vīra rāmasya caraṇābjamadhuvrata 43| mahatkṛtaṃ karma te'dya yadahaṃ virathīkṛtaḥ | prāṇānrakṣasva bho vīra sāṃprataṃ mayi yuddhyati 44| sulabhā na tava prāṇāḥ kālarūpe mayi sthite | ityuktvā vyahanadbāṇairasaṃkhyaiḥ śastrakovidaḥ 45| bhūmau diśi ca tadbāṇā nānyaddṛśyeta tatra ha | aneke gajasāhasrā bhinnā aśvāḥ samaṃtataḥ 46| rathārathiyutāstena chinnā bhinnā dvidhākṛtāḥ | śoṇitaughā sarittatra prasusrāva raṇāṃgaṇe 47| yatronmadā hi mātaṃgā dṛśyaṃte śailaśṛṃgavat | keśāḥ śaivālalakṣyāste muhuḥ prāṇiśiraḥ sthitāḥ 48| aneke pāṇayaśchinnā vīrāṇāṃ mudrikāśriyaḥ | dṛśyaṃte ahivattatra caṃdanādikarūṣitāḥ 49| śirāṃsi ca bhaṭāgryāṇāṃ kacchapābhāṃ vahaṃti vai | māṃsāni paṃkā yatrāsanvīrāṇāṃ mahatāṃ tataḥ 50| evaṃ vyatikare vṛtte yoginyaḥ śataśo raṇe | papuḥ pātreṇa rudhiraṃ prāṇināṃ raṇapātinām 51| māṃsāni bubhujustā vai harṣakautukasaṃyutāḥ | pītvā tu śoṇitaṃ tatra bhakṣitvā māṃsamunmadāḥ 52| nanṛturjahasuḥ proccairujjaguḥ pradhanāṃgaṇe | piśācāstatra samare prāṇināṃ mastakāni vai 53| dhṛtvā karābhyāṃ mattāṃgāstālavadvādanodyatāḥ | śivāstatra mahāmāṃsaṃ patitānāṃ raṇāṃgaṇe 54| bhakṣitvā vyanadanmattāḥ kātarāṇāṃ bhayapradāḥ | kātarāstrāḥ samāpannā gatāḥ kuṃjarakoṭare 55| bhakṣitā yoginībhiste pāpināṃ kvāpi na sthitiḥ | etatkadanamālakṣya svasainyasya rathāgraṇīḥ 56| puṣkalo'pi cakārātra kadanaṃ raṇamaṃḍale | bhidyaṃte gajaśīrṣāṇi pataṃti mauktikāni tu 57| dṛśyate lomabhiḥ pūrṇā tāmraparṇīva tannadī | puṣkalaprahitā bāṇā nṛṇāmaṃgeṣu saṃgatāḥ | kurvaṃti prāṇavicchedaṃ vīrāṇāmapi sarvataḥ 58| sarve rudhirasiktāṃgāḥ sarve cchinnanijāṃgakāḥ | dṛśyaṃte kiṃśukā yadvatsubhaṭāḥ pradhanāṃgaṇe 59| etasminsamaye kruddhaḥ samābhāṣya mahīpatim | jaghāna bahubāṇaistaṃ roṣapūrapariplutaḥ 60| tadbāṇavedhabhinnāṃgo viśīrṇakavaco nṛpaḥ | mahābalaṃ taṃ manvānaḥ prāharaccharakoṭibhiḥ 61| tairbāṇaiḥ kavacānmuktaṃ susrāva bahuśoṇitam | vapurbabhūva ruciraṃ śarapaṃjaragocaram 62| śarapaṃjaramadhyastho vihvalīkṛtamānasaḥ | śarānnetuṃ ca saṃdhātuṃ na kṣamaḥ sa ca bhāratiḥ 63| rāmaṃ smṛtvā dhanurdhṛtvā kare sajjaṃ mahaddṛḍham | mumoca bāṇānniśitānvairivṛṃdanivāraṇān 64| tairbāṇaiḥ śarajālaṃ tadvidhūya munipuṃgava | śaṃkhaṃ pradhmāya samare jagāda gatabhīrnṛpam 65| puṣkala uvāca| tvayā kṛtaṃ mahatkarma yanmāṃ bāṇasya paṃjare | gocaraṃ kṛtavānvīra vīratāpanamudbhaṭam 66| vṛddhatvānmama mānyosi sāṃprataṃ raṇamaṃḍale | paśyame'dya parākrāṃtaṃ rājanvīramaṇe mahat 67| bāṇatrayeṇa bho vīra mūrcchitaṃ karavai nahi | tarhi pratijñāṃ śṛṇu vai sarvavīravimohinīm 68| gaṃgāṃ prāpyāpi yo vai tāṃ niṃditvā pāpahāriṇīm | na majjati mahāpāpo mahāmūḍhaviceṣṭitaḥ 69| tasya pāpaṃ mamaivāstu cenna tvāṃ raṇamaṃḍale | pātaye mūrcchayā vīra sannaddho bhava bhūpate 70| iti vākyaṃ samākarṇya puṣkalasya nṛpottamaḥ | cukopa bhṛśamudvignaḥ saṃdadhe niśitāñcharān 71| te śarā hṛdayaṃ bhittvā gatāste bhāratermahat | petuḥ kṣitāvadho yadvadrāmabhaktiparāṅmukhāḥ 72| tataḥ śaraṃ mumocāsmai niśitaṃ vahnisaprabham | lakṣīkṛtya mahadvakṣaḥ kapāṭataṭavistṛtam 73| sa bāṇo bhūmipatinā dvidhā chinnaḥ śareṇa hi | papāta rathamadhye sa ravimaṃḍalavajjvalan 74| aparaṃ bāṇamādhatta mātṛbhaktibhavaṃ tataḥ | nidhāya puṇyaṃ so'pyeṣa ciccheda mahatā punaḥ 75| tadā khinnaḥ sa hṛdaye kiṃkartavyamiti smaran | rāmaṃ hṛdi nijārtighnaṃ mumoca paramāstravit 76| sa bāṇastasya hṛdaye lagna āśīviṣopamaḥ | mūrcchāmaprāpayattaṃ vai jvalansūryasamaprabhaḥ 77| tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ palāyanaparāyaṇam | rājñi saṃmūrcchite jāte puṣkalo jayamāptavān 78| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe vīramaṇeḥ parābhavonāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ 42 |