Chapter 92

पृथुरुवाच- महाफलं त्वया प्रोक्तं मुने कार्त्तिकमाघयोः । तयोः स्नानविधिं सम्यङ्नियमानपि नारद । उद्यापनविधिं चैवं यथावद्वक्तुमर्हसि १। नारद उवाच- त्वं विष्णोरंशसंजातो नाज्ञातं विद्यते तव । तथापि वदतः सम्यङ्माहात्म्यं शृणु वेनज २। आश्विनस्य तु मासस्य या शुक्लैकादशी भवेत् । कार्तिकव्रतनियमं तस्यां कुर्यादतंद्रितः ३। रात्र्यां तुर्यांशशेषायां मुदो तिष्ठत्सदा व्रती । नैरृत्यां संव्रजेद्वासाद्बहिः सोदकभाजनः ४। दिवासंध्या सुकर्णस्थ ब्रह्मसूत्र उदङ्मुखः । अंतर्धाय तृणं भूमौ शिरः प्रावृत्य वाससा ५। वक्त्रं नियम्य यत्नेन ष्ठीवनश्वासवर्जितः । कुर्यान्मूत्रपुरीषे च रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः ६। गृहीतशिश्नश्चोत्थाय गृहीत्वा शुचिमृत्तिकाम् । गंधलेपक्षयकरं शौचं कुर्यादतंद्रितः ७। एका लिंगे गुदे पंच तथा वामकरे दश । उभयोः सप्त दातव्यास्तथा तिस्रस्तु पादयोः ८। एतद्द्वि त्रिगुणं प्रोक्तं ब्रह्मचारि वनस्थयोः । यतेश्चतुर्गुणं रात्रौ तदर्द्धं शौचमाचरेत् ९। तदर्द्धमपि मार्गस्थः स्त्रीशूद्राणां तदर्द्धकम् । शौचकर्मविहीनस्य सकला निष्फलाः क्रियाः १०। मुखशुद्धिविहीनस्य नो मंत्राः फलदाः स्मृताः । दंत जिह्वा विशुद्धिं च ततः कुर्यात्प्रयत्नतः ११। आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो देहि वनस्पते १२। इति मंत्रं समुच्चार्य द्वादशांगुलकं सदा । समिधा क्षीरवृक्षास्य क्षयाहोपोषणं विना १३। प्रतिपद्दर्श नवमी षष्ठीश्चार्कदिनं विना । चंद्रसूर्योपरागे च न कुर्याद्दंतधावनम् १४। कंटकीवृक्षकार्पास निर्गुंडी ब्रह्मवृक्षजम् । बिल्वैरंडविगंधाढ्यं वर्जयेद्दंतधावनम् १५। ततो विष्णोः शिवस्यापि गृहं गच्छेत्प्रसन्नधीः । गंधपुष्पसुतांबूलान्गृहीत्वा भक्तितत्परः १६। तत्र देवस्य पाद्यार्घाद्युपचारान्पृथक्पृथक् । कृत्वा स्तुत्वा पुनर्नत्वा कुर्याद्गीतादिमंगलम् १७। तालवेणुमृदंगादि ध्वनियुक्तान्सनृत्तकान् । पुष्पैर्गंधैः सतांबूलैर्गायनानपि चार्चयेत् १८। देवालये गानपरा यतस्ते विष्णुमूर्त्तयः । तपांसि यज्ञदानानि कृतानि च जगद्गुरोः १९। तुष्टिदानि कलौ नित्यं भक्त्या देवस्य सत्पतेः । क्व त्वं वससि देवेश मया पृष्टस्तु पार्थिव २०। विष्णुरेवं तदा प्राह मद्भक्तिपरितोषितः । नाहं वसामि वैकुंठे योगिनां हृदये न च २१। मद्भक्ता यत्र गायंति तत्र तिष्ठामि नारद । सत्पुराणकथां श्रुत्वा मद्भक्तानां च गायनम् २२। नेच्छंति ये नरा मूढा मद्द्वेष्यास्ते भवंति हि । तेषां पूजादिकं गंधपुष्पादि क्रयते नरैः२३। तेन प्रीतिं तथा यामि न तथा मत्प्रपूजनात् । शिरीषोन्मत्तगिरिजा मल्लिका शाल्मलीभवैः २४। अर्कजैः कर्णिकारैश्च विष्णुर्नार्च्यस्तथाक्षतैः । जपा कुंद शिरीषैश्च यूथिका मालती भवैः २५। केतकीभव पुष्पैश्च नैवार्च्यः शंकरस्तथा । गणेशं तुलसीपत्रैर्दुर्गां नैव च दूर्वया २६। मुनिपुष्पैस्तथा सूर्यं लक्ष्मीकामो न चार्चयेत् । सुगंधीनि प्रशस्तानि पूजायां सर्वदैव तु २७। एवं पूजाविधिं कृत्वा देवदेवं क्षमापयेत् । मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर २८। यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे । ततःप्रदक्षिणंकृत्वादंडवत्प्रणिपत्यच २९। पुनःक्षमापयेद्देवंगायनाद्यंक्षमापयेत् । विष्णोः शिवस्यापि च पूजनादिकं कुर्वंति सम्यङ्निशि कार्तिके ये । निर्धूतपापाः सह पूर्वजैस्ते प्रयांति विष्णोर्भवनं मनुष्याः ३०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कार्तिकमाहात्म्ये श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे नियमवर्णनं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः ९२।

pṛthuruvāca- mahāphalaṃ tvayā proktaṃ mune kārttikamāghayoḥ | tayoḥ snānavidhiṃ samyaṅniyamānapi nārada | udyāpanavidhiṃ caivaṃ yathāvadvaktumarhasi 1| nārada uvāca- tvaṃ viṣṇoraṃśasaṃjāto nājñātaṃ vidyate tava | tathāpi vadataḥ samyaṅmāhātmyaṃ śṛṇu venaja 2| āśvinasya tu māsasya yā śuklaikādaśī bhavet | kārtikavrataniyamaṃ tasyāṃ kuryādataṃdritaḥ 3| rātryāṃ turyāṃśaśeṣāyāṃ mudo tiṣṭhatsadā vratī | nairṛtyāṃ saṃvrajedvāsādbahiḥ sodakabhājanaḥ 4| divāsaṃdhyā sukarṇastha brahmasūtra udaṅmukhaḥ | aṃtardhāya tṛṇaṃ bhūmau śiraḥ prāvṛtya vāsasā 5| vaktraṃ niyamya yatnena ṣṭhīvanaśvāsavarjitaḥ | kuryānmūtrapurīṣe ca rātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ 6| gṛhītaśiśnaścotthāya gṛhītvā śucimṛttikām | gaṃdhalepakṣayakaraṃ śaucaṃ kuryādataṃdritaḥ 7| ekā liṃge gude paṃca tathā vāmakare daśa | ubhayoḥ sapta dātavyāstathā tisrastu pādayoḥ 8| etaddvi triguṇaṃ proktaṃ brahmacāri vanasthayoḥ | yateścaturguṇaṃ rātrau tadarddhaṃ śaucamācaret 9| tadarddhamapi mārgasthaḥ strīśūdrāṇāṃ tadarddhakam | śaucakarmavihīnasya sakalā niṣphalāḥ kriyāḥ 10| mukhaśuddhivihīnasya no maṃtrāḥ phaladāḥ smṛtāḥ | daṃta jihvā viśuddhiṃ ca tataḥ kuryātprayatnataḥ 11| āyurbalaṃ yaśo varcaḥ prajāḥ paśuvasūni ca | brahma prajñāṃ ca medhāṃ ca tvanno dehi vanaspate 12| iti maṃtraṃ samuccārya dvādaśāṃgulakaṃ sadā | samidhā kṣīravṛkṣāsya kṣayāhopoṣaṇaṃ vinā 13| pratipaddarśa navamī ṣaṣṭhīścārkadinaṃ vinā | caṃdrasūryoparāge ca na kuryāddaṃtadhāvanam 14| kaṃṭakīvṛkṣakārpāsa nirguṃḍī brahmavṛkṣajam | bilvairaṃḍavigaṃdhāḍhyaṃ varjayeddaṃtadhāvanam 15| tato viṣṇoḥ śivasyāpi gṛhaṃ gacchetprasannadhīḥ | gaṃdhapuṣpasutāṃbūlāngṛhītvā bhaktitatparaḥ 16| tatra devasya pādyārghādyupacārānpṛthakpṛthak | kṛtvā stutvā punarnatvā kuryādgītādimaṃgalam 17| tālaveṇumṛdaṃgādi dhvaniyuktānsanṛttakān | puṣpairgaṃdhaiḥ satāṃbūlairgāyanānapi cārcayet 18| devālaye gānaparā yataste viṣṇumūrttayaḥ | tapāṃsi yajñadānāni kṛtāni ca jagadguroḥ 19| tuṣṭidāni kalau nityaṃ bhaktyā devasya satpateḥ | kva tvaṃ vasasi deveśa mayā pṛṣṭastu pārthiva 20| viṣṇurevaṃ tadā prāha madbhaktiparitoṣitaḥ | nāhaṃ vasāmi vaikuṃṭhe yogināṃ hṛdaye na ca 21| madbhaktā yatra gāyaṃti tatra tiṣṭhāmi nārada | satpurāṇakathāṃ śrutvā madbhaktānāṃ ca gāyanam 22| necchaṃti ye narā mūḍhā maddveṣyāste bhavaṃti hi | teṣāṃ pūjādikaṃ gaṃdhapuṣpādi krayate naraiḥ23| tena prītiṃ tathā yāmi na tathā matprapūjanāt | śirīṣonmattagirijā mallikā śālmalībhavaiḥ 24| arkajaiḥ karṇikāraiśca viṣṇurnārcyastathākṣataiḥ | japā kuṃda śirīṣaiśca yūthikā mālatī bhavaiḥ 25| ketakībhava puṣpaiśca naivārcyaḥ śaṃkarastathā | gaṇeśaṃ tulasīpatrairdurgāṃ naiva ca dūrvayā 26| munipuṣpaistathā sūryaṃ lakṣmīkāmo na cārcayet | sugaṃdhīni praśastāni pūjāyāṃ sarvadaiva tu 27| evaṃ pūjāvidhiṃ kṛtvā devadevaṃ kṣamāpayet | maṃtrahīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktihīnaṃ sureśvara 28| yatpūjitaṃ mayā deva paripūrṇaṃ tadastu me | tataḥpradakṣiṇaṃkṛtvādaṃḍavatpraṇipatyaca 29| punaḥkṣamāpayeddevaṃgāyanādyaṃkṣamāpayet | viṣṇoḥ śivasyāpi ca pūjanādikaṃ kurvaṃti samyaṅniśi kārtike ye | nirdhūtapāpāḥ saha pūrvajaiste prayāṃti viṣṇorbhavanaṃ manuṣyāḥ 30| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kārtikamāhātmye śrīkṛṣṇasatyabhāmāsaṃvāde niyamavarṇanaṃ nāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ 92|