Chapter 55

विष्णुरुवाच- भावं विदित्वा सुरराट्च तस्याः प्रोवाच कामं पुरतः स्थितं सः । न चास्ति शक्या स्मर ते जयाय सत्यात्मकध्यान सुदंशिता सती १। धर्माख्य चापं स्वकरे गृहीत्वा ज्ञानाभिधानं वरमेव बाणम् । योद्धुं रणे संप्रति संस्थिता सती वीरो यथा दर्पितवीर्यभावः २। जिगीषयेयं पुरुषार्थमेव त्वमात्मनः कुरुषे पौरुषं तु । त्वामद्य जेतुं समरे समर्था यद्भाव्यमेवं तदिहैव चिंत्यम् ३। दग्धोसि पूर्वं त्वमिहैव शंभुना महात्मना तेन समं विरोधम् । कृत्वा फलं तस्य विकर्मणश्च जातोस्यनंगः स्मर सत्यमेव ४। यथा त्वया कर्म कृतं पुरा स्मर फलं तु प्राप्तं तु तथैव तीव्रम् । सुकुत्सितां योनिमवाप्स्यसि ध्रुवं साध्व्यानया सार्धमिहैव कथ्यसे ५। ये ज्ञानवंतः पुरुषा जगत्त्रये वैरं प्रकुर्वन्ति महात्मभिः समम् । भुंजन्ति ते दुष्कृतमेवतत्फलं दुःखान्वितं रूपविनाशनं च ६। व्याघुष्य आवां तु व्रजाव काम एनां परित्यज्य सतीं प्रयुज्य । सत्याः प्रसंगेन पुरा मया तु लब्धं फलं पापमयं त्वसह्यम् ७। त्वमेव जानासि चरित्रमेतच्छप्तोस्मि तेनापि च गौतमेन । जातश्च मेषवृषणः सदा ह्यहं भवान्गतो मां तु विहाय तत्र ८। तेजः प्रभावो ह्यतुलः सतीनां धाता समर्थः सहितुं न सूर्यः । सुकुत्सितं रूपमिदं तु रक्षेत्पुरानुसूया मुनिना हि शप्तम् ९। निरुध्य सूर्यं परिवेगवंतमुद्यंतमेवं प्रभया सुदीप्तम् । भर्तुश्च मृत्युं परिबाधमानं मांडव्यशापस्य च कौंडिनस्य १०। अत्रेः प्रिया सत्यपतिव्रता तया स्वपुत्रतां देवत्रयं हि नीतम् । न किं पुरा मन्मथ ते श्रुतं सदा संस्कारयुक्ताः प्रभवंति सत्यः ११। सावित्रीनाम्नी द्युमत्सेनपुत्री नीतं प्रियं सा पुनरानिनाय । यमादिहैवाश्वपतेः सुपुत्रं सती त्वमेवं परिसंश्रुतं च १२। अग्नेः शिखां कः परिसंस्पृशेद्वै तरेद्धिकः सागरमेव मूढः । गले तु बद्धासु शिलां भुजाभ्यां को वा सतीं वश्यति वीतरागाम् १३। उक्ते तु वाक्ये बहुनीतियुक्ते इंद्रेण कामस्य सुशिक्षणार्थम् । आकर्ण्य वाक्यं मकरध्वजस्तु उवाच देवेंद्रमथैनमेव १४। काम उवाच- तवातिदेशादहमागतो वै धैर्यं सुहृत्त्वं पुरुषार्थमेव । त्यक्त्वा तदर्थं परिभाषसे मां निःसत्वरूपं बहुभीतियुक्तम् १५। व्याबुद्धि यास्यामि यदा सुरेशस्याल्लोकमध्ये मम कीर्तिनाशः । ऊढिंकरोमानविहीन एव सर्वे वदिष्यंत्यनया जितं माम् १६। ये वै जिता देवगणाश्च दानवाः पूर्वं मुनींद्रास्तपसः प्रयुक्ताः । हास्यं करिष्यंति ममापि सद्यो नार्या जितो मन्मथ एष भीमः १७। तस्मात्प्रयास्यामि त्वयैव सार्धमस्या बलं मानमतः सुरेश । तेजश्च धैर्यं परिणाशयिष्ये कस्माद्भवानत्र बिभेति शक्र १८। संबोध्य चैवं स सुराधिनाथं चापं गृहीतं सशरं सुपुष्पम् । उवाच क्रीडां पुरतः स्थितां तां विधाय मायां भवती प्रयातु १९। वैश्यस्य भार्यां सुकलां सुपुण्यां सत्येस्थितां धर्मविदां गुणज्ञाम् । इतो हि गत्वा कुरु कार्यमुक्तं साहाय्यरूपं च प्रिये सखे शृणु २०। क्रीडां समाभाष्य ततो मनोभवस्त्वंते स्थितां प्रीतिमथाह्वयत्पुनः । कार्यं भवत्या ममकार्यमुत्तममे तां सुस्नेहैः परिभावयत्वम् २१। इंद्रं हि दृष्ट्वा सुकला यथा भवेत्स्नेहानुगा चारुविलोचनेयम् । तैस्तैः प्रभावैर्गुणवाक्ययुक्तैर्नयस्व वश्यं च प्रिये सखे शृणु २२। भो भोः सखे साधय गच्छ शीघ्रं मायामयं नंदनरूपयुक्तम् । पुष्पोपयुक्तं च फलप्रधानं घुष्टं रुतैः कोकिलषट्पदानाम् २३। आहूय वीरं मकरंदमेव रसायनं स्वादुगुणैरुपेतम् । सहानिलाद्यैर्निजकर्मयुक्तैः संप्रेषयित्वा पुनरेव कामम् २४। एवं समादिश्य महत्ससैन्यं त्रैलोक्यसंमोहकरं तु कामः । चक्रे प्रयाणं सुरराजसार्धं संमोहनायैव महासतीं ताम् २५।

viṣṇuruvāca- bhāvaṃ viditvā surarāṭca tasyāḥ provāca kāmaṃ purataḥ sthitaṃ saḥ | na cāsti śakyā smara te jayāya satyātmakadhyāna sudaṃśitā satī 1| dharmākhya cāpaṃ svakare gṛhītvā jñānābhidhānaṃ varameva bāṇam | yoddhuṃ raṇe saṃprati saṃsthitā satī vīro yathā darpitavīryabhāvaḥ 2| jigīṣayeyaṃ puruṣārthameva tvamātmanaḥ kuruṣe pauruṣaṃ tu | tvāmadya jetuṃ samare samarthā yadbhāvyamevaṃ tadihaiva ciṃtyam 3| dagdhosi pūrvaṃ tvamihaiva śaṃbhunā mahātmanā tena samaṃ virodham | kṛtvā phalaṃ tasya vikarmaṇaśca jātosyanaṃgaḥ smara satyameva 4| yathā tvayā karma kṛtaṃ purā smara phalaṃ tu prāptaṃ tu tathaiva tīvram | sukutsitāṃ yonimavāpsyasi dhruvaṃ sādhvyānayā sārdhamihaiva kathyase 5| ye jñānavaṃtaḥ puruṣā jagattraye vairaṃ prakurvanti mahātmabhiḥ samam | bhuṃjanti te duṣkṛtamevatatphalaṃ duḥkhānvitaṃ rūpavināśanaṃ ca 6| vyāghuṣya āvāṃ tu vrajāva kāma enāṃ parityajya satīṃ prayujya | satyāḥ prasaṃgena purā mayā tu labdhaṃ phalaṃ pāpamayaṃ tvasahyam 7| tvameva jānāsi caritrametacchaptosmi tenāpi ca gautamena | jātaśca meṣavṛṣaṇaḥ sadā hyahaṃ bhavāngato māṃ tu vihāya tatra 8| tejaḥ prabhāvo hyatulaḥ satīnāṃ dhātā samarthaḥ sahituṃ na sūryaḥ | sukutsitaṃ rūpamidaṃ tu rakṣetpurānusūyā muninā hi śaptam 9| nirudhya sūryaṃ parivegavaṃtamudyaṃtamevaṃ prabhayā sudīptam | bhartuśca mṛtyuṃ paribādhamānaṃ māṃḍavyaśāpasya ca kauṃḍinasya 10| atreḥ priyā satyapativratā tayā svaputratāṃ devatrayaṃ hi nītam | na kiṃ purā manmatha te śrutaṃ sadā saṃskārayuktāḥ prabhavaṃti satyaḥ 11| sāvitrīnāmnī dyumatsenaputrī nītaṃ priyaṃ sā punarānināya | yamādihaivāśvapateḥ suputraṃ satī tvamevaṃ parisaṃśrutaṃ ca 12| agneḥ śikhāṃ kaḥ parisaṃspṛśedvai tareddhikaḥ sāgarameva mūḍhaḥ | gale tu baddhāsu śilāṃ bhujābhyāṃ ko vā satīṃ vaśyati vītarāgām 13| ukte tu vākye bahunītiyukte iṃdreṇa kāmasya suśikṣaṇārtham | ākarṇya vākyaṃ makaradhvajastu uvāca deveṃdramathainameva 14| kāma uvāca- tavātideśādahamāgato vai dhairyaṃ suhṛttvaṃ puruṣārthameva | tyaktvā tadarthaṃ paribhāṣase māṃ niḥsatvarūpaṃ bahubhītiyuktam 15| vyābuddhi yāsyāmi yadā sureśasyāllokamadhye mama kīrtināśaḥ | ūḍhiṃkaromānavihīna eva sarve vadiṣyaṃtyanayā jitaṃ mām 16| ye vai jitā devagaṇāśca dānavāḥ pūrvaṃ munīṃdrāstapasaḥ prayuktāḥ | hāsyaṃ kariṣyaṃti mamāpi sadyo nāryā jito manmatha eṣa bhīmaḥ 17| tasmātprayāsyāmi tvayaiva sārdhamasyā balaṃ mānamataḥ sureśa | tejaśca dhairyaṃ pariṇāśayiṣye kasmādbhavānatra bibheti śakra 18| saṃbodhya caivaṃ sa surādhināthaṃ cāpaṃ gṛhītaṃ saśaraṃ supuṣpam | uvāca krīḍāṃ purataḥ sthitāṃ tāṃ vidhāya māyāṃ bhavatī prayātu 19| vaiśyasya bhāryāṃ sukalāṃ supuṇyāṃ satyesthitāṃ dharmavidāṃ guṇajñām | ito hi gatvā kuru kāryamuktaṃ sāhāyyarūpaṃ ca priye sakhe śṛṇu 20| krīḍāṃ samābhāṣya tato manobhavastvaṃte sthitāṃ prītimathāhvayatpunaḥ | kāryaṃ bhavatyā mamakāryamuttamame tāṃ susnehaiḥ paribhāvayatvam 21| iṃdraṃ hi dṛṣṭvā sukalā yathā bhavetsnehānugā cāruvilocaneyam | taistaiḥ prabhāvairguṇavākyayuktairnayasva vaśyaṃ ca priye sakhe śṛṇu 22| bho bhoḥ sakhe sādhaya gaccha śīghraṃ māyāmayaṃ naṃdanarūpayuktam | puṣpopayuktaṃ ca phalapradhānaṃ ghuṣṭaṃ rutaiḥ kokilaṣaṭpadānām 23| āhūya vīraṃ makaraṃdameva rasāyanaṃ svāduguṇairupetam | sahānilādyairnijakarmayuktaiḥ saṃpreṣayitvā punareva kāmam 24| evaṃ samādiśya mahatsasainyaṃ trailokyasaṃmohakaraṃ tu kāmaḥ | cakre prayāṇaṃ surarājasārdhaṃ saṃmohanāyaiva mahāsatīṃ tām 25|