Chapter 5

शेष उवाच। अथाभिषिक्तं रामं तु तुष्टुवुः प्रणताः सुराः । रावणाभिधदैत्येंद्र वधहर्षितमानसाः १। देवा ऊचुः। जय दाशरथे सुरार्तिहञ्जयजय दानववंशदाहक । जय देववरांगनागणग्रहणव्यग्रकरारिदारक २। तवयद्दनुजेंद्र नाशनं कवयो वर्णयितुं समुत्सुकाः । प्रलये जगतांततीः पुनर्ग्रससे त्वं भुवनेशलीलया ३। जय जन्मजरादिदुःखकैः परिमुक्तप्रबलोद्धरोद्धर । जय धर्मकरान्वयांबुधौ कृतजन्मन्नजरामराच्युत ४। तव देववरस्य नामभिर्बहुपापा अपि ते पवित्रिताः । किमु साधुद्विजवर्यपूर्वकाः सुतनुं मानुषतामुपागताः ५। हरविरिंचिनुतं तव पादयोर्युगलमीप्सितकामसमृद्धिदम् । हृदि पवित्रयवादिकचिह्नितैः सुरचितं मनसा स्पृहयामहे ६। यदि भवान्न दधात्यभयं भुवो मदनमूर्ति तिरस्करकांतिभृत् । सुरगणा हि कथं सुखिनः पुनर्ननुभवंति घृणामय पावन ७। यदा यदास्मान्दनुजाहि दुःखदास्तदा तदा त्वं भुवि जन्मभाग्भवेः । अजोऽव्ययोऽपीशवरोऽपि सन्विभो स्वभावमास्थाय निजं निजार्चितः ८। मृतसुधासदृशैरघनाशनैः सुचरितैरवकीर्य महीतलम् । अमनुजैर्गुणशंसिभिरीडितः प्रविश चाशु पुनर्हि स्वकं पदम् ९। अनादिराद्योजररूपधारी हारी किरीटी मकरध्वजाभः । जयं करोतु प्रसभं हतारिः स्मरारि संसेवितपादपद्मः १०। इत्युक्त्वा ते सुराः सर्वे ब्रह्मेंद्रप्रमुखा मुहुः । प्रणेमुररिनाशेन प्रीणिता रघुनायकम् ११। इति स्तुत्यातिसंहृष्टो रघुनाथो महायशाः । प्रोवाच तान्सुरान्वीक्ष्य प्रणतान्नतकंधरान् १२। श्रीराम उवाच। सुरा वृणुत मे यूयं वरं किंचित्सुदुर्ल्लभम् । यं कोऽपि देवो दनुजो न यक्षः प्राप सादरः १३। सुरा ऊचुः। स्वामिन्भगवतः सर्वं प्राप्तमस्माभिरुत्तमम् । यदयं निहतः शत्रुरस्माकं तु दशाननः १४। यदायदाऽसुरोऽस्माकं बाधां परिदधाति भोः । तदा तदेति कर्तव्यमेतावद्वैरिनाशनम् १५। तथेत्युक्त्वा पुनर्वीरः प्रोवाच रघुनंदनः । श्रीराम उवाच। सुराः शृणुत मद्वाक्यमादरेण समन्विताः १६। भवत्कृतं मदीयैर्वैगुणैर्ग्रथितमद्भुतम् । स्तोत्रं पठिष्यति मुहुः प्रातर्निशि सकृन्नरः १७। तस्य वैरि पराभूतिर्न भविष्यति दारुणा । न च दारिद्र्यसंयोगो न च व्याधिपराभवौ १८। मदीयचरणद्वंद्वे भक्तिस्तेषां तु भूयसी । भविष्यति मुदायुक्ते स्वांते पुंसां तु पाठतः १९। इत्युक्त्वा सोऽभवत्तूष्णीं नरदेवशिरोमणिः । सुराः सर्वे प्रहृष्टास्ते ययुर्लोकं स्वकं स्वकम् २०। रघुनाथोऽपि भ्रातॄंस्तान्पालयंस्तातवद्बुधान् । प्रजाः पुत्रानिव स्वीयाल्लाँलयँल्लोकनायकः २१। यस्मिञ्छासति लोकानां नाकालमरणं नृणाम् । न रोगादि पराभूतिर्गृहेषु च महीयसी २२। नेतिः कदापि द्दश्येत वैरिजं भयमेव च । वृक्षाः सदैव फलिनो मही भूयिष्ठधान्यका २३। पुत्रपौत्रपरीवार सनाथी कृतजीवनाः । कांता संयोगजसुखैर्निरस्तविरहक्लमाः २४। नित्यं श्रीरघुनाथस्य पादपद्मकथोत्सुकाः । कदापि परनिंदासु वाचस्तेषां भवंति न २५। कारवोऽपि कदा पापं नाचरंति मनस्यहो । रघुनाथकराघातदुःखशंकाभिशंसिनः २६। सीतापतिमुखालोक निश्चलीभूतलोचनाः । लोका बभूवुः सततं कारुण्यपरिपूरिताः २७। राज्यं प्राप्तमसापत्नं समृद्धबलवाहनम् । ऋषिभिर्हृष्टपुष्टैश्च रम्यं हाटकभूषणैः २८। संपुष्टमिष्टापूर्तानां धर्माणां नित्यकर्तृभिः । सदा संपन्नसस्यं च सुवसुक्षेत्रसंयुतम् २९। सुदेशं सुप्रजं स्वस्थं सुतृणं बहुगोधनम् । देवतायतनानां च राजिभिः परिराजितम् ३०। सुपूर्णा यत्र वै ग्रामाः सुवित्तर्द्धिविराजिताः । सुपुष्पकृत्रिमोद्यानाः सुस्वादुफलपादपाः ३१। सपद्मिनीककासारा यत्र राजंति भूमयः । सदंभा निम्नगा यत्र न यत्र जनता क्वचित् ३२। कुलान्येव कुलीनानां वर्णानां नाधनानि च । विभ्रमो यत्र नारीषु न विद्वत्सु च कर्हिचित् ३३। नद्यः कुटिलगामिन्यो न यत्र विषये प्रजाः । तमोयुक्ताः क्षपा यत्र बहुलेषु न मानवाः ३४। रजोयुजः स्त्रियो यत्र नाधर्मबहुला नराः । धनैरनंधो यत्रास्ति जनो नैव च भोजने ३५। अनयः स्यंदनो यत्र न च वैराजपूरुषः । दंडः परशुकुद्दालवालव्यजनराजिषु ३६। आतपत्रेषु नान्यत्र क्वचित्क्रोधोपरोधजः । अन्यत्राक्षिकवृंदेभ्यः क्वचिन्न परिदेवनम् ३७। आक्षिका एव दृश्यंते यत्र पाशकपाणयः । जाड्यवार्ता जलेष्वेव स्त्रीमध्या एव दुर्बलाः ३८। कठोरहृदया यत्र सीमंतिन्यो न मानवाः । औषधेष्वेव यत्रास्ति कुष्ठयोगो न मानवे ३९। वेधो यत्र सुरत्नेषु शूलं मूर्तिकरेषु वै । कंपः सात्विकभावोत्थो न भयात्क्वापि कस्यचित् ४०। संज्वरः कामजो यत्र दारिद्र्यकलुषस्य च । दुर्ल्लभत्वं सदैवस्य सुकृतेन च वस्तुनः ४१। इभा एव प्रमत्ता वै युद्धे वीच्यो जलाशये । दानहानिर्गजेष्वेव तीक्ष्णा एव हि कंटकाः ४२। बाणेषु गुणविश्लेषो बंधोक्तिः पुस्तके दृढा । स्नेहत्यागः खलेष्वेव न च वै स्वजने जने ४३। तं देशं पालयामास लालयँल्लालिताः प्रजाः । धर्मं संस्थापयन्देशे दुष्टे दंडधरोपमः ४४। एवं पालयतो देशं धर्मेण धरणीतलम् । सहस्रं च व्यतीयुर्वै वर्षाण्येकादश प्रभोः ४५। तत्र नीचजनाच्छ्रुत्वा सीताया अपमानताम् । स्वां च निंदां रजकतस्तां तत्याज रघूद्वहः ४६। पृथ्वीं पालयमानस्य धर्मेण नृपतेस्तदा । सीतां विरहितामेकां निदेशेन सुरक्षिताम् ४७। कदाचित्संसदो मध्ये ह्यासीनस्य महामतेः । आजगाम मुनिश्रेष्ठः कुंभोत्पत्तिर्मुनिर्महान् ४८। गृहीत्वार्घ्यं समुत्तस्थौ वसिष्ठेन समन्वितः । जनताभिर्महाराजो वार्धिशोषकमागतम् ४९। स्वागतेन सुसंभाव्य पप्रच्छ तमनामयम् । सुखोपविष्टं विश्रांतं बभाषे रघुनंदनः ५०। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे अगस्त्यसमागमोनाम पंचमोऽध्यायः ५।

śeṣa uvāca| athābhiṣiktaṃ rāmaṃ tu tuṣṭuvuḥ praṇatāḥ surāḥ | rāvaṇābhidhadaityeṃdra vadhaharṣitamānasāḥ 1| devā ūcuḥ| jaya dāśarathe surārtihañjayajaya dānavavaṃśadāhaka | jaya devavarāṃganāgaṇagrahaṇavyagrakarāridāraka 2| tavayaddanujeṃdra nāśanaṃ kavayo varṇayituṃ samutsukāḥ | pralaye jagatāṃtatīḥ punargrasase tvaṃ bhuvaneśalīlayā 3| jaya janmajarādiduḥkhakaiḥ parimuktaprabaloddharoddhara | jaya dharmakarānvayāṃbudhau kṛtajanmannajarāmarācyuta 4| tava devavarasya nāmabhirbahupāpā api te pavitritāḥ | kimu sādhudvijavaryapūrvakāḥ sutanuṃ mānuṣatāmupāgatāḥ 5| haraviriṃcinutaṃ tava pādayoryugalamīpsitakāmasamṛddhidam | hṛdi pavitrayavādikacihnitaiḥ suracitaṃ manasā spṛhayāmahe 6| yadi bhavānna dadhātyabhayaṃ bhuvo madanamūrti tiraskarakāṃtibhṛt | suragaṇā hi kathaṃ sukhinaḥ punarnanubhavaṃti ghṛṇāmaya pāvana 7| yadā yadāsmāndanujāhi duḥkhadāstadā tadā tvaṃ bhuvi janmabhāgbhaveḥ | ajo'vyayo'pīśavaro'pi sanvibho svabhāvamāsthāya nijaṃ nijārcitaḥ 8| mṛtasudhāsadṛśairaghanāśanaiḥ sucaritairavakīrya mahītalam | amanujairguṇaśaṃsibhirīḍitaḥ praviśa cāśu punarhi svakaṃ padam 9| anādirādyojararūpadhārī hārī kirīṭī makaradhvajābhaḥ | jayaṃ karotu prasabhaṃ hatāriḥ smarāri saṃsevitapādapadmaḥ 10| ityuktvā te surāḥ sarve brahmeṃdrapramukhā muhuḥ | praṇemurarināśena prīṇitā raghunāyakam 11| iti stutyātisaṃhṛṣṭo raghunātho mahāyaśāḥ | provāca tānsurānvīkṣya praṇatānnatakaṃdharān 12| śrīrāma uvāca| surā vṛṇuta me yūyaṃ varaṃ kiṃcitsudurllabham | yaṃ ko'pi devo danujo na yakṣaḥ prāpa sādaraḥ 13| surā ūcuḥ| svāminbhagavataḥ sarvaṃ prāptamasmābhiruttamam | yadayaṃ nihataḥ śatrurasmākaṃ tu daśānanaḥ 14| yadāyadā'suro'smākaṃ bādhāṃ paridadhāti bhoḥ | tadā tadeti kartavyametāvadvairināśanam 15| tathetyuktvā punarvīraḥ provāca raghunaṃdanaḥ | śrīrāma uvāca| surāḥ śṛṇuta madvākyamādareṇa samanvitāḥ 16| bhavatkṛtaṃ madīyairvaiguṇairgrathitamadbhutam | stotraṃ paṭhiṣyati muhuḥ prātarniśi sakṛnnaraḥ 17| tasya vairi parābhūtirna bhaviṣyati dāruṇā | na ca dāridryasaṃyogo na ca vyādhiparābhavau 18| madīyacaraṇadvaṃdve bhaktisteṣāṃ tu bhūyasī | bhaviṣyati mudāyukte svāṃte puṃsāṃ tu pāṭhataḥ 19| ityuktvā so'bhavattūṣṇīṃ naradevaśiromaṇiḥ | surāḥ sarve prahṛṣṭāste yayurlokaṃ svakaṃ svakam 20| raghunātho'pi bhrātṝṃstānpālayaṃstātavadbudhān | prajāḥ putrāniva svīyāllā~laya~llokanāyakaḥ 21| yasmiñchāsati lokānāṃ nākālamaraṇaṃ nṛṇām | na rogādi parābhūtirgṛheṣu ca mahīyasī 22| netiḥ kadāpi ddaśyeta vairijaṃ bhayameva ca | vṛkṣāḥ sadaiva phalino mahī bhūyiṣṭhadhānyakā 23| putrapautraparīvāra sanāthī kṛtajīvanāḥ | kāṃtā saṃyogajasukhairnirastavirahaklamāḥ 24| nityaṃ śrīraghunāthasya pādapadmakathotsukāḥ | kadāpi paraniṃdāsu vācasteṣāṃ bhavaṃti na 25| kāravo'pi kadā pāpaṃ nācaraṃti manasyaho | raghunāthakarāghātaduḥkhaśaṃkābhiśaṃsinaḥ 26| sītāpatimukhāloka niścalībhūtalocanāḥ | lokā babhūvuḥ satataṃ kāruṇyaparipūritāḥ 27| rājyaṃ prāptamasāpatnaṃ samṛddhabalavāhanam | ṛṣibhirhṛṣṭapuṣṭaiśca ramyaṃ hāṭakabhūṣaṇaiḥ 28| saṃpuṣṭamiṣṭāpūrtānāṃ dharmāṇāṃ nityakartṛbhiḥ | sadā saṃpannasasyaṃ ca suvasukṣetrasaṃyutam 29| sudeśaṃ suprajaṃ svasthaṃ sutṛṇaṃ bahugodhanam | devatāyatanānāṃ ca rājibhiḥ parirājitam 30| supūrṇā yatra vai grāmāḥ suvittarddhivirājitāḥ | supuṣpakṛtrimodyānāḥ susvāduphalapādapāḥ 31| sapadminīkakāsārā yatra rājaṃti bhūmayaḥ | sadaṃbhā nimnagā yatra na yatra janatā kvacit 32| kulānyeva kulīnānāṃ varṇānāṃ nādhanāni ca | vibhramo yatra nārīṣu na vidvatsu ca karhicit 33| nadyaḥ kuṭilagāminyo na yatra viṣaye prajāḥ | tamoyuktāḥ kṣapā yatra bahuleṣu na mānavāḥ 34| rajoyujaḥ striyo yatra nādharmabahulā narāḥ | dhanairanaṃdho yatrāsti jano naiva ca bhojane 35| anayaḥ syaṃdano yatra na ca vairājapūruṣaḥ | daṃḍaḥ paraśukuddālavālavyajanarājiṣu 36| ātapatreṣu nānyatra kvacitkrodhoparodhajaḥ | anyatrākṣikavṛṃdebhyaḥ kvacinna paridevanam 37| ākṣikā eva dṛśyaṃte yatra pāśakapāṇayaḥ | jāḍyavārtā jaleṣveva strīmadhyā eva durbalāḥ 38| kaṭhorahṛdayā yatra sīmaṃtinyo na mānavāḥ | auṣadheṣveva yatrāsti kuṣṭhayogo na mānave 39| vedho yatra suratneṣu śūlaṃ mūrtikareṣu vai | kaṃpaḥ sātvikabhāvottho na bhayātkvāpi kasyacit 40| saṃjvaraḥ kāmajo yatra dāridryakaluṣasya ca | durllabhatvaṃ sadaivasya sukṛtena ca vastunaḥ 41| ibhā eva pramattā vai yuddhe vīcyo jalāśaye | dānahānirgajeṣveva tīkṣṇā eva hi kaṃṭakāḥ 42| bāṇeṣu guṇaviśleṣo baṃdhoktiḥ pustake dṛḍhā | snehatyāgaḥ khaleṣveva na ca vai svajane jane 43| taṃ deśaṃ pālayāmāsa lālaya~llālitāḥ prajāḥ | dharmaṃ saṃsthāpayandeśe duṣṭe daṃḍadharopamaḥ 44| evaṃ pālayato deśaṃ dharmeṇa dharaṇītalam | sahasraṃ ca vyatīyurvai varṣāṇyekādaśa prabhoḥ 45| tatra nīcajanācchrutvā sītāyā apamānatām | svāṃ ca niṃdāṃ rajakatastāṃ tatyāja raghūdvahaḥ 46| pṛthvīṃ pālayamānasya dharmeṇa nṛpatestadā | sītāṃ virahitāmekāṃ nideśena surakṣitām 47| kadācitsaṃsado madhye hyāsīnasya mahāmateḥ | ājagāma muniśreṣṭhaḥ kuṃbhotpattirmunirmahān 48| gṛhītvārghyaṃ samuttasthau vasiṣṭhena samanvitaḥ | janatābhirmahārājo vārdhiśoṣakamāgatam 49| svāgatena susaṃbhāvya papraccha tamanāmayam | sukhopaviṣṭaṃ viśrāṃtaṃ babhāṣe raghunaṃdanaḥ 50| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe agastyasamāgamonāma paṃcamo'dhyāyaḥ 5|