Chapter 107

शुचिस्मितोवाच- कश्यपं जमदग्निं च देवानां च पुरा कथम् । ररक्ष भस्म तद्ब्रह्मन्समाचक्ष्व मुने मम १। दधीच उवाच- कश्यपादियुता देवाः पूर्वमभ्यागमन्गिरिम् । शोकरं नाम विख्यातं गिरिमध्ये सुशोभनम् २। नानाविहंगसंकीर्णं नानामुनिगणाश्रयम् । वासुदेवाश्रयं रम्यमप्सरोगणसेवितम् ३। विचित्रवृक्षसंवीतं सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम् । तथाविधं प्रविश्यैते गिरिं वयमथापरे ४। स्तुवंतः केशवं तत्र गताः स्म गिरिशेश्वरम् । दृष्ट्वा तत्र महाज्वालां प्रविष्टाश्च वयं च ताम् ५। मामेकं तु तिरस्कृत्य ह्यदहद्देवता मुनीन् । मां ददाह ततः पश्चाद्भस्मीभूता वयं शुभे ६। अस्मानेतादृशान्दृष्ट्वा वीरभद्रः प्रतापवान् । केनापिकारणेनासौ गतवान्पर्वतं च तम् ७। भस्मोद्धूलितसर्वांगो मस्तकस्थशिवः शुचिः । एकाकी निःस्पृहः शान्तो हाहाशब्दमथाशृणोत् ८। अथ चिंतापरश्चासीन्म्रियमाण शवध्वनिः । शवानामिवगंधश्च दृश्यते तन्निरीक्षणे ९। इति निश्चित्य मनसा जगामाग्निमतिप्रभम् । स वह्निर्वीरभद्रं च दग्धुमारब्धवानथ १०। तृणाग्निरिव शांतोऽभूदासाद्य सलिलं यथा । ततोऽपरां महाज्वालां वीरभद्रस्तु दृष्टवान् ११। खं गच्छंतीं महाकालो ज्वालां निपतितामपि । मनसा चिंतयच्चापि वीरभद्रः प्रतापवान् १२। सर्वेषां नाशिनी ज्वाला प्राणिनां शतकोटिशः । तत्सर्वं रक्षणार्थं हि पिपासुश्चाप्यहं त्विमाम् १३। प्राश्नामि महतीं ज्वालां सलिलं तृषितो यथा । एतस्मिन्नंतरे वीरं वागाह चाशरीरिणी १४। भारत्युवाच- वीर मा साहसं कार्षीः क्व तृषा क्वाशुशुक्षणिः । तृषितानां जलेनार्थो विपरीतो वनाग्निना १५। निकामं योजनशिराः प्रणष्टो राक्षसेश्वरः । शतयोजनवक्त्रश्च शतबाहुस्तथापरः १६। अगस्त्यश्च महाभागो निःशेषं पीतसागरः । एतानन्यानसंख्याताञ्ज्वालेयं तानमारयत् १७। वीरभद्र उवाच- भीषिकेयं महाज्वाला त्वदुक्ता न हि जायते । सरस्वति भवत्यां च ममरोषश्च जायते १८। सर्वदेवार्चितपदं वीरभद्रमवेहि माम् । भारत्युवाच- मयोक्तं हितभावेन न द्वेषान्नान्यतो मुने १९। कोपमुत्सृज वीर त्वमात्मनोहितमाचर । इत्युक्त्वांतर्दधे देवी भारती वीरभीतितः २०। अथ वीरो महाज्वालामपासील्लीलयैव तु । क्षणेन महती ज्वाला शतयोजनविस्तृता २१। एकेन वीरभद्रेण पीता परमदुःसहा । अथ चेंद्रमुखानां च मुनीनां भस्मराशयः २२। दृष्टा वै वीरभद्रेण आहूताश्च महात्मना । न चाब्रुवन्प्रतिवचो मृता मुनिदिवौकसः २३। वीरभद्रस्तु विज्ञाय नाशं मुनिदिवौकसाम् । दध्यावमून्कथं सर्वाञ्जीवयाम्यद्य कोविदः २४। ध्यानेन दृष्टवांश्चापि जीवितं भस्मदेहिनाम् । अथाचम्य मृतानां तु भस्मान्यथ च भस्मना २५। मृत्युंजयेन मंत्रेण मंत्रितेन ह्यमंत्रयत् । अथोत्थिता मुनिवराः स्वं स्वं रूपमुपाश्रिताः २६। अथ ते गतवंतश्च गिरिपार्श्वं महाप्रभम् । तत्रापि भक्षिताः सर्वे सर्पेणातिशरीरिणा २७। अथ वीरो महासर्पसमीपमगमत्प्रभुः । वीरमागतमालोक्य भुजगो योद्धुमारभत् २८। युयुधे वर्षमेकं तु नानारूपधरः फणी । अथ वीरः प्रगृह्यौष्ठयुगं करयुगेन च २९। द्विधा चक्रे समस्तांगं देवांस्तत्र गतायुषः । दृष्ट्वाथ भस्मनैवैताञ्जीवयामास शंकरः ३०। अथ देवाः समुनयो वीरभद्रं प्रणम्य तु । गतवंतो यथामार्गं ददृशू रक्ष आगतम् ३१। पंचमेढ्रं महाकायं दोर्भिश्च दशभिर्युतम् । पंचपादसमोपेतं शिरोभिर्युतमष्टभिः ३२। कांक्षमाणं महाहारं युध्यमानो हि वालिना । महावराहवपुषो वासुदेवस्य यद्बलम् ३३। तादृशं द्विगुणीभूतं कपौ वालिनि निश्चितम् । तादृशं वानरश्रेष्ठं ससुग्रीवं सराक्षसः ३४। मुष्टियुद्धे पंचपादैः सहसा हत्य वालिनम् । सुग्रीवं च कराभ्यां स हंतुमेव प्रचक्रमे ३५। आस्ये निक्षिप्य सुग्रीवमग्रसत्कवलं यथा । वालिसुग्रीवग्रसनं दृष्ट्वा चिंतामवाप ह ३६। कथमेनं हनिष्यामि रक्षयिष्ये कथं कपिम् । एवं हि चिंतयानं तं वानरं राक्षसेश्वरः ३७। अग्रसीदेकयत्नेन तथाभूतं च राक्षसम् । दृष्ट्वा देवर्षयः सर्वे पलायनपरास्तथा ३८। पलायमानांस्तान्दृष्ट्वा पंचमेढ्रः स राक्षसः । हस्तैः समस्तैस्तान्सर्वानादायाभक्षयत्तदा ३९। वीरभद्रस्ततो दृष्ट्वा वानरर्षिसुरादनम् । पंचाशद्योजनशिलां करेणादाय तं रुषा ४०। निजघान शिरोमध्ये मध्यमं पतितं शिरः । तत आदाय शैलस्य शृंगं तच्छतयोजनम् ४१। स्थापयित्वा दृढतरं राक्षसेंद्रं तथाहरत् । राक्षसोऽथ बभाषे तं वीरभद्रं त्रिलोचनम् ४२। मम बाहुबलं पश्य वीक्षितं त्वद्बलं मया । असिद्वयं तैलधौतं पंचाशद्योजनोन्नतम् ४३। एकयोजनविस्तारं सुदृढं लक्षणान्वितम् । एकं गृहाणाभिमतं विशिष्टं तन्ममप्रियम् ४४। वीरभद्रस्तथेत्युक्त्वा गृहीत्वासिं महाबलः । करेणाचालयत्तीक्ष्णं क्ष्वेलीं चक्रे ततः क्रुधा ४५। गृहीतासिस्तथा क्ष्वेलद्यं चक्रे राक्षसपुंगवः । वीरभद्रं समभ्येत्य कंठं प्रतिसमर्पयत् ४६। तद्गात्रं भिन्नमभवच्छोणितं निर्गतं बहु । राक्षसस्त्वेकहस्तेन पपौ तच्छोणितं ततः ४७। वीरभद्रः कंठदेशे राक्षसं प्राहरद्रुषा । शिरोद्वयं तथाच्छिन्नं पतमानं ततोऽग्रहीत् ४८। न्यभक्षयदमेयात्मा सिंहनादं चकार ह । तेन नादेन महता क्षुब्धमासीज्जगत्त्रयम् ४९। अन्योन्यमसिघातेन भिन्नगात्रौ विकस्वरौ । किंशुकाविव दृश्येते पुष्पितौ रुधिरोक्षितौ ५०। वर्षमेकं तु संयुध्य सासीदेवासुरौ तदा । अतःपरं वर्षमेकं गदायुद्धमभूत्तयोः ५१। असिपुत्रिकया पश्चाद्वर्षमेकमभूद्रणः । पुनर्गृहीत्वासियुगं युयुधाते परस्परम् ५२। शं ब्रुवाणो महाखड्गं दंष्ट्राकारो गणेश्वरः । सरोषरक्तनयनश्चालयित्वासिमग्रतः ५३। तस्य कंठवनं सर्वं चिच्छेद कदलद्यं यथा । शिरांसि सर्वाण्यादाय बभक्ष भगनेत्रहा ५४। तस्य गात्रं कररुहैर्विदार्याहृत्य देवताः । कपींद्रौ च तथा चान्या अद्राक्षीत्परमेश्वरीम् ५५। एतद्युद्धं महाघोरं नारदो वीक्ष्य चाभ्यगात् । ब्रह्मणे वासुदेवाय शंकराय व्यजिज्ञपत् ५६। मुनयो रक्षिता देवा वालिसुग्रीव वानरौ । एतौ संजीवयामास ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः ५७। रक्षसे शंभुना दत्तो वरः परमदारुणः । हिरण्यकशिपोराज्ये बलवानेक राक्षसः ५८। देवैः सार्द्धं तु युयुधे वर्षाणां शतमद्भुतम् । पलायिताश्च बहुधा मृताश्च शतशोसुराः ५९। शुक्रेण रक्षितः सोऽथ गुरुणाचिंतयत्त्विदम् । मृतोऽस्मि शतशः शुक्र जीवितोऽस्मि त्वयैव हि ६०। अमृत्यवे त्वमेतस्मादुदरस्थमृताय च । अन्यथा मरणं मह्यं भविष्यति न संशयः ६१। गुरो यमेन साकं मे युद्धमासीत्सुदारुणम् । मयासौ ग्रसितो युद्धे यमराजः प्रतापवान् ६२। ममोदरं प्रविश्यासौ बिभेद च ननाद च । अहं मृतस्तदा चासं त्वया संजीवितः पुनः ६३। तस्मादुदरसंस्थानां मरणाय तपे तपः । शुक्र उवाच- एवमेतन्न संदेहो यथावत्त्वं समाचर ६४। स्यमंतपंचकं तीर्थं तत्र त्वं तप्तुमर्हसि । राक्षस उवाच- तपे महत्तपो घोरं यन्न चीर्णं सुरासुरैः ६५। गुल्फप्रदेशे पादान्ते त्वयःपाशैः प्रबध्य च । अयःस्तंभयुगं कृत्वा अयःपट्टिकयान्वितम् ६६। पट्टिकायां पादबंधं कृत्वाधः शीर्षतां तथा । विवृतास्यं तथा कल्पं कृत्वाधोमुखमुच्चकैः ६७। स्तंभोत्तरेण ज्वालायां चक्रिकायामितस्ततः । अधःशिरास्तथा तिष्ठन्नुन्मील्यैव विलोचने ६८। एवं तपश्चरिष्यामि वरदः कोपि मे भवेत् । ब्रह्मा वा वरदः सोऽस्तु शंकरो विष्णुरेव च ६९। वरदे न तु मे भाव्यं यो वा कोवा वरप्रदः । इत्थमाभाष्य मुनिना गुरुणा भार्गवेण सः ७०। तथातपच्च षण्मासं पुनरन्यच्चकार ह । नखाभ्यां स्वशिरश्छित्त्वा जुहावाग्नौ समंत्रकम् ७१। नमो भद्राय मंत्रेण चत्वारि च शिरांसि सः । पंचमं तु शिरो हातुं यतमाने च राक्षसे ७२। वह्निमध्यात्समुत्तस्थौ भगवानंबिकापतिः । शुद्धस्फटिकसंकाशो बालचन्द्र विभूषणः ७३। अधःशिरस्कं तद्रक्ष इदमाह महेश्वरः । मा साहसं कृथा रक्षो वरदोऽस्मि वरं वृणु ७४। राक्षस उवाच- बहूनां च वराणां त्वं दाता नूनं महेश्वरः । हतशीर्षसमुत्पत्तिं ग्रस्तजीवमृतिं तथा ७५। वराहवपुषो विष्णोरस्तु शक्तिश्चतुर्गुणा । मयि तेन हि रोषः स्यात्संनिधिस्तु सदा मम ७६। त्वज्जटोत्पाटनेनैकः पुरुषः संभविष्यति । तेनैव मरणं नान्यैरिदमस्तु वृतं मम ७७। भविष्यत्येवमेवैतदित्युक्त्वांतर्हितोहरः । एवंलब्धवरः पापी राक्षसो निहतस्त्वया ७८। अथालिंग्य हरिर्वीरं शंकरश्च पितामहः । यथागतमथोजग्मुरथ देवादियोषितः ७९। निपत्य दंडवद्भूमौ वीरभद्रमथाब्रुवन् । नमस्ते देवदेवेश नमस्ते करुणाकर ८०। नमस्ते शाश्वतानंत नमस्ते वरदो भव । वीरभद्र उवाच- भस्मना जीवयिष्यामि सुरान्समुनि वानरान् ८१। भवतीभिः प्रतोष्टव्यं शोकः कार्यो न चाधुना । इत्युक्त्वा वीरभद्रस्तु भस्मनाजीवयत्सतान् ८२। उत्थिता मुनिदेवाश्च वानरौ चोत्थितौ ततः । इदमूचुर्वचो हृष्टाः शिरःस्थांजलयो नमन् ८३। त्वयात्र जीवितास्तात पिता त्वं धर्मतो हि नः । अस्माकं शरणं नित्यं भव शंकरसंभव ८४। शिशूनां दुष्टचरितं दृष्ट्वा शिक्षेस्तथा च तान् । रक्षेः परकृता बाधा व्याधिभ्यश्च यथौरसान् ८५। दक्षाध्वरे कृतागस्काः शिक्षिता भवतानघ । इदानीं रक्षितास्तात वयं शिशुवदेव ते ८६। वीरभद्र उवाच- सत्यमेतन्न संदेहो यत्र बाधा भवेत्तु वः । तत्र मां स्मरत क्षिप्रं बाधानाशं गमिष्यति ८७। वीरभद्रं पदं येपि पठंत्यष्टशतं ततः । प्रणवादि नमोंऽतं च चतुर्थीसहितं तथा ८८। तेषां राक्षसपीडानां नाशनं च भविष्यति । ब्रह्मराक्षसपीडासु पिशाचादिभयेषु च ८९। नामानुस्मरणात्सर्वबाधानां च विनाशनम् ९०। विद्युत्प्रभालोचनमुग्रमीशं बालेंदुदंष्ट्रारुणशोभिताधरम् । सुनीलगात्रं च जटाकृतस्रजं दधानमंगे भसितत्रिपुंड्रकम् ९१। ब्रह्मराक्षसमुक्त्यर्थं स्मरणं त्विदमीरितम् । मंत्रे च वीरभद्रस्य सर्वमेतदुदीरितम् ९२। दधीच उवाच- अथैवं विदधे वीरो मुनिदेवास्तथागताः । एतत्त्रियायुषं प्रोक्तं भस्ममाहात्म्यमुत्तमम् ९३। पठतः शृण्वतो वापि स्मरतोऽघविनाशनम् । शिवभक्तिप्रदं पुण्यमायुरारोग्यवर्द्धनम् ९४। शुचिस्मितोवाच-। अहं कृतार्था धन्या च नारीणामुत्तमास्म्यहम् । हतपापा तथा चास्मि नमस्ते मुनिपुंगव ९५। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शिवराघवसंवादे सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः १०७।

śucismitovāca- kaśyapaṃ jamadagniṃ ca devānāṃ ca purā katham | rarakṣa bhasma tadbrahmansamācakṣva mune mama 1| dadhīca uvāca- kaśyapādiyutā devāḥ pūrvamabhyāgamangirim | śokaraṃ nāma vikhyātaṃ girimadhye suśobhanam 2| nānāvihaṃgasaṃkīrṇaṃ nānāmunigaṇāśrayam | vāsudevāśrayaṃ ramyamapsarogaṇasevitam 3| vicitravṛkṣasaṃvītaṃ sarvartukusumojjvalam | tathāvidhaṃ praviśyaite giriṃ vayamathāpare 4| stuvaṃtaḥ keśavaṃ tatra gatāḥ sma giriśeśvaram | dṛṣṭvā tatra mahājvālāṃ praviṣṭāśca vayaṃ ca tām 5| māmekaṃ tu tiraskṛtya hyadahaddevatā munīn | māṃ dadāha tataḥ paścādbhasmībhūtā vayaṃ śubhe 6| asmānetādṛśāndṛṣṭvā vīrabhadraḥ pratāpavān | kenāpikāraṇenāsau gatavānparvataṃ ca tam 7| bhasmoddhūlitasarvāṃgo mastakasthaśivaḥ śuciḥ | ekākī niḥspṛhaḥ śānto hāhāśabdamathāśṛṇot 8| atha ciṃtāparaścāsīnmriyamāṇa śavadhvaniḥ | śavānāmivagaṃdhaśca dṛśyate tannirīkṣaṇe 9| iti niścitya manasā jagāmāgnimatiprabham | sa vahnirvīrabhadraṃ ca dagdhumārabdhavānatha 10| tṛṇāgniriva śāṃto'bhūdāsādya salilaṃ yathā | tato'parāṃ mahājvālāṃ vīrabhadrastu dṛṣṭavān 11| khaṃ gacchaṃtīṃ mahākālo jvālāṃ nipatitāmapi | manasā ciṃtayaccāpi vīrabhadraḥ pratāpavān 12| sarveṣāṃ nāśinī jvālā prāṇināṃ śatakoṭiśaḥ | tatsarvaṃ rakṣaṇārthaṃ hi pipāsuścāpyahaṃ tvimām 13| prāśnāmi mahatīṃ jvālāṃ salilaṃ tṛṣito yathā | etasminnaṃtare vīraṃ vāgāha cāśarīriṇī 14| bhāratyuvāca- vīra mā sāhasaṃ kārṣīḥ kva tṛṣā kvāśuśukṣaṇiḥ | tṛṣitānāṃ jalenārtho viparīto vanāgninā 15| nikāmaṃ yojanaśirāḥ praṇaṣṭo rākṣaseśvaraḥ | śatayojanavaktraśca śatabāhustathāparaḥ 16| agastyaśca mahābhāgo niḥśeṣaṃ pītasāgaraḥ | etānanyānasaṃkhyātāñjvāleyaṃ tānamārayat 17| vīrabhadra uvāca- bhīṣikeyaṃ mahājvālā tvaduktā na hi jāyate | sarasvati bhavatyāṃ ca mamaroṣaśca jāyate 18| sarvadevārcitapadaṃ vīrabhadramavehi mām | bhāratyuvāca- mayoktaṃ hitabhāvena na dveṣānnānyato mune 19| kopamutsṛja vīra tvamātmanohitamācara | ityuktvāṃtardadhe devī bhāratī vīrabhītitaḥ 20| atha vīro mahājvālāmapāsīllīlayaiva tu | kṣaṇena mahatī jvālā śatayojanavistṛtā 21| ekena vīrabhadreṇa pītā paramaduḥsahā | atha ceṃdramukhānāṃ ca munīnāṃ bhasmarāśayaḥ 22| dṛṣṭā vai vīrabhadreṇa āhūtāśca mahātmanā | na cābruvanprativaco mṛtā munidivaukasaḥ 23| vīrabhadrastu vijñāya nāśaṃ munidivaukasām | dadhyāvamūnkathaṃ sarvāñjīvayāmyadya kovidaḥ 24| dhyānena dṛṣṭavāṃścāpi jīvitaṃ bhasmadehinām | athācamya mṛtānāṃ tu bhasmānyatha ca bhasmanā 25| mṛtyuṃjayena maṃtreṇa maṃtritena hyamaṃtrayat | athotthitā munivarāḥ svaṃ svaṃ rūpamupāśritāḥ 26| atha te gatavaṃtaśca giripārśvaṃ mahāprabham | tatrāpi bhakṣitāḥ sarve sarpeṇātiśarīriṇā 27| atha vīro mahāsarpasamīpamagamatprabhuḥ | vīramāgatamālokya bhujago yoddhumārabhat 28| yuyudhe varṣamekaṃ tu nānārūpadharaḥ phaṇī | atha vīraḥ pragṛhyauṣṭhayugaṃ karayugena ca 29| dvidhā cakre samastāṃgaṃ devāṃstatra gatāyuṣaḥ | dṛṣṭvātha bhasmanaivaitāñjīvayāmāsa śaṃkaraḥ 30| atha devāḥ samunayo vīrabhadraṃ praṇamya tu | gatavaṃto yathāmārgaṃ dadṛśū rakṣa āgatam 31| paṃcameḍhraṃ mahākāyaṃ dorbhiśca daśabhiryutam | paṃcapādasamopetaṃ śirobhiryutamaṣṭabhiḥ 32| kāṃkṣamāṇaṃ mahāhāraṃ yudhyamāno hi vālinā | mahāvarāhavapuṣo vāsudevasya yadbalam 33| tādṛśaṃ dviguṇībhūtaṃ kapau vālini niścitam | tādṛśaṃ vānaraśreṣṭhaṃ sasugrīvaṃ sarākṣasaḥ 34| muṣṭiyuddhe paṃcapādaiḥ sahasā hatya vālinam | sugrīvaṃ ca karābhyāṃ sa haṃtumeva pracakrame 35| āsye nikṣipya sugrīvamagrasatkavalaṃ yathā | vālisugrīvagrasanaṃ dṛṣṭvā ciṃtāmavāpa ha 36| kathamenaṃ haniṣyāmi rakṣayiṣye kathaṃ kapim | evaṃ hi ciṃtayānaṃ taṃ vānaraṃ rākṣaseśvaraḥ 37| agrasīdekayatnena tathābhūtaṃ ca rākṣasam | dṛṣṭvā devarṣayaḥ sarve palāyanaparāstathā 38| palāyamānāṃstāndṛṣṭvā paṃcameḍhraḥ sa rākṣasaḥ | hastaiḥ samastaistānsarvānādāyābhakṣayattadā 39| vīrabhadrastato dṛṣṭvā vānararṣisurādanam | paṃcāśadyojanaśilāṃ kareṇādāya taṃ ruṣā 40| nijaghāna śiromadhye madhyamaṃ patitaṃ śiraḥ | tata ādāya śailasya śṛṃgaṃ tacchatayojanam 41| sthāpayitvā dṛḍhataraṃ rākṣaseṃdraṃ tathāharat | rākṣaso'tha babhāṣe taṃ vīrabhadraṃ trilocanam 42| mama bāhubalaṃ paśya vīkṣitaṃ tvadbalaṃ mayā | asidvayaṃ tailadhautaṃ paṃcāśadyojanonnatam 43| ekayojanavistāraṃ sudṛḍhaṃ lakṣaṇānvitam | ekaṃ gṛhāṇābhimataṃ viśiṣṭaṃ tanmamapriyam 44| vīrabhadrastathetyuktvā gṛhītvāsiṃ mahābalaḥ | kareṇācālayattīkṣṇaṃ kṣvelīṃ cakre tataḥ krudhā 45| gṛhītāsistathā kṣveladyaṃ cakre rākṣasapuṃgavaḥ | vīrabhadraṃ samabhyetya kaṃṭhaṃ pratisamarpayat 46| tadgātraṃ bhinnamabhavacchoṇitaṃ nirgataṃ bahu | rākṣasastvekahastena papau tacchoṇitaṃ tataḥ 47| vīrabhadraḥ kaṃṭhadeśe rākṣasaṃ prāharadruṣā | śirodvayaṃ tathācchinnaṃ patamānaṃ tato'grahīt 48| nyabhakṣayadameyātmā siṃhanādaṃ cakāra ha | tena nādena mahatā kṣubdhamāsījjagattrayam 49| anyonyamasighātena bhinnagātrau vikasvarau | kiṃśukāviva dṛśyete puṣpitau rudhirokṣitau 50| varṣamekaṃ tu saṃyudhya sāsīdevāsurau tadā | ataḥparaṃ varṣamekaṃ gadāyuddhamabhūttayoḥ 51| asiputrikayā paścādvarṣamekamabhūdraṇaḥ | punargṛhītvāsiyugaṃ yuyudhāte parasparam 52| śaṃ bruvāṇo mahākhaḍgaṃ daṃṣṭrākāro gaṇeśvaraḥ | saroṣaraktanayanaścālayitvāsimagrataḥ 53| tasya kaṃṭhavanaṃ sarvaṃ ciccheda kadaladyaṃ yathā | śirāṃsi sarvāṇyādāya babhakṣa bhaganetrahā 54| tasya gātraṃ kararuhairvidāryāhṛtya devatāḥ | kapīṃdrau ca tathā cānyā adrākṣītparameśvarīm 55| etadyuddhaṃ mahāghoraṃ nārado vīkṣya cābhyagāt | brahmaṇe vāsudevāya śaṃkarāya vyajijñapat 56| munayo rakṣitā devā vālisugrīva vānarau | etau saṃjīvayāmāsa brahmaviṣṇuśivātmakaḥ 57| rakṣase śaṃbhunā datto varaḥ paramadāruṇaḥ | hiraṇyakaśiporājye balavāneka rākṣasaḥ 58| devaiḥ sārddhaṃ tu yuyudhe varṣāṇāṃ śatamadbhutam | palāyitāśca bahudhā mṛtāśca śataśosurāḥ 59| śukreṇa rakṣitaḥ so'tha guruṇāciṃtayattvidam | mṛto'smi śataśaḥ śukra jīvito'smi tvayaiva hi 60| amṛtyave tvametasmādudarasthamṛtāya ca | anyathā maraṇaṃ mahyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ 61| guro yamena sākaṃ me yuddhamāsītsudāruṇam | mayāsau grasito yuddhe yamarājaḥ pratāpavān 62| mamodaraṃ praviśyāsau bibheda ca nanāda ca | ahaṃ mṛtastadā cāsaṃ tvayā saṃjīvitaḥ punaḥ 63| tasmādudarasaṃsthānāṃ maraṇāya tape tapaḥ | śukra uvāca- evametanna saṃdeho yathāvattvaṃ samācara 64| syamaṃtapaṃcakaṃ tīrthaṃ tatra tvaṃ taptumarhasi | rākṣasa uvāca- tape mahattapo ghoraṃ yanna cīrṇaṃ surāsuraiḥ 65| gulphapradeśe pādānte tvayaḥpāśaiḥ prabadhya ca | ayaḥstaṃbhayugaṃ kṛtvā ayaḥpaṭṭikayānvitam 66| paṭṭikāyāṃ pādabaṃdhaṃ kṛtvādhaḥ śīrṣatāṃ tathā | vivṛtāsyaṃ tathā kalpaṃ kṛtvādhomukhamuccakaiḥ 67| staṃbhottareṇa jvālāyāṃ cakrikāyāmitastataḥ | adhaḥśirāstathā tiṣṭhannunmīlyaiva vilocane 68| evaṃ tapaścariṣyāmi varadaḥ kopi me bhavet | brahmā vā varadaḥ so'stu śaṃkaro viṣṇureva ca 69| varade na tu me bhāvyaṃ yo vā kovā varapradaḥ | itthamābhāṣya muninā guruṇā bhārgaveṇa saḥ 70| tathātapacca ṣaṇmāsaṃ punaranyaccakāra ha | nakhābhyāṃ svaśiraśchittvā juhāvāgnau samaṃtrakam 71| namo bhadrāya maṃtreṇa catvāri ca śirāṃsi saḥ | paṃcamaṃ tu śiro hātuṃ yatamāne ca rākṣase 72| vahnimadhyātsamuttasthau bhagavānaṃbikāpatiḥ | śuddhasphaṭikasaṃkāśo bālacandra vibhūṣaṇaḥ 73| adhaḥśiraskaṃ tadrakṣa idamāha maheśvaraḥ | mā sāhasaṃ kṛthā rakṣo varado'smi varaṃ vṛṇu 74| rākṣasa uvāca- bahūnāṃ ca varāṇāṃ tvaṃ dātā nūnaṃ maheśvaraḥ | hataśīrṣasamutpattiṃ grastajīvamṛtiṃ tathā 75| varāhavapuṣo viṣṇorastu śaktiścaturguṇā | mayi tena hi roṣaḥ syātsaṃnidhistu sadā mama 76| tvajjaṭotpāṭanenaikaḥ puruṣaḥ saṃbhaviṣyati | tenaiva maraṇaṃ nānyairidamastu vṛtaṃ mama 77| bhaviṣyatyevamevaitadityuktvāṃtarhitoharaḥ | evaṃlabdhavaraḥ pāpī rākṣaso nihatastvayā 78| athāliṃgya harirvīraṃ śaṃkaraśca pitāmahaḥ | yathāgatamathojagmuratha devādiyoṣitaḥ 79| nipatya daṃḍavadbhūmau vīrabhadramathābruvan | namaste devadeveśa namaste karuṇākara 80| namaste śāśvatānaṃta namaste varado bhava | vīrabhadra uvāca- bhasmanā jīvayiṣyāmi surānsamuni vānarān 81| bhavatībhiḥ pratoṣṭavyaṃ śokaḥ kāryo na cādhunā | ityuktvā vīrabhadrastu bhasmanājīvayatsatān 82| utthitā munidevāśca vānarau cotthitau tataḥ | idamūcurvaco hṛṣṭāḥ śiraḥsthāṃjalayo naman 83| tvayātra jīvitāstāta pitā tvaṃ dharmato hi naḥ | asmākaṃ śaraṇaṃ nityaṃ bhava śaṃkarasaṃbhava 84| śiśūnāṃ duṣṭacaritaṃ dṛṣṭvā śikṣestathā ca tān | rakṣeḥ parakṛtā bādhā vyādhibhyaśca yathaurasān 85| dakṣādhvare kṛtāgaskāḥ śikṣitā bhavatānagha | idānīṃ rakṣitāstāta vayaṃ śiśuvadeva te 86| vīrabhadra uvāca- satyametanna saṃdeho yatra bādhā bhavettu vaḥ | tatra māṃ smarata kṣipraṃ bādhānāśaṃ gamiṣyati 87| vīrabhadraṃ padaṃ yepi paṭhaṃtyaṣṭaśataṃ tataḥ | praṇavādi namoṃ'taṃ ca caturthīsahitaṃ tathā 88| teṣāṃ rākṣasapīḍānāṃ nāśanaṃ ca bhaviṣyati | brahmarākṣasapīḍāsu piśācādibhayeṣu ca 89| nāmānusmaraṇātsarvabādhānāṃ ca vināśanam 90| vidyutprabhālocanamugramīśaṃ bāleṃdudaṃṣṭrāruṇaśobhitādharam | sunīlagātraṃ ca jaṭākṛtasrajaṃ dadhānamaṃge bhasitatripuṃḍrakam 91| brahmarākṣasamuktyarthaṃ smaraṇaṃ tvidamīritam | maṃtre ca vīrabhadrasya sarvametadudīritam 92| dadhīca uvāca- athaivaṃ vidadhe vīro munidevāstathāgatāḥ | etattriyāyuṣaṃ proktaṃ bhasmamāhātmyamuttamam 93| paṭhataḥ śṛṇvato vāpi smarato'ghavināśanam | śivabhaktipradaṃ puṇyamāyurārogyavarddhanam 94| śucismitovāca-| ahaṃ kṛtārthā dhanyā ca nārīṇāmuttamāsmyaham | hatapāpā tathā cāsmi namaste munipuṃgava 95| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śivarāghavasaṃvāde saptottaraśatatamo'dhyāyaḥ 107|